Бағалау жүйесі: маңызы, түрлері және мақсаты

Кіріспе

Пәннің қадірін, құндылығын және маңыздылығын жүйелі түрде анықтау, қызығушылық тудыратын нәрсені сипаттау және бағалау. Көбінесе бағалау – бұл белгілі бір стандарттар жиынтығымен реттелетін өлшемдерді пайдаланып, пәннің қадірін, құндылығын және маңыздылығын жүйелі түрде анықтау және бағалау болып табылады. Ол ұйымға, бағдарламаға, жобаға немесе кез келген басқа да шараға немесе бастамаға нақты мақсатты, іске асырылатын идеяны/ұсынысты немесе балама жолды бағалауға, шешім қабылдауға көмектеседі; сондай-ақ, аталған шараның мақсатына, міндеттеріне және нәтижелеріне қатысты жетістік деңгейін немесе құндылығын анықтауға мүмкіндік береді. Бағалаудың басты мақсаты – бұрынғы немесе қолданыстағы бастамаларды түсінуден өзге, ой елегінен өткізуге және болашақ өзгерістерді анықтауға көмектесу болып табылады. Бағалау адам қызметінің көптеген салаларында, оның ішінде бірнеше айға созылатын кезеңнің басталуында қызығушылық тудыратын пәндерді сипаттау және бағалау үшін жиі қолданылады.

Анықтама

Бағалау – бұл ұсыныстар мен нәтижелердің күтілетін немесе нақты әсерін жүйелі түрде түсіндіру және мағына беру. Ол бастапқы мақсаттарға, сондай-ақ болжамдалған немесе қол жеткізілген нәтижелерге және олардың қалай қол жеткізілгеніне назар аударады. Осылайша, бағалау қалыптастырушы болуы мүмкін, яғни идеяның, ұсыныстың, жобаның немесе ұйымның даму кезеңінде жүргізіліп, олардың құндылығын немесе тиімділігін арттыруға бағытталған бағалау. Сонымен қатар, ол қорытындылаушы болуы мүмкін, яғни аяқталған іс-әрекет, жоба немесе ұйымнан кейін белгілі бір уақыт өткен соң сабақ алуға мүмкіндік береді. Бағалау – бұл өзіндік теориялық негізделген тәсіл (нақты айтылған немесе айтылмаған), сондықтан бағалаудың кез келген анықтамасы оның теориясына, қажеттіліктеріне, мақсатына және бағалау процесінің әдістемесіне бейімделеді. Осыны ескере отырып, бағалау мынадай деп анықталған: Бағдарламаның жобалануын, іске асырылуын, жақсартуын немесе нәтижелерін бағалау үшін ғылыми әдістерді жүйелі, қатаң және ұқыпты қолдану. Бұл процесс көп ресурстарды қажет етеді, мысалы, бағалау сарапшылығы, еңбек, уақыт және айтарлықтай бюджет. "Қызметтің немесе оның құрамдас бөліктерінің белгіленген мақсаттарды қаншалықты орындағанын, мүмкіндігінше объективті түрде сыни бағалау" (Сент-Лежер және Вордсворт Белл). Бұл анықтаманың негізгі мақсаты – объективті білімге қол жеткізу және алдын ала анықталған, сыртқы ұғымдарды ғылыми немесе сандық тұрғыдан өлшеу. "Бір объектінің құндылығы мен тазалығын бағалауға аудиторияға көмектесу үшін жасалған зерттеу" (Стуффлебиам). Басқаша пікір бойынша, "жобалар, бағалаушылар және басқа да мүдделі тараптар (оның ішінде қаржыландырушылар) жобаны қалай бағалау керектігі туралы әртүрлі идеяларға ие болуы мүмкін, себебі әрқайсысының "құндылық" туралы түсінігі әртүрлі болуы мүмкін. Проблеманың мәні – құндылықты анықтауда". Барлық бағалаулар бірдей мақсатқа қызмет етпейді – кейбір бағалаулар бағдарламаның өлшенетін нәтижелеріне немесе бағалау қорытындыларына ғана назар аудармай, бақылау функциясын атқарады, ал бағалау түрлерінің толық тізімін жасау қиын. Бұл зерттеулер басқару және ұйымдастыру теориясы, саясатты талдау, білім беру, социология, әлеуметтік антропология және әлеуметтік өзгерістер сияқты бірқатар ғылымдарға негізделген.

Evaluation is the structured interpretation and giving of meaning to predicted or actual impacts of proposals or results. It looks at original objectives, and at what is either predicted or what was accomplished and how it was accomplished. So evaluation can be formative, that is taking place during the development of a concept or proposal, project or organization, with the intention of improving the value or effectiveness of the proposal, project, or organization. It can also be summative, drawing lessons from a completed action or project or an organization at a later point in time or circumstance. Evaluation is inherently a theoretically informed approach (whether explicitly or not), and consequently any particular definition of evaluation would have been tailored to its contextthe theory, needs, purpose, and methodology of the evaluation process itself. Having said this, evaluation has been defined as:
A systematic, rigorous, and meticulous application of scientific methods to assess the design, implementation, improvement, or outcomes of a program. It is a resource intensive process, frequently requiring resources, such as, evaluate expertise, labor, time, and a sizable budget
"The critical assessment, in as objective a manner as possible, of the degree to which a service or its component parts fulfills stated goals" (St Leger and Wordsworth Bell). The focus of this definition is on attaining objective knowledge, and scientifically or quantitatively measuring predetermined and external concepts. "A study designed to assist some audience to assess an object's merit and worth" (Stufflