Кіріспе

Алхимиялық және герметикалық мәтін

Зөбәржәт тақташасы, Смарагдиндік кесте немесе Tabula Smaragdina – ықшам және құпия герметикалық мәтін. Бұл көптеген исламдық және еуропалық алхимиктер үшін өте бағалы негізгі мәтін болды. Мәтін легендарлық грек-рим философы Гермес Трисмегистке жатқызылғанмен, Зөбәржәт тақташасының мәтіні алғаш рет ерте ортағасырлық араб деректерінде кездеседі, ең ертесі сегізінші ғасырдың соңына немесе тоғызыншы ғасырдың басына жатады. Ол он екінші және он үшінші ғасырларда бірнеше рет латын тіліне аударылды. Одан кейін көптеген түсіндірмелер мен пікірлер жазылды. Ортағасырлық және жаңа заман алхимиктері Зөбәржәт тақташасын философтар тасын жасаумен және алтынды жасанды түрде өндірумен байланыстырды. Бұл мәтін он тоғызыншы және жиырмасыншы ғасырлардағы оккультистер мен эзотериктер арасында да танымал болды, олардың арасында "жоғарыдағыдай, төменде де" (Тақташаның екінші тармағының қазіргі заманғы парафразы) жиі цитаталанатын ұранға айналды. Бұл өтіріксіз шындық, нақты және ең шын. Төмендегі нәрсе жоғарыдағыдай, ал жоғарыдағы нәрсе төмендегідей, жалғыз нәрсенің кереметін іске асыру үшін. Барлық нәрсе біреу арқылы біреуден туғандай, осы біреуден барлық нәрсе бейімделу арқылы туады. Күн – оның әкесі, ай – анасы, жел оның құрсағында көтеріліп, жер – оның күтушісі. Әлемдегі барлық кемелдіктің әкесі осында. Оның күші немесе қуаты, егер ол жерге айналса, толыққанды болады. Жерді оттан, нәзіктікті қалыңдықтан, үлкен еңбекпен және шеберлікпен ажырат. Ол жерден көкке көтеріліп, қайтадан жерге түсіп, жоғары және төмен нәрселердің күшін қабылдайды. Осылайша сен әлемнің даңқын иеленесің, және барлық қараңғылық сенен қашып кетеді. Оның күші барлық күштен артық, өйткені ол кез келген нәзік нәрсені жеңіп, кез келген қатты нәрсеге еніп өтеді. Осылай әлем жаратылды. Осыдан керемет бейімделулер пайда болады, олардың құралы осында. Сондықтан мен Гермес Трисмегист деп аталдым, бүкіл әлем философиясының үш бөлігін иеленген. Мен Күннің ісі туралы айтқаным орындалды және аяқталды. |Исаак Ньютонның Зөбәржәт тақташасының аудармасы.

Өмірбаян

Б.з.д. 2 ғасырдан бастап, грек құдайы Гермес пен египет құдайы Тоттың бірігіп кеткен түрі – Гермес Трисмегистке жатқызылатын грек мәтіндері Грек-Рим Египетінде пайда болды. Бұл мәтіндер Герметика деп белгілі және қазіргі таңда екі топқа бөлінеді: астрологиялық, медициналық-ботаникалық, алхимиялық және сиқырлық жазбаларды қамтитын техникалық Герметика; және мистикалық-философиялық жазбалардан тұратын діни-философиялық Герметика. Бұл грек псевдоэпиграфтық мәтіндер исламның 630 жылдары пайда болуы мен арабтардың жаулап алуларынан бұрын латын, сирия, копт, армян және орта парсы тілдеріне аударылып, олардан үлгі алынды. Бұл оқиғалар түрлі араб тілінде сөйлейтін империялардың құрылуына әкеп соқты, олардың ішінде араб тілінде сөйлейтін жаңа зиялылар қауымы қалыптасты. Бұл ғалымдар бұрын айтылған мәтіндердің бай мұрасын қабылдап, аударды және өздерінің Герметикаларын жасай бастады.

Тарих

ХХ ғасырдың басына дейін Смарагдтақтаның тек латын тіліндегі нұсқалары ғана белгілі болды, ең ескісі XII ғасырға дейін жетеді. Алғашқы араб тіліндегі нұсқаларды ағылшын ғылым тарихшысы Э. Дж. Холмярд (1891-1959) және неміс шығыстанушысы Юлиус Руска (1867-1949) қайта ашты.

Араб тіліндегі нұсқалары

Изумруд тақташасы әр түрлі араб тіліндегі көне еңбектерден табылды. Ең көне нұсқасы араб тілінде Kitâb sirr al Halîka деп аталатын, 9 ғасырда жазылған деп есептелетін трактаттың қосымшасында кездеседі. Бұл мәтін өзінің арабша аты Balînûs арқылы Тианалық Аполлонийдің аудармасы ретінде танымал. Грек тіліндегі қолжазбалар табылмаса да, түпнұсқа грек мәтіні болған дегенге сенуге болады. Аполлонийге жатқызу, қате (псевдоним) болса да, сиқыршылық, астрология және алхимия туралы ортағасырлық араб мәтіндерінде жиі кездеседі. "Жаратылыс құпиясы" кітабының кіріспесі басқа нәрселермен қатар, "барлық нәрсе төрт элементтік принциптен тұрады: жылу, суық, ылғал және құрғақтық" (Аристотельдің төрт қасиеті) және олардың комбинациялары "құрылыстар арасындағы жанашырлық пен антипатияның" себебін түсіндіреді. "Талиман мен кереметтердің шебері" Балинус Гермес Трискегист мүсіні астындағы күмбезге кіреді және отыратын қарттың қолында зөулім тастақты кітаппен бірге табады. Бұл еңбектің негізі - бірінші кезекте барлық металдар күкірт пен сынаптан түзіледі деген идеяны алғаш рет енгізген алхимиялық трактат, бұл орта ғасырлардағы алхимияның негізгі теориясы. Изумруд тақташасының мәтіні қосымша ретінде соңғы болып жазылады. Бұл тек космогониялық сипаттағы шеткі шығарма ма, әлде қалған шығарманың ажырамас бөлігі ме, бұл жағдайда ол бастапқыдан алхимиялық мәнге ие ме, бұл туралы ұзақ уақыттан бері пікір талас жүріп келеді. Соңғы кездері бұл кітапты талисмандық сиқырлық мәтін деп санайды және бұл түсініспеушілік араб тілінен латын тіліне дұрыс аударылмағандықтан туындады. Изумруд - дәстүрлі түрде Гермеспен байланысты тас, ал сынап - оның металы. Марс қызыл тастар мен темірмен, ал Сатурн қара тастар мен қорғасынмен байланысты. Ежелгі гректер мен мысырлықтар әр түрлі жасыл түсті минералдарды (жасыл жасмық, тіпті жасыл гранит) зөбәржат деп атаған, ал орта ғасырларда бұл түсті шыныдан жасалған бұйымдарға, мысалы, Визиготтар патшаларының "Зөбәржат тақташасы" немесе Генуяның Сакро Катиносына (Крестоносшылар 1011 жылы Кесарияны тонап алған кезде қолға түскен тағам, оны Сава патшайымы Сүлейменге ұсынды деп есептелген және соңғы кешкі ас кезінде қолданылған) қатысты. Изумруд тақташасының бұл нұсқасы Еуропада латыншаланған Гебер есімімен белгілі 8 ғасырлық алхимик Джабир ибн Хайянға берілген Kitab Ustuqus al Uss al Thani (Қорылыс кітабының негізгі кітабы) деп аталады. Оның тағы бір нұсқасы Х ғасырдағы Secretum Secretorum (Сырдың құпиясы, Sirr al asrâr) деген эклектикалық кітапта кездеседі. Бұл кітап Аристотельдің Персияны жаулап алған кезінде Ұлы Александрға жазған жалған хаты ретінде таныстырылады. Онда саясат, мораль, физиономия, астрология, алхимия, медицина және тағы басқалар қарастырылады. Мәтін де Гермеске қатысты, бірақ тақташаның ашылуы туралы баяндау жоқ. Гермесдің жасырын даналығын табу туралы әдеби тақырыпты X ғасырдың басқа араб мәтіндерінен табуға болады. Мысалы, "Кресттер кітабында" грек философы Крест Серапис ғибадатханасында дұға етіп жатқанда, "адамдардың ішіндегі ең сұлу, қарт адам креслода отырғанын" көрген. Ол ақ киім киіп, орындыққа кітап салынған тақташаны ұстап отырды [ ]. Мен бұл кемпір кім екенін сұрағанда: "Ол - Гермес Трисмегист, ал оның алдындағы кітап - оның адамнан жасырып қойған құпияларының түсіндірмесі бар кітаптардың бірі" деп жауап алдым. Осыған ұқсас мәліметті аға Задиттің Tabula Chemica деп аталатын латын мәтінінен табуға болады, бұл алхимик Ибн Умайлдың латыншаланған аты, онда пирамиданың құпия бөлмесіндегі Гермес Трисмегисттің тізелеріне тас үстел орнатылған. Бұл жерде кестеге мәтін емес, "иероглиф" белгілері жазылған.

