Кіріспе

Атлантикалық скумбрия (Scomber scombrus), сондай-ақ Бостон скумбриясы, Норвегия скумбриясы, Шотландия скумбриясы немесе жай ғана скумбрия деп те аталады, ол Жерорта теңізінің, Қара теңіздің және Атлант мұхитының солтүстік бөлігінің қоңыржал суларында кездесетін скумбрияның бір түрі. Ол бұл аймақтарда өте кең таралған және эпипелагикалық аймақта үлкен топтарда кездеседі. Скумбрия жылы айларды жағалауға жақын және мұхит бетіне жақын өткізеді, көктемде жағалау бойында пайда болады және күзгі және қысқы айларда суық ауа райымен бірге кетеді. Күзде және қыста ол жылы температура іздеп, терең және оңтүстік суларға көшіп барады. Атлантикалық скумбрияның денесі сопақта, арқасынан толқын тәрізді қара сызықтармен белгіленген болат көк түсті, ал құрсақ жағы күміс ақ. Оның ұзын және сүйір тұмсығы бар. Скумбрияда екі тікенді арқа қанаты, екі көкірек қанаты және кішкентай құйрық және аналь қанаты бар, олар да бір-бірінен алыс орналасқан. Бұл түрге тән 6 арқалық және 5 анальдық желбезшектері бар. Балықтың денесі ұзындығы бойына қарай тартылып, үлкен құйрық қанатымен аяқталады. Ересек балықтың орташа мөлшері 0,8 кг, бірақ 0,8 кг салмақтың үлкендері де ұсталған. Жас балықтар шамамен 2 жасында жыныстық жетіледі және 17 жылға дейін өмір сүре алады. Атлантикалық скумбрия – өте коммерциялық түр, оның етіне жоғары сұраныс бар, себебі оның дәмі күшті, майға толы және омега-3 май қышқылдары мен басқа да қоректік заттарға бай. Жыл сайын әлем бойынша шамамен 1 миллион тонна Атлантикалық скумбрия ауланады, оның көп бөлігі жаңа, мұздатылған, ысталған немесе консервіленген түрде сатылады. Атлантикалық скумбрияның коммерциялық мәртебесі жоғары болғанымен, Халықаралық табиғатты қорғау одағы (IUCN) оны «Қауіпсіз түр» ретінде тізімдеген және әлемдік аулау деңгейі тұрақты болып қалып отыр.

Таксономия және филогенезия

Атлантикалық макрельді алғаш рет 1758 жылы швед зоологы Карл Линней өзінің "Systema Naturae" кітабының 10-шы басылымында сипаттады. Линней оған грекше "скомброс" – "тонбалы" немесе "макрель" деген мағынаны білдіретін "Scomber scomber" деген ғылыми атау берді. Оның кең таралуының арқасында Атлантикалық макрельді 1814 және 1863 жылдар аралығында 5 түрлі ғалым тағы 6 рет тәуелсіз түрде сипаттады. Оның түрлік атауы кейіннен 1983 жылы Б. Б. Коллетт пен С. Э. Науэн оны "scombrus" деп өзгертті. Ол туыс түрлерінен бірнеше ерекшеліктерімен ажыратылады, алғашқысы – жүзу қабының болмауы. Оның таңдай сүйегі өз туыс түрлеріне қарағанда кең, ал отолиті сопақ пішіндес, ал туыс түрлерінікі тікбұрышты. Атлант мұхитының шығысында шағылысу орны мен уақыты бойынша ерекшеленетін үш популяция бар, бірақ зерттеулер осы популяциялар арасында ешқандай айқын генетикалық айырмашылықтар тапқан жоқ. Генетикалық айырмашылықтар тек трансатлантикалық деңгейде байқалады, бұл факт Батыс және Шығыс Атлант мұхитының популяциялары арасындағы көші-қонның болмауымен расталады, ал Шығыс Атлант мұхитының популяциялары Норвегия және Солтүстік теңіздері сияқты белгілі бір аймақтарда жиналатыны белгілі.

Сипаттама

Атлантикалық макрельдің денесі сопақта, торпеда тәрізді, ұзын, сүйір мұрыны бар. Көздері үлкен және майлы қабақпен жабылған, ал тістері кішкентай, өткір және конус пішіндес. Шашақтары да кішкентай, бірақ бас бөлігінің артында және кеуде қанаттарының айналасындағы шашақтары ірілеу. Осы кішкентай шашақтар Атлантикалық макрельге жұмсақ, барқыттай сезім береді. Екі арқа қанаты үлкен және бірінен-бірі қашық орналасқан. Екінші арқа қанатын әдетте 5 кішкентай арқа қанаты (қанатша) ілеседі, бірақ 4 немесе 6 болуы да мүмкін. Екінші арқа қанатынан кейін орналасқан анальдық қанат, оған пішіні мен мөлшері жағынан ұқсас және одан кейін де 5 қанатша орналасқан. Балықтың денесі жіңішке құйрық сабағына дейін созылады, оған қысқа, бірақ кең құйрық қанаты бекітілген. Денесі жоғары жағынан болат көк түсті, ал бойымен перпендикуляр қара толқын тәрізді сызықтар өтеді. Дененің қалған бөлігі күміс ақтан сарыға дейін, сондай-ақ қараңғы дақтар болуы мүмкін. Оның ұзындығы дейін жетеді және орташа ұзындығы құрайды. Жарияланған ең үлкен салмағы - .

Биология және экология

Атлантикалық макрель – белсенді, жылдам қозғалатын балық, оның тірі қалу үшін жеткілікті мөлшерде оттегі алуы үшін үнемі қозғалуы қажет. Ол денесінің артқы бөлігі мен құйрық қанатын қысқа қозғалыстармен жүзеді. Басқа макрельдерден өзгеше, Атлантикалық макрель жыртқыштан қашуға тырысқан жағдайда ғана судан секіріп шығады. Атлантикалық макрель 17 жылға дейін өмір сүре алады және ұзындығы мен салмағы Норвегиялық балық аулау арқылы ұсталған макрельдің көп бөлігі Қытай, Жапония, Оңтүстік Корея және Вьетнам сияқты елдерге экспортталады. Атлантиканың шығысында үш қорын бар: біреуі оңтүстікте, біреуі батыста, ал екіншісі Солтүстік теңізде. Жерорта теңізінде екі популяция бар, біреуі шығыста, екіншісі батыста. және омега-3 май қышқылдарының класы, олардың бірлік салмағына шаққанда лососьтан шамамен екі есе көп. Король және испан түрлерінен айырмашылығы, Солтүстік Атлантика макрелінде сынаптың мөлшері өте төмен, сондықтан АҚШ Қоршаған ортаны қорғау агенттігінің ұсынымдарына сәйкес, оны аптасына кемінде екі рет жеуге болады.

Қорғау

2011 жылы IUCN Атлантикалық скумбрияны коммерциялық мәртебесіне қарамастан, ең аз қызығушылық тудыратын түр деп бағалады. Оның көптігі және кең таралған ареалы, сондай-ақ аулаудың циклдық өсім/азаюы оның қазіргі уақытта жойылып кету қаупі жоқ екенін білдіреді. Дегенмен, IUCN популяцияның мөлшері мен таралуына климаттың өзгеруінің әсері тиюі мүмкін болғандықтан, мұқият мониторинг жүргізуді ұсынды. Атлантиканың солтүстік-шығысында бірнеше ел ең төменгі ұстау мөлшерін белгілеген. Еуропалық Одақта бұл мөлшер , Украина , Түркия , Румыния , құрайды.