Кіріспе
Henoch–Schönlein пурпурасы (HSP), сондай-ақ IgA васкулит деп те аталады, бұл тері, шырышты қабықтар және кейде басқа да мүшелердің ауруы, көбінесе балаларға әсер етеді. Теріде ауру жұқпалы пурпураны (тері астындағы қан кетудің шағын, көтерілген аймақтары) тудырады, көбінесе буын және іш ауруымен бірге жүреді. Бүйрек зардап шеккен жағдайда, зәрде аз мөлшерде қан мен ақуыз шығуы мүмкін (гематурия және протеинурия), бірақ көбінесе бұл байқалмайды; кейбір жағдайларда бүйрек зардабы созылмалы бүйрек ауруына алып келеді. HSP көбінесе жұқпалы ауруларға байланысты пайда болады, мысалы, тамақ инфекциясы. HSP – жүйелік васкулит (қан тамырларының қабынуы) және иммуноглобулин А (IgA) антиденесін қамтитын иммундық кешендердің жиналуымен сипатталады; осы құбылыстың нақты себебі белгісіз. Балаларда әдетте бірнеше апта ішінде жазылып кетеді және симптомдарды бақылаудан басқа емдеуді қажет етпейді, бірақ үш жағдайдың бірінде қайталанып, жүз жағдайдың бірінде бүйрекке қайтымсыз зақым келтіруі мүмкін. Ересектерде болжам балаларға қарағанда өзгеше. Терідегі зақымданудың орташа ұзақтығы 27,9 айды құрайды. Көптеген адамдар үшін бұл ауру өзін-өзі шектеуден гөрі ұзақ мерзімді қайталануға және жағдайдың жақсаруына бейім, сондай-ақ асқынулар жиірек болады.
Белгілері мен симптомдары
Қызылша, артрит және іш ауыруы Хенох-Шенлейн қызылшасының "классикалық үштігі" деп белгілі. Барлық жағдайларда қызылша пайда болады, 80% жағдайда буын ауыруы мен артрит, ал 62% жағдайда іш ауыруы байқалады. Кейбір мамандар асқазан-ішек қан кетуін төртінші критерий ретінде қосады; бұл жағдайлардың 33% - ында кездеседі, көбінесе, бірақ әрқашан емес, ішек қысылу (интуссуцепция) салдарынан. Қызылша көбінесе аяқтар мен жамбаста пайда болады, бірақ қолдарда, бетте және денеде де көрінуі мүмкін. Іш ауыруы ұстама тәрізді болады және жүрек айну, құсу, іш қату немесе диареямен бірге жүруі мүмкін. Төlde қан немесе шырыш болуы мүмкін. Көбінесе артриттің зардабына аяқ білегі, тізе және шынтақ буындары шалдығады, бірақ қол мен аяқтарда да артрит дамуы мүмкін; бұл артрит эрозияға ұшырамайды, сондықтан тұрақты деформацияға алып келмейді. Науқастардың 40% - ында бүйрек зақымдануы пайда болса, олардың көбісі зәрде қанның бар екенін көрсетеді (көзге көрінетін немесе зәр талдауында анықталатын). Олардың жартысынан астамы протеинурияға (зәрдегі ақуыз) шалдығады, ал сегізіншісінде протеинурия соншалықты ауыр болып, нефротикалық синдромға (қандағы ақуыз деңгейінің төмендеуінен туындаған жалпы ісіну) әкеледі. Зәр талдауындағы бұзылыстар ұзаққа созылуы мүмкін, бірақ Хенох-Шенлейн қызылшасы бар науқастардың тек 1% - ы ғана созылмалы бүйрек ауруына шалдығады.
Патофизиология
Henoch-Schönlein пурпурасы – бұл шағын тамырлардың васкулиті, онда иммуноглобулин А (IgA) және 3-ші компонент (C3) комплементінің кешендері артериолалар, капиллярлар және венулаларда жиналады (сондықтан бұл III типті гиперсезімталдық реакциясы). Альтернативті комплемент жолының белсендірілуі нәтижесінде IgA агрегаттары немесе IgA кешендері мақсатты органдарда жиналады (C3-тің жиналуымен бірге). Бұл қабыну медиаторларының, соның ішінде простациклин сияқты тамырлық простагландиндердің өндірілуіне алып келеді, олар IgAV-тың дамуында және оның органикалық клиникалық көріністерінде маңызды рөл атқарады. IgA нефропатиясындағыдай, HSP-да IgA-ның сарысудағы деңгейі жоғары және бүйрек биопсиясының нәтижелері бірдей; алайда, IgA нефропатиясы көбінесе жас ересектерге тән, ал HSP балалар арасында көбірек кездеседі. Бұдан әрі, IgA нефропатиясы әдетте тек бүйректерге әсер етеді, ал HSP – жүйелік ауру. HSP тері мен дәнекер тіндерін, мошонканы, буындарды, асқазан-ішек жолын және бүйректерді қамтиды. Оның инфекциялармен шақырылған аутоиммундық процестерге қатысы бар деген гипотеза бар. Стрептококк штамдары және парагрипп вирусы ең көп кездесетін патогендер, ал балаларда адам парвовирусы B19 жиі вирустық триггер болып табылады.
Диагностика
Диагноз симптомдардың жиынтығына негізделеді, өйткені басқа аурулардың өте азы ғана бірдей симптомдарды бірге тудырады. Қан анализінде бүйрек зақымдануы болған жағдайда креатинин мен мочевина деңгейінің жоғарылауы, ал шамамен 50% жағдайда IgA деңгейінің көтерілуі байқалуы мүмкін. Бүйрек биопсиясы диагнозды нақтылау үшін немесе күдікталған бүйрек ауруының ауырлығын бағалау үшін жасалуы мүмкін. Бүйрек биопсиясының негізгі нәтижелері – мизангиумда (қанды сүзетін ағзаның бөлігі) жасушалар мен Ig жинақталуының артуы, ақ қан клеткалары және жарты ай пішінді құрылымдардың пайда болуы. Бұл өзгерістер IgA нефропатиясында байқалатын өзгерістерден ажыратылмайды. ГСП стрептококктермен (β-гемолиттік, Лансфилд тобы А), В гепатиті, герпес симплекс вирусы, парвовирус B19, Коксаки вирусы, аденовирус, Helicobacter pylori және 1994 жылғы Чапел-Хилл консенсустық конференциясы (CHCC) салдарынан дамуы мүмкін. Кейбір зерттеушілер ACR критерийлерінің CHCC критерийлеріне қарағанда сезімталдығы жоғары екенін хабарлады. Соңғы жіктемелерге, 2006 жылғы Еуропалық ревматология лигасының (EULAR) және Педиатриялық ревматология қоғамының (PReS) жіктемелеріне сүйенсек, міндетті критерий ретінде анықталатын пурпура және төмендегілердің кемінде бірі кіреді: тараған іш ауруы, басым IgA жинақталуы (тері биопсиясымен расталған), кез келген буындағы жедел артрит және бүйрек зақымдануы (зәрде қан және/немесе ақуыздың болуымен анықталады).
Biopsy of the kidney may be performed both to establish the diagnosis or to assess the severity of already suspected kidney disease. The main findings on kidney biopsy are increased cells and Ig deposition in the mesangium (part of the glomerulus, where blood is filtered), white blood cells, and the development of crescents. The changes are indistinguishable from those observed in IgA nephropathy. HSP can develop after infections with streptococci (β haemolytic, Lancefield group A), hepatitis B, herpes simplex virus, parvovirus B19, Coxsackievirus, adenovirus, Helicobacter pylori, and the 1994 Chapel Hill Consensus Conference (CHCC). Some have reported the ACR criteria to be more sensitive than those of the CHCC. More recent classifications, the 2006 European League Against Rheumatism (EULAR) and Pediatric Rheumatology Society (PReS) classification, include palpable purpura as a mandatory criterion, together with at least one of the following findings: diffuse abdominal pain, predominant IgA deposition (confirmed on skin biopsy), acute arthritis in any joint, and renal involvement (as evidenced by the presence of blood and/or protein in the urine).
Дифференциалдық диагностика
Хенох-Шенлейн пурпурасы әдеттен тыс белгілермен көрініс беруі мүмкін, бұл папулярлық күнішке, жүйелік қызыл жегі, менингококцемия, герпетикалық дерматит және нәресте шағындағы жедел геморрагиялық ісінумен шатастырылуы мүмкін.