Латын тіліндегі нұсқалары

Жаратылыс құпиясы кітабы шамамен 1145–1151 жылдары Гюго Сантальямен латын тіліне (Liber de secretis naturae) аударылды. Бұл мәтін кеңінен таралмаған сияқты. "Сырлардың құпиясы" (Secretum Secretorum) 1140 жылдары Иоанн Севильскийдің 188 жолдық қысқартылған медициналық үзіндісі ретінде латын тіліне аударылды. Мәтіннің алғашқы толық латын аудармасын шамамен бір ғасырдан кейін Триполидің Филипп жасады. Бұл еңбек "латын орта ғасырларының ең танымал кітабы" деп аталды. Үшінші латын нұсқасын, мүмкін 12 ғасырдан бастап (бірақ 13 немесе 14 ғасырдан бұрынғы қолжазбалар белгілі емес), "Либер Герметис де алхимия" (Гермес алхимиясы кітабы) атты алхимиялық трактаттан табуға болады. Бұл нұсқа, "Вулгата" деп белгілі, ең көп тараған нұсқа болып табылады. Бұл нұсқаның аудармашысы араб тіліндегі "тилазм" сөзін, яғни "талисман" деген мағынаны түсінбегендіктен, оны латын тіліне telesmus немесе telesmum деп ғана көшірді. Бұл кездейсоқ неологизм түсіндірушілер тарапынан әртүрлі интерпретацияланды, осылайша алхимияның ең ерекше, бірақ тұманды терминдерінің біріне айналды.

Комментарийлер

1143 жылы жазған «De essentiis» трактатында Герман Каринтиялық 12 ғасырдағы еуропалық ғалымдардың бірі Смарагдтақтаның жазбасын келтіреді. Бұл мәтінде ол «Жаратылыс құпиясы» кітабындағы үңгірде Гермес мүсінінің астынан табылған тақташа туралы әңгімені еске түсіреді. Каринтия 1144 жылы «Liber de compositione alchimiae» кітабын аударған Честерлік Роберттің досы болды, бұл әдетте араб алхимиясы трактатының алғашқы латын тіліне аудармасы саналады. 12 ғасырдағы анонимді түсіндіруші «телесма» деген жаңа сөзді түсіндіруге тырысып, оның сөз тіркесімен синоним екенін айтты. Аудармашы бұл пікірді арабтардың арасындағы ең жоғары дәрежедегі болжам жасау түрі деп аталатын сөзбен толықтырды. Кейінгі Смарагдтақтаға түсініктемелерде тек «құпия» мағынасы сақталды. 1275–1280 жылдары Роджер Бэкон «Сырлардың құпиясы» кітабын аударып, түсініктеме берді және Смарагдтақтаға толық алхимиялық тұрғыдан қарап, оны Ұлы Жұмыстың аллегориялық қорытындысына айналдырды. Ең танымал түсініктеме авторы – Хортулан, 14 ғасырдың бірінші жартысында өмір сүрген алхимик, оның өмірі туралы көп мәлімет жоқ: «Мен, Хортулан, яғни бағбан, философтардың әкесі Гермес айтқан сөздерді анық және нақты түсіндіруді қаладым, олар түсініксіз болса да, нағыз жұмыстың барлық тәжірибесін шын ниетпен түсіндіруге тырыстым. Философтардың қасиетті Рух туралы ілімді жасыруға тырысулары бекер. Бұл мәтін 14 ғасырда дамыған символдық алхимиямен үйлеседі, әсіресе каталондық дәрігер Арнау де Вилановаға жатқызылатын мәтіндермен, олар христиандық құпиялар мен алхимиялық операцияларды аллегориялық түрде салыстырады. Орталанустың түсініктемесінде, практикалық мәселелерден тыс, Ұлы Жұмыс – әлемді хаостан жаратқан құдайлық жаратылыстың үлгісі: «Барлық нәрсе біреуден туды және біреудің араласуымен пайда болды, сондықтан барлық нәрсе осы біреуден бейімделу арқылы туындайды». Күн мен ай алхимиялық алтын мен күмісті бейнелейді. Хортулан «телесманы» «құпия» немесе «қазына» деп түсіндіреді: «Одан кейін былай деп жазылған: «Әлемдегі барлық телесмалардың әкесі осында», яғни тас жұмысында соңғы жол табылады. Философ операцияны «барлық телесмалардың әкесі» деп атағанын естеріңізге алыңыз, яғни бүкіл әлемнің барлық құпиясы немесе қазынасы, яғни осы әлемде табылған әрбір тас».

