Кіріспе
Неміс философы (1874–1928)
Макс Фердинанд Шелер (22 тамыз 1874 – 19 мамыр 1928) – феноменология, этика және философиялық антропология салаларындағы еңбектерімен танымал неміс философы. Өміріндегі ең белгілі неміс философтарының бірі саналған Шелер, феноменологияның негізін қалаушы Эдмунд Гуссерлдің философиялық әдістемесін дамытты. Аталған мектептің адамзаттың барлық білімін қайта құруға бағытталған утопиялық мақсаттарын ескере отырып, Хосе Ортега и Гассет оны «философиялық жұмақтың Адамы» деп атады. 1928 жылы Шелердің қайтысынан кейін Мартин Хайдеггер, Ортега и Гассетпен бірге, ғасырдың барлық философтары Шелерге қарызды екенін айтты және оны «қазіргі Германиядағы ең күшті философиялық күш, тіпті заманауи Еуропа мен философияның өзіндегі» деп жоғары бағалады.
Балалық шақ
Макс Шелер 1874 жылдың 22 тамызында Германияның Мюнхен қаласында, әйгілі және дінге берілген еврей отбасында дүниеге келді.
Студент жылдары
Шелер университет оқуларын Мюнхен университетінде медицина студенті ретінде бастады; кейін ол Берлин университетінде философия мен социологияны оқып, Вильгельм Дилтей, Карл Штумпф және Георг Симмельдің басшылығымен медицинадан бас тартты. 1896 жылы Йена университетіне ауысып, сол кездегі өте танымал философ Рудольф Еукеннің оқуын оқыды. Еукен 1908 жылы әдебиет саласы бойынша Нобель сыйлығын жеңіп алды. (Еукен философиялық прагматизмнің белгілі жақтаушысы Уильям Джеймспен хат алмасып жүрді, ал өмір бойы Шелер прагматизмге қатты қызығушылық танытты.) Йенада Шелер докторлық диссертациясын және габилитациясын аяқтады және мұғалімдік қызметін бастады. 1897 жылы аяқтаған докторлық диссертациясы "Логикалық және этикалық принциптер арасындағы қарым-қатынасты анықтауға үлес" деп аталды. 1898 жылы ол Гейдельбергке сапар шегіп, оның ойларына елеулі әсер еткен Макс Вебермен танысты. Ол 1899 жылы Еукеннің жетекшілігімен "Трансцендентальдық және психологиялық әдіс" (Die transzendentale und die psychologische Methode) атты диссертациясымен габилитация алды. 1901 жылы Йена университетінде оқытушы (Privatdozent) болды. 1912 жылы Шелер әйгілі дирижер Вильгельм Фуртвенглердің әпкесі Марит Фуртвенглерге үйленді. Шеллердің бірінші әйелінен туған ұлы Вольф Шелер ажырасқаннан кейін қиындыққа ұшырады, ол жиі әкесінен ұрлайтын, ал 1923 жылы Вольф оны жезөкшеге ақы төлеуге мәжбүрлеуге тырысқаннан кейін, Шелер оны бұрынғы студенті Курт Шнайдерге, психиатрға, диагноз қою үшін жіберді. Шнайдер Вольфты психикалық ауру емес, психопат деп диагноз қойды, қазіргі "әлеуметтік емес тұлғалық бұзылысқа" тең келетін екі диагностикалық категорияны (Gemütlos және Haltlos) қолданды.
Екінші кезең (Кельн)
1921 жылдан кейін ол қалың жұрт алдында католик тағылымынан және тіпті яһуди-христиан-ислам Құдайынан бас тартып, пантеизм мен философиялық антропологияға бет бұрды. Шеллер күніне 60-80 темекі шегуге үйреніп алған, бұл 1928 жылы бірнеше жүрек ұстамасына себеп болды, осының салдарынан ол барлық саяхат жоспарларын жоюға мәжбүр болды. 1928 жылдың 19 мамырында ол ауыр жүрек ұстамасынан туындаған асқынулар салдарынан Франкфурт ауруханасында қайтыс болды.
