Кіріспе

Балықтардың кіші класы.

Цитата қорабы
|title =
|quote = Практикалық тұрғыдан алғанда, еласмобранхтардың тіршілік циклы осы жануарлар тобын тым көп балық аулауға өте осал етеді. Коммерциялық тұрғыдан пайдаланылатын теңіз тасбақалары мен қаңқалы киттердің де акулалар сияқты тіршілік циклы болғандықтан, олардың да қиын жағдайда болуы бекер емес. Еласмобранхтардың маңызды жойылған топтарына гибодонттар (Hybodontiformes), ксенаканттар (Xenacanthformes) және Ctenacanthiformes жатады. Бұлар да қазіргі акулаларға ұқсас анатомиясы мен экологиясы болғандықтан көбінесе "акулалар" деп аталады. Elasmobranchii атауы ежелгі грек тіліндегі elasmo ("жақша") және bránchia ("желбезек") сөздерінен шыққан, бұл осы балықтарға тән кең, жалпақ желбезектерге сілтеме жасайды.

Сипаттама

Elasmobranchii – Chondrichthyes класындағы кеміршекті балықтардың екі кіші класының бірі, екіншісі – Holocephali (химералар). Элазмобранктардың мүшелерінде жүзу қуысы болмайды, сыртқа жеке-жеке ашылатын 5-7 жұп жамбас жарықтары, қатты арқа қанаттары және кішкентай плакоидты қабықшалары болады. Тістер бірнеше қатарда орналасқан; жоғарғы жақ сүйегі шақырқаға бірікпейді, ал төменгі жақ сүйегі жоғарғы жақ сүйегімен бунақталған. Қазіргі элазмобранхтар бірнеше архетиптік жақ сүйектерін көрсетеді: амфистильді, орбитостильді, гиостильді және эухиостильді. Амфистильде, палатоквадрат хондрокраниуммен посторбитальдық буын арқылы байланысады, одан байламдар оны негізінен алдыңғы жағынан ұстап тұрады. Гйоид жамбас доғасымен артқы жағынан байланысады, бірақ жоғарғы және төменгі жақтарға көбінесе аз қолдау көрсетеді. Орбитостильде орбиталық өсік орбиталық қабырғамен ілмектейді, ал гйоид негізгі қолдауды қамтамасыз етеді. Керісінше, гиостильде жоғарғы жақ сүйегі мен шақырқаның арасында этмоидтық буын болады, ал гйоид алдыңғы байламдарға қарағанда жаққа көбірек қолдау көрсетеді. Соңында, эухиостильде, сондай-ақ нағыз гиостиль деп те аталады, жамбас шеміршектері шақырқамен байламдық байланысқа ие болмайды. Оның орнына, гиомандибулярлық шеміршектер жаққа қолдаудың жалғыз құралын қамтамасыз етеді, ал кератогиалдық және базигиалдық элементтер төменгі жақпен бунақталған, бірақ қалған гйоидтан бөлінген. Көздерде тапетум люцидум болады. Еркек балықтардың әрбір жамбас қанатының ішкі шеті ұрықты жеткізуге арналған класпер құратын ойыққа ие. Бұл балықтар тропикалық және қоңыржай суларда кеңінен таралған. Көптеген балықтар жүзу қуысының көмегімен жүзу қабілетін сақтайды. Алайда, элазмобранхтарда жүзу қуысы болмайды, олар оның орнына майға толы үлкен бауырларымен жүзу қабілетін сақтайды. Бұл сақталған май азық-түлік тапшы болғанда қоректік зат ретінде де қызмет етеді.

Эволюциялық тарих

Ең көне толық топтағы эласмобранх, Фёбодус, өзінің ең ерте жазбалары Орта девон (соңғы гиветтік) дәуірінде, шамамен 383 миллион жыл бұрын кездеседі. Жалпы эласмобранхтар тобының бірнеше маңызды топтары, соның ішінде Ctenacanthiformes және Hybodontiformes, соңғы девон (фаменн) кезеңіне дейін пайда болған. Көміртек дәуірінде кейбір ктенаканттар қазіргі ақ акуламен шамалас дене ұзындығына жетті, олардың денелері шамамен 4 метрге дейін созылған. Карбон және перм дәуірлерінде ксенаканттар тұщы және теңіз орталарында көптеп таралды, ал триас дәуірінде әртүрлілігі азайған күйінде өмір сүруін жалғастырды. Гибодонттар перм дәуіріне дейін жоғары әртүрлілікке қол жеткізді және триас және ерте юра кезеңдерінде эласмобранхтардың басым тобына айналды. Гибодонттар теңізде де, тұщы суда да кең таралған. Неоселахи / Эласмобрани sensu stricto (қазіргі акулалар мен шаяндардың тобы) триас кезінде пайда болған болса да, олар осы кезеңде төмен әртүрлілікке ие болды және тек ерте юра кезеңінен бастап, қазіргі акулалар мен шаяндардың пайда болуымен бірге кеңінен әртараптана бастады. Бұл гибодонттардың төмендеуіне әкелді, олар кейінгі юра дәуірінде теңіз ортасының шағын бөлігіне айналды, бірақ крида дәуіріне дейін тұщы су орталарында кең таралған күйінде қалды. Гибодонттардың ең жас қалдықтары крида дәуірінің соңына жатады.