Табула Смарагдина Герметистің эмблемасы

16 ғасырдың соңынан бастап Смарагд тақташасына жиі Tabula Smaragdina Hermetis деп аталатын символикалық сурет қосылады. Бұл сурет Visita interiora terrae rectificando invenies occultum lapidem акростигімен қоршалған, оның жеті әрпінен сөз құралады. Жоғарғы жағында күн мен ай, сынап символынан жоғарыдағы тостағанға құйылады. Меркурийлік тостағанның айналасында қалған төрт планета орналасқан, олар жеті планета мен жеті металл арасындағы классикалық байланысты көрсетеді: Күн/Алтын, Ай/Күміс, Меркурий/Сынап, Юпитер/Қалайы, Марс/Темір, Венера/Мыс, Сатурн/Қорғасын. Сурет бастапқыда түстермен салынған-салынбағаны белгісіз. Түсі бар нұсқаларында: алтын – sol visita, күміс – luna interiora, сұр – сынап terrae, көк – қалайы rectificando, қызыл – темір invenies, жасыл – мыс, қара – қорғасын lapidem түсімен боялған. Ортасында сақина мен globus cruciger орналасқан, ал төменгі жағында аспан мен жердің шарлары бейнеленген. Поэмаға сәйкес, үш белгі Парацельс алхимиялық теориясының үш бастауын (tria prima) көрсетеді: Бүркіт/Меркурий/Рух, Арыстан/Күкірт/Жан және Жұлдыз/Тұз/Дене. Соңында, суреттің авторының шыншылдығын куәландыратын екі Schwurhands қоса тіркелген. Көне нұсқасы – 1588-89 жылдарға жатқан, сол кезде жасырын түрде таралған қолжазбаның көшірмесі. Суретке неміс тілінде "Дю секрет дес мудрецы" (Сопылар сыры) атты дидактикалық алхимиялық өлең қоса берілген, оны сол автор жазған болуы мүмкін. Өлең Ұлы Іске қатысты символизмді және алхимияның классикалық мақсаттарын: байлық, денсаулық және ұзақ өмірді түсіндіреді. Бастапқыда ол Смарагд тақташа мәтінімен қоса, екіншілік элемент ретінде ғана берілген. Бірақ 17 ғасырда басылған нұсқаларында қоса жазылған өлең жоғалып, эмблема Tabula Smaragdina Hermetis деп танылды – Смарагд тақташаның өзінен де көне символ немесе графикалық бейнесі. Мысалы, 1733 жылы алхимик Эрд де Наксагор (Supplementum Aurei Velleris) жазғандай, Гермес қайтыс болғаннан кейін жазылған жазулар мен символдар бар "бағалы изумруд табақ" жасалып, Зора есімді әйел Еброн аңғарында тапқан.

