Кіріспе

1796 жылы Директорияны құлату үшін жасалған қастандық – 1796 жылғы мамырдағы «Теңдер қастандығы» Француз революциясы кезіндегі сәтсіз төңкеріс әрекеті болды. Оған Франсуа Ноэль Бабеф жетекшілік етті, ол Директорияны құлатып, оның орнына якобиндік идеалдарға негіделген теңдік пен протосоциалистік республика құруды көздеді.

Өмірбаян

Бұл Бабеуфтың тарихи маңыздылығын оның Директорияның экономикалық дағдарысты шешуге жасаған әрекеттері берді. Жаңа үкімет Парижді Францияның қалған бөлігінің есебінен қамтамасыз ету жүйесін жоюға міндеттенді, ал нан мен еттің номиналды бағамен таратылуы 1796 жылдың 20 ақпанына белгіленді. Бұл жаңалық кең ауқымда алаңдатуға себеп болды. Бұл жүйе Парижге жұмысшыларды және ірі пролетариат тобын ғана емес, сонымен қатар кірісі үкімет белгілеген мөлшерде ассигнациялармен төленетін ренталықтар мен мемлекеттік қызметкерлерді де тартты, олар аштықпен бетпе-бет келу қаупіне тап болды. Үкімет наразылыққа көнді, бірақ жағдайды жақсартуға бағытталған шаралары, әсіресе көмекке мұқтаж адамдарды топтарға бөлу, алаңдату мен наразылықты күшейтті. Басқаша айтқанда, жалпыға ортақ қайыршылық Бабеуфтың қолданыстағы тәртіпке жасаған шабуылдарына күш берді және оған құлақ беруге мүмкіндік берді. Ол өзінің айналасына «Теңдер қоғамы» (Societé des égaux) деп аталатын жақтастардың кішкентай тобын жинады, ол жақын арада Пантеонда жиналатын Якобин клубының қалдықтарымен бірікті; және 1795 жылдың қарашасында полиция оның «көтеріліс, бүлік және 1793 жылғы Конституцияны» ашық түрде уағыздап жүргенін хабарлады. Бабеуфтің қастандығын басқару үшін жеті адам қосылды: Филипп Буонарроти, Огюстен Александр Дарте, манифестті жазуға жауапты Сильвен Марешаль, Феликс Лепельтье, Пьер Антуан Антонель, Дебон және Жорж Гризель. Жан Антуан Россиньоль Париждің әрбір округіне революциялық агенттерді орналастырған әскери агенттер желісін құрды. Филипп Буонарротидің «Бабеуф ілімінің талдауы» және «М. В.-ға жауап» атты еңбектері оның «Теңдер қозғалысының басты теоретигі және идеологы» есебінде танылуын түсіндіреді. Буонарроти кез келген саяси позицияны қабылдау іс-қимылға түсуді білдіреді деп сенді. Ол Францияда 18 ғасырдың соңында солшыл көзқарастың маңызды жақтасы болды. Бабеуф пен ол екеуі де 1797 жылы Плессис түрмесінде отырды. Буонарроти Бабеуфтың жеке меншікке қатысты принциптерін бөлісті және Францияда тең бөлістірілген және ынтымақтастыққа негізделген әлеуметтік жүйені жақтады. Ол сондай-ақ Италияның мұндай әлеуметтік реформаға әзір емес екеніне сенді.