Махаббат және "феноменологиялық көзқарас"
Geisteswissenschaften журналының редакторлары Шеллерді (шамамен 1913/14) сол кезде дамып келе жатқан феноменология философиялық әдісі туралы жазуға шақырғанда, Шеллер феноменологиялық қозғалыстың әмбебап қабылданған тезистермен емес, «философиялық проблемаларға қатысты ортақ бағыт-бағдар мен көзқараспен» анықталатынын көрсетті. Шеллер Хуссерлмен келіспейді, феноменология – бұл қатаң феноменологиялық азайту әдісі емес, «әйтпесе жасырын қалатын нәрсені рухани көру ұстанымы». Сүйіспеншілік қозғалысы мен іс-әрекеті философия үшін екі себеппен маңызды: (1) Егер философия, Шелердің Платон дәстүріне сілтеме жасай келіп сипаттағандай, «барлық мәндердің бастапқы мәніне» (Urwesen) қатысу болса, онда осы қатысуға жету үшін бастапқы мәннің мазмұны немесе ерекшелігін өзіне сіңіруі керек. Шелер үшін мұндай бастапқы мән сүйіспеншілік арқылы ең жақсы сипатталады, сондықтан ең тікелей және жақын қатысуға жетудің жолы – сүйіспеншілік қозғалысына қатысу. Бірақ, бұл бастапқы мәннің объективтіленетін бірлік емес екенін, оның біліммен байланысы мүмкін екенін атап өту маңызды; сондықтан, философия әрқашан біліммен айналысса да, Шелер келіскендей, ақылдың өзі білімнің ең жоғары деңгейіне жетуге қатысатын дұрыс құрал емес. Тек ақыл мен логика сүйіспеншілік қозғалысы мен тиісті моральдық шарттармен қамтамасыз етілгенде ғана философиялық білімге қол жеткізуге болады. (2) Сүйіспеншілік сондай-ақ маңызды, өйткені оның мәні құндылық объектілерінің болу мүмкіндігінің шарты, әсіресе объектілердің ең жоғары құндылық тұрғысынан болу мүмкіндігінің шарты. Сүйіспеншілік – бұл «объектіден өзінен шығып тұрғандай, ғашықтың күш-жігерін жұмсауын қажет етпей, үнемі жоғары құндылықтардың пайда болуын қамтамасыз ететін қозғалыс. Шын сүйіспеншілік сүйген адамдағы жоғары құндылықтарды көру үшін рухани көзімізді ашады». Ал жек көру – өзіңді құптау немесе құндылықтар әлеміне көз жұму. Осы жағдайда құндылықтардың инверсиясы немесе құнсыздануы кең таралған, кейде қоғамдарда дұрыс деп бекітіледі. Сонымен қатар, сүйіспеншілікті қозғалыс деп атау арқылы Шелер сүйіспеншілік пен жек көрудің құндылықтардың берілу мүмкіндігінің (немесе құндылықты жасырудың) негізі емес, тек сезімдік құндылықтарға реакция екен деген түсінікті жоюға үміттенеді. Шелер былай деп жазады: «Сүйіспеншілік пен жек көру – бұл адамның сезіміне қол жетімді құндылықтар кеңістігінің кеңеюі немесе тарылуы».
The movement and act of love is important for philosophy for two reasons: (1) If philosophy, as Scheler describes it, hearkening back to the Platonic tradition, is a participation in a "primal essence of all essences" (Urwesen), it follows that for this participation to be achieved one must incorporate within oneself the content or essential characteristic of the primal essence. For Scheler, such a primal essence is most characterized according to love, thus the way to achieve the most direct and intimate participation is precisely to share in the movement of love. It is important to mention, however, that this primal essence is not an objectifiable entity whose possible correlate is knowledge; thus, even if philosophy is always concerned with knowing, as Scheler would concur, nevertheless, reason itself is not the proper participative faculty by which the greatest level of knowing is achieved. Only when reason and logic have behind them the movement of love and the proper moral preconditions can one achieve philosophical knowledge. (2) Love is likewise important insofar as its essence is the condition for the possibility of the givenness of value objects and especially the givenness of an object in terms of its highest possible value. Love is the movement which "brings about the continuous emergence of ever higher value in the object just as if it was streaming out from the object of its own accord, without any sort of exertion on the part of the lover. true love opens our spiritual eyes to ever higher values in the object loved." Hatred, on the other hand, is the closing off of oneself or closing one's eyes to the world of values. It is in the latter context that value inversions or devaluations become prevalent, and are sometimes solidified as proper in societies. Furthermore, by calling love a movement, Scheler hopes to dispel the interpretation that love and hate are only reactions to felt values rather than the very ground for the possibility of value givenness (or value concealment). Scheler writes, "Love and hate are acts in which the value realm accessible to the feelings of a being is either extended or narrowed."
Ағылшын тіліндегі аудармалары
"Симпатияның табиғаты", Нью-Хейвен: Йель университетінің баспасы, 1954. 144 бет. (Неміс тіліндегі атауы: Philosophische Weltanschauung.) 480 бет. 201 бет. 359 бет. 620 бет. (Түпнұсқа неміс басылымы: Der Formalismus in der Ethik und die materiale Wertethik, 1913–16.) 239 бет. 201 бет. 267 бет. 79 бет. .