19-20 ғасыр: оккультизмнен эзотеризмге және сюрреализмге дейін

Алхимия және оның айтылатын "негізгі мәтіні" оккультистерді әлі де қызықтырады. Сиқыршы Элифас Леви былай дейді: "Ескі әлемнің барлық ілімдерін қысқаша түйіндейтін Гермес бағалы тасқа қашап жазған және 'зумруд тақташасы' деп белгілі бірнеше сөйлемнен артық ештеңе жоқ, оған тең келмейді де. Бұл – бір бетке сыйған толық магия." Бұл неміс Готлиб Латцқа да қатысты, ол 1869 жылы "Алхимия" атты монументалды еңбегін өздігінен жариялаған, сондай-ақ теософ Хелена Блаватская мен мәңгілікшіл Титус Бёркхардтқа да қатысты. 20-шы ғасырдың басында алхимиялық ой сюрреалистерге жақын болды, ал Андре Бретон 1930 жылғы Сюрреализмнің екінші манифестіне Зумруд тақташасының негізгі аксиомасын енгізді: "Барлығы бізді рухтың мұндай бір нүктесі бар деген сенімге жеткізеді, онда өмір мен өлім, нақты және қиял, өткен мен болашақ, жеткізілімді және жеткізілімсіз, жоғары және төмен қарама-қайшылық ретінде қабылдануын тоқтатады. Дегенмен, сюрреалистік қызметте осы нүктені анықтау үмітінен басқа қозғаушы күш табуға тырысу бекер." Кейбір зерттеушілер бұл мәлімдемеде негізінен философ Георг Вильгельм Фридрих Гегельдің ықпалын көреді, бірақ Гегельдің философиясына Якоб Бёме әсер еткенін де ұмытпаған жөн.

Мәтіндік тарихы

Гермес Трисмегистке жатқызылатын көптеген басқа да еңбектер сияқты, Изумруд тақташаны да нақты мерзімге орнату өте қиын, бірақ ол көбінесе антикалық кезеңнің соңына (шамамен 200–800 жылдар аралығында) жатады. Мәтіннің ең ерте белгілі көзі – «Сирр әл-халика» (Жаратылыс құпиясы және Табиғат өнері, сондай-ақ «Китаб әл-ʿИлал» немесе Себептер кітабы) – Тианалық Аполлонийге (шамамен 15–100, арабша: Балинус немесе Балинас) тегіс жатқызылған табиғат философиясы туралы энциклопедиялық еңбек. Бұл кітап 8-ғасырдың соңында немесе 9-ғасырдың басында араб тілінде құрастырылған, бірақ оның негізінде одан да ертерек грек және/немесе сирия тілдеріндегі деректер болған болуы мүмкін. «Сирр әл-халика» кітабының баянында Балинус өзінің оқырмандарына мәтінді Тианадағы Гермес мүсіні астындағы қоршаудан тапқанын, ал қоршаудың ішінде алтын таққа отырған ескі дене Изумруд тақташаны ұстап тұрғанын айтады. Изумруд тақташасының сәл өзгеше нұсқалары Джабир ибн Хайянға жатқызылған «Китаб Устукус әл-Усс әл-Тани» (Негіз элементінің екінші кітабы, 850–950) кітабында, «Secretum Secretorum» (Сырлардың құпиясы, Аристотельге тегіс жатқызылған 10-ғасырлық ертерек еңбектер жинағы) және мысырлық алхимик Мухаммад ибн Умаил әл-Тамимидің (шамамен 900–960) «Китаб әл-маʾ әл-варақи уа л-ард әл-нажмийя» (Күміс су және Жұлдызды жер кітабы) кітабында да кездеседі. Изумруд тақташасы 12-ғасырда Гюго Санталла тарапынан «Сирр әл-халика» аудармасының бір бөлігі ретінде латын тіліне аударылды. Ол 13-ғасырдағы псевдо-Аристотельдің «Сирр әл-асрар» (латынша «Secretum secretorum») ұзын нұсқасының аудармасымен бірге қайтадан латын тіліне аударылды. Дегенмен, барлық кейінгі нұсқалардың негізін құраған латын аудармасы («Вулгата» деп аталады) бастапқыда Изумруд тақташасына қатысты алхимиялық түсініктемелердің анонимді жинағының бөлігі болды, оны әртүрлі атады: «Liber Hermetis de alchimia», «Liber dabessi» немесе «Liber rebis» (12-ғасырдың бірінші жартысы).