Құрбылық идеясы

Франсуа Ноэль Бабеуф пен оның серіктерінің басты мақсаты – абсолютті теңдік еді. Құрлықтың мақсаты – революцияны жалғастыру және оны жерлерді және өндіріс құралдарын ұжымдастыруға жеткізу, «азаматтық келіспеушілік пен халықтың кедейлігіне» нүкте қою. Олар сондай-ақ 1-жылғы Конституцияны (1793 жылдан бастап, Республиканың алғашқы конституциясы, ол ешқашан қолданылмаған) қолдануды талап етті. Құрлықтың идеялары 1796 жылы Бабеуфтің сенімді көмекшісі Сильвен Маршаль жазған «Теңдер манифесінде» толыққанды баяндалды. Манифест Францияның түбірінен реформалауды жақтады, бұл Француз революциясының Адам және азамат құқықтары туралы декларациясынан асып, қоғамның барлық саласында абсолютті теңдікті орнатуға бағытталды. Маршаль заң алдындағы теңдік өзі қоғамдық теңдікті анықтау үшін жеткілікті деген пікірмен келіспеді, сондықтан жеке меншікті жоюға және азық-түлікке тең қол жеткізуге ерекше мән берді. Манифест революциядан пайда тапқан жеңілтек буржуазияны, мысалы, «халықтың игілігі» есебінен пайда табуын жалғастырған бай жер иелерін айыптады. Маршальдың «Егер қажет болса, нағыз теңдік сақталғанша өнерлер құрбан болсын» деген тұжырымы Бабеуфтің серіктеріне өздерінің «қылмыстық әрекеттерін» полициядан жасырудың қажеті жоқ екенін көрсетті. Бабеуфтің «Аштықтан өліп барамын, суықтан өліп барамын» («Mourant de faim, mourant de froid») әні танымал әуенге салып, кафелерде зор қол соғумен орындала бастады, ал Гренель лагеріндегі француз революциялық армиясының наразы әскерлері үкіметке қарсы көтеріліске қосылуға дайын екендігі туралы хабарлар тарады. Филипп Буонарроти теңдік республикасын жариялайтын жарлық жобасын жария оқыды. Алғашқы жазылған сөздер: «Халық алға жылды, тирандық жойылды. Сіздер бостандықтасыз». Бұл жоба «республикада үлкен ұлттық қауымдастық құрылатындығын» болжады. «Мұрагерлік және мүліктік құқық жойылады: жеке тұлғалардың қазіргі уақыттағы барлық мүлігі олардың өлімінен кейін ұлттық қауымдастыққа өтеді». «Ұлттық қауымдастықтың игіліктері оның барлық толыққанды мүшелерімен бірлесіп пайдаланылады. Ұлттық қауымдастық өз мүшелерінің әрқайсысына лайықты баспана, киім, жеткілікті тамақ және «емдеу өнерінде көмек» көрсетеді». Соңында, «республика енді ақша жасамайды».

Құрбылық құлдырауы

Конспирация туралы полицияға оның өзінің жетекшілерінің бірі Жорж Гризель ақы за төлеген. Париждегі демократиялық топтарға тиген қысымға байланысты, бірнеше адам көтеріліс ұйымдастыруға тырысты, бірінші кезекте полиция легионында. Директория Бабувистік үгіт-насихаттың қоғамдық пікірді қауіпті түрде қоздырғанын есептеді және 1796 жылдың 2 мамырында полиция легионын жұмыстан босатып, қаруын алып қоюға бұйрық берді, себебі: «Бабувистік фракцияның ықпалына түскен олар күннен-күнге тәртіпсіздікке ұшырады». Оның таратылуынан кейін Бабувистер Гренельде орналасқан 21-ші драгон полкінің сарбаздарына жүгінді. Директория әрекет ету уақыты келді деп ойлады; орталық бюро өз агенттері арқылы, әсіресе Бабефтің қоғамына кірістірілген бұрынғы капитан Жорж Гризель арқылы, Флореаль 22, IV жылға (11 мамыр 1796 жыл) белгіленген қарулы көтеріліс туралы толыққанды дәлелдер жинады, онда якобиндер мен социалистер біріккен. 10 мамырда Бабеф, Тиссо деген лақап атын қабылдап, тұтқындалды; оның көптеген серіктестерін Лазар Карноның бұйрығымен полиция ұстады: олардың арасында Огюстен Александр Дарте және Филипп Буонарроти, Ұлттық конвенцияның бұрынғы мүшелері, Роберт Линдет, Жан-Пьер Андре Амар, Марк Гийом Алексис Вадье және Жан Батист Друэ, соңғысы Людовик XVI-ны Вареннге қашуы кезінде ұстаған Сент-Менехольд пошта басшысы ретінде танымал және қазір Директорияның Бес жүздік кеңесінің мүшесі. Карно теңдік талаптарын тоқтату мақсатымен 245 тұтқындау ордерін шығарды. Үкімет тарапынан жүргізілген шаралар өте тиімді болды. «Трибун» газетінің соңғы саны 24 сәуірде жарық көрді, бірақ Рене Франсуа Лебоа «Халық досы» газетінде сарбаздарды көтеріліске шақыруға тырысты. Біраз уақыт әскери көтеріліс туралы әңгімелер тарады. Бабеф пен оның серіктерін соттау Вендомдағы жаңадан құрылған жоғары сотта өтеді деп белгіленді. Фруктидордың 10 және 11 (27 және 28 тамыз 1796 жыл) күндері тұтқындар Парижден шығарылған кезде, оларды құтқару мақсатымен көтеріліс ұйымдастыруға әрекеттер жасалды, бірақ олар оңай басылды. 7 қыркүйек 1796 жылы бес немесе алты жүз якобиннің Гренельдегі сарбаздарды оятуға тырысуы да сәтті болмады. Оларға оқ жаудырды, нәтижесінде 20 адам қаза тауып, 132 адам тұтқынға алынды, көптеген адамдар жарақаттанды. Бабеф пен басқалардың соты 1797 жылдың 20 ақпанында Вендомда басталды және екі айға созылды. Үкімет өзінің мүддесі үшін социалист Бабефті конспирацияның жетекшісі ретінде көрсетті, тіпті одан да маңызды адамдар қатысқан болса да. Оның өзінің мақтаныш сезімі олардың қолына ойнады. Ал Дарте сот барысында үнсіз болғандықтан, Директорларды өлтіру туралы бұйрық жазды деп айыпталды. 7 Прайриальда (1797 жылдың 26 мамырында) Бабеф пен Дарте өлім жазасына кесілді. Өлім жазасы оқылып болған соң Бабеф сот залында өзін бірнеше рет ұрып-соғып, келесі күні өліп бара жатқан күйі ағашқа ілінді. Дарте де өзіне қол жұмсауға тырысқан, онымен бірге Вендомда гильотинаға ұшырады, Прайриаль 8 (27 мамыр 1797 жыл), шағымдану мүмкіндігі болмады. Тұтқындардың бір бөлігі, соның ішінде Буонарроти мен Жермен, жер аударылды; қалғандары, Вадье және оның бұрынғы Монтаньяр достары ақталды. Пауль Баррасқа сәйкес, Друэ Директорияның көмегімен қашып кетті.

Мұра

"Теңдердің қастандығы" революцияның маңызды оқиғаларының арасында жоғалып кетуі мүмкін еді, бірақ 1828 жылы Буонарротидің "Теңдердің қастандығы" кітабының жарық көргені оны тарих беттерінде сақтап қалды. Фридрих Энгельс пен Карл Маркс "Теңдердің қастандығында" "нағыз белсенді коммунистік партияның алғашқы пайда болуын" көрді. Леон Троцкий осы пікірді қолдап, Коммунистік Интернационалдың құрылуы Бабеуфтен бастап, революциялық ұрпақтардың ерлік еңбегі мен қаһармандық құрбандарын тікелей жалғастырғанын айтты. "Теңдердің қастандығы" француздық солшыл ағымның якобиндерден өзгеше, нақты теңдікке, заң алдындағы абстрактілі теңдік емес, көбірек бағытталған алғашқы мысалы ретінде қарастырылуы мүмкін. Француз революционерлері меншік құқығын қамтамасыз етуге тырысқан, бұл кепілдік Адам және азамат құқықтары туралы декларацияда бекітілген, ал Бабеуф пен оның жақтастары мүлкті толығымен жоюды қалаған ("Біз одан да жоғары әрі әділ нәрсеге ұмтыламыз: жалпы игілік немесе меншіктің ортақ болуы! Жерде жеке меншік болмасын: жер ешкімге тиесілі емес. Біз жердің өнімдерін ортақ пайдалануды талап етеміз: өнімдер баршаға тиесілі."). Бабеуф пен оның серіктестерінің жеке меншікке қатысты бұл сындығы француздық солшыл ағымдардың кейінгі дамуында қайталанып, әсіресе Пьер Жозеф Прудонның ой-пікірінде айқын көрінді, ол "Мүлік – ұрлық!" деп мәлімдеген. "Анархист" және "коммунист" сөздері қастандық кезінде пайда болмағанмен, кейінгі ғалымдар оның идеяларын сипаттау үшін оларды қолданды. "Коммунизм" сөзін Гудвин Бармби "Бабеуфтың шәкірттері" деп атаған адамдармен әңгімелескен кезде қолданған.