Емдеу
2017 жылға қарай, Хенох-Шенлейн қызылшасын емдеудің ең тиімді жолы әлі де даулы. Асқазан және буын ауруларына қарсы ауыртпалықты басу үшін анальгетиктер қажет болуы мүмкін. Егер терінің өлімі мен ойық жаралар пайда болса, жараны күту қажет. Жүйелі шолу стероидтік емнің (преднизон) ұзақ мерзімді бүйрек ауруының даму қаупін азайтатынына ешқандай дәлел таппады. Бүйрек зақымдануының күшеюі байқалған жағдайда, әдетте бүйрек биопсиясы жасалады. Биопсиялық материалдың нәтижесіне байланысты ем тағайындалуы мүмкін; емдеу әдістері ауызға қабылданатын стероидтардан бастап, ішекке енгізілетін метилпреднизолон (стероид), циклофосфамид және дипиридамолдың комбинациясы, содан кейін преднизонға дейін алуан түрлі болуы мүмкін. Басқа емдеу схемаларына стероидтар/азатиоприн және стероидтар/циклофосфамид (гепарин және варфаринмен немесе онсыз) жатады. Ішек ішіне иммуноглобулин (IVIG) кейде қолданылады. Балаларды немесе ересектерді циклофосфамидпен емдеудің ауыр бүйрек ауруының алдын қалдыратынына да дәлел жоқ. Он жасқа дейінгі балаларда бұл жағдай жағдайлардың шамамен үштен бірінде қайталанады, әдетте алғашқы шабуылдан кейін төрт ай ішінде. Бүйрек биопсиясының нәтижелері симптомдардың ауырлығымен байланысты: симптомсыз гематуриясы бар науқастарда тек ошақты мезангиалды пролиферация байқалуы мүмкін, ал протеинуриясы бар науқастарда жасушалық пролиферация немесе тіпті ай тәрізді құрылымдар пайда болуы мүмкін. Ай тәрізді гломерулалардың саны науқаста созылмалы бүйрек ауруы дамитынын болжау үшін маңызды фактор болып табылады. Хенох-Шенлейн қызылшасы жыл бойында кездесуі мүмкін, бірақ кейбір зерттеулер жаз айларында науқастар санының азаятынын көрсетті.
Тарих
Ауру Эдуард Генрих Хенохтың (1820–1910) есімімен аталды, ол неврологияның негізін қалаушы Мориц Генрих Ромбергтің немересі және оның ұстазы Иоганн Лукас Шонлайн (1793–1864) болған. Иоганн Шенлейн 1837 жылы бұл жағдайды жекеленген ауру ретінде сипаттады; ал Эдуард Генрих Хенох 1868 жылы ішек ауруы, қанды диарея, буын ауруы және бөртпесі бар науқастың алғашқы жағдайы туралы хабарлады. Ағылшын дәрігері Уильям Хеберден (1710–1801) және дерматолог Роберт Виллан (1757–1812) бұл ауруды 1802 және 1808 жылдары сәйкесінше сипаттаған, бірақ «Хеберден-Виллан ауруы» деген атау қолданыстан шығып қалды. Сонымен қатар, Виллан 1799 жылы балалардың эритем инфекциозум деп аталатын экзантематоздық бөртпесін алғаш рет сипаттады. 1920 жылы швейцариялық педиатр Эдуард Гланцманн (1887–1959), жұқпалы аурулар, витаминдермен емдеу және, ең бастысы гематология саласындағы еңбектерімен танымал болды. Ол Хенох-Шенлейн пурпурасының пайда болуында аллергияның ролін анықтады, осылайша ГШП-дегі аллергиялық компонентті түсінуге мүмкіндік берді. Уильям Ослер де ГШП-нің жасырын аллергиялық механизмін бірінші болып анықтады. 2012 жылы Chapel Hill халықаралық консенсус конференциясы Васкулиттер номенклатурасы ГШП-ны IgA васкулит деп атады. Осыған дейін бұл ауру көбінесе Хенох-Шенлейн пурпурасы деп белгілі болған, керісінше емес.