Тианалық псевдо-Аполлонийден (шамамен 750-850 жж.)

Езуарда тақташасының ең ертерек белгілі нұсқасы, кейінгі барлық нұсқалардың негізі болған, Тианалық Аполлонийге жатқызылатын «Жаратылыс құпиясы және табиғат өнері» (Sirr al-khaliqa) атты псевдоэпиграфиялық еңбекте табылады.

Жәбір ибн Хаянға (шамамен 850-950) тиесілі

Кітаптың сәл қысқа нұсқасы Джабир ибн Хайянға жатқызылған Kitāb Usṭuqus al uss al thānī (Негіз элементінің екінші кітабы) кітабында келтірілген. Джабирдің нұсқасын Эрик Дж. Холмярд аударған.

Псевдо-Аристотельден (X ғасыр)

Одан да кейінгі нұсқасы псевдо-Аристотельге жатқызылатын «Secretum Secretorum» (Сырлардың құпиясы, X ғасыр) еңбегінде табылады.

Латын тілі (Нюрнберг, 1541)

Кейбір шағын айырмашылықтарға қарамастан, латын мәтінінің 16 ғасырдағы Нюрнберг басылымы Вульгатаға (жоғарыда қараңыз) көбінесе ұқсас күйде сақталған. Исаак Ньютон жасаған аударма оның қазір Кембридж университетінің Король колледжі кітапханасында сақталатын алхимиялық қолжазбаларының арасында табылды:

Ықпал

Батыс елдерінің бірнеше нұсқасында "Таблетка" ортағасырлық және Ренессанс дәуіріндегі алхимияның маңызды тірегі болды. Комментарийлер және/немесе аудармаларын Тритемиус, Роджер Бэкон, Майкл Майер, Альбертус Магнус және Исаак Ньютон сияқтылар жариялады. Бұл қысқа мәтін алхимиялық принциптердің танымал жиынтығы болды, онда философ тасының құпиялары сипатталған деп есептелді. Он төртінші ғасырдың алхимигі Оролан (немесе Хортулан) Гермес құпиясы туралы маңызды экзегезис жазды, ол алхимияның кейінгі дамуына ықпал етті. Орталанның түсіндірмесі мен Изумруд Тақташасының осы көшірмесінің көптеген қолжазбалары сақталған, олардың кейбіреулері кем дегенде он бесінші ғасырға дейін сақталып келген. Орталан, өзінен бұрынғы Альбертус Магнус сияқты, Тақташаны палуба атауларын (немесе кодты сөздерді) қолдана отырып, зертханалық процестерді сипаттайтын құпия рецепт ретінде қарастырды. Бұл көзқарас XV ғасырға дейін еуропалықтардың арасында басым болды. XVI ғасырдың басында Иоганн Тритемийдің (1462–1516) еңбектері Изумруд Тақташасын зертханалық интерпретациядан метафизикалық тәсілге қарай өзгертуді белгіледі. Тритемий Герместің бір нәрсені пифагорлық философияның монадтарымен және әлем жанымен (anima mundi) теңестірді. Герметикалық мәтіннің осы интерпретациясын Джон Ди, Генрих Корнелиус Агриппа және Герхард Дорн сияқты алхимиктер қабылдады. Латын тіліндегі "Sic mundus creatus est" ("Осылай әлем жаратылды") деген сөз тіркесі сериалда маңызды тақырыптық роль атқарады және бірінші маусымның алтыншы бөлімінің атауы болып табылады. 1974 жылы бразилиялық әнші Хорхе Бен-Жор "A Tábua de Esmeralda" ("Изумруд Тақташасы") деген атпен студиялық альбом жазды, онда Тақташаның мәтінінен және жалпы алхимиядан үзінділер келтірді. Альбом "музыкалық алхимия" тәжірибесі ретінде сипатталды және самба, джаз және рок ырғақтарын үйлестірген Бен-Жордың ең үлкен музыкалық жетістігі ретінде мақтауға ие болды.