Кіріспе
Құс түрі. Сары жеңді амазон немесе сары жеңді попугай (Amazona auropalliata) – кең таралған амазон попугайы, кейде сары басты амазонның (Amazona ochrocephala) түршесі саналады. Ол Мексиканың оңтүстігі мен Орталық Американың Тынық мұхиты жағалауында қоныстанады. Жақында ғылыми әлемде IUCN Қызыл тізіміне өте сирек кездесетін түр ретінде енгізілді, себебі оның ареалында қысқарған саны айқын байқалды.
The yellow naped amazon or yellow naped parrot (Amazona auropalliata) is a widespread amazon parrot sometimes considered to be a subspecies of the yellow crowned amazon (Amazona ochrocephala). It inhabits the Pacific coast of southern Mexico and Central America. It has been recently been reclassified as Critically Endangered by the IUCN Red List due to a dramatic decline across the extent of its range.
Сипаттама
Сары мойынды амазонның маңдайы мен басы жасыл, ал мойынның төменгі және артқы бөлігі сары жолақты болады. Көздері қызғылт сары, тұмсығы қара сұр, жоғарғы тұмсығының табанына қарай ашық түсті. Аяқтары да қара сұр. Сары мойынды амазондар тропикалық құрғақ орман мен мангр өсімдіктерінде мекендейді және табиғи қуыстарда ұялайды. Амазондар өздері қуыстар жасамайды, бірақ кіреберісін шағып кеңейтеді. Бұл попугайлар түрлі ағаштарда ұялайды, бірақ өлі койол (пальма) ағаштары ең қолайлы түрлердің бірі болып табылады. Жұптасу маусымында жұптар моногамды болады және жұптар ұя алдындағы шағын аумақтарды өз серіктерімен бірге дуэт орындау арқылы қорғайды. Ұялау табысы төмен (89%), және ұялардың көпшілігі браконьерлік салдарынан сәтсіз аяқталады. Сонымен қатар, амазондардың дауыс репертуары географиялық шекараларда өзгереді, адамдардағы әртүрлі тілдер мен диалекттерге ұқсас. Бұл диалекттер амазондар үшін де маңызды; олар өз диалектісінен басқа дауыстарға аз жауап береді. Диалекттер ұзақ уақыт бойы тұрақты болып қалады. Жұптасқан сары мойынды амазондар да өз аумақтарында өте күрделі дуэттер орындайды; олар нақты координацияланған және синхронды дауыс тізбектерін жасайды. Бұл дуэттер синтаксистік ережелер бойынша ұйымдастырылған, онда ноталардың реті мен құрылымы алдын ала белгіленген, бірақ икемді түрде өзгереді. Көршілес жұптар қарсы дуэт орындайды, яғни жұптар дуэттерді жылдам алмасады. Бұл мінез-құлық еркек әнші құстардың қарсы ән айтуына ұқсас. Кейде бұл көрсетілімдер қызу болып, аумақ шекараларында физикалық төбелес тудырады, бірақ мұндай жағдайлар сирек кездеседі.
Аумағы мен тіршілік ету ортасы
Бұл құс Мексиканың оңтүстігінен Коста-Риканың солтүстігіне дейінгі Тынық мұхитының жағалауында таралған. Жақында жүргізілген санау жұмыстарының нәтижесінде, ареалдың көп бөлігінде популяцияның азайып бара жатқаны анықталды, Коста-Рика мен Никарагуадағы саны төмендеді, ал Гондурас, Мексика және Гватемаладағы популяциялар дерлік жойылып барады (Dupin et al. 2020, Wright және басқалар. 2018 жыл). Мезоамерикалық попугайларды санау желісі, Дүниежүзілік попугайлар қорының қолдауымен, еріктілерді жұмылдырып, сары жеңді амазондардың таралу ареалындағы жағдайын бағалауға және оларды сақтауға көмектесуде. Басқа көптеген попугайлар сияқты, бұл құс жаңғақтармен, жидектермен, тұқымдармен және жемістермен қоректенеді.
Тұтқында
Сары мойынды амазондар сөйлеу қабілеттері мен ойнақы мінездері үшін жоғары бағаланады. Олар сонымен қатар ұяларын қорғауға бейім, бұл оларды жиі тістеуге әкеледі. Бұл, әсіресе, көбелек маусымында еркектерде жиі кездеседі. Олар әрқашан эмоцияларын жақсы бақылай бермейді, бірақ стресске ұшырағанда немесе тым қозғанда құйрықтарын жайып (жарқыратады), көздерін тарылтады (көзінің қарамағын қысқарып, кеңейтеді) арқылы сигнал береді. Егер оларды қолға алу алдында тыныштандырса, тістеу сирек болады. Сары мойынды амазондар, көптеген басқа попугайлар сияқты, әдетте үйдің бір мүшесімен байланыс орнатып, басқаларына қызғанышпен қарайды. Дегенмен, сары мойынды амазондар адамдармен әрекеттесуден ләззат алады. Олар неғұрлым көп әлеуметтендірілсе, адамдар мен жануарлармен де соғұрлым жайлы болады. Сары мойынды амазондар табиғи ортада қуыс ұя салатын құстар, сондықтан олар шайнауды ұнатады. Осы себепті, оларға құстарға зиян келтірмейтін, уы жоқ, шайнауға арналған ойыншықтар берілуі керек. Олар сондай-ақ заттарды манипуляциялауды және олармен әрекеттесуді ұнатады. Сары мойынды амазондардың сирек кездесетін көк мутациясы бар, онда бүкіл дене бирюза түсімен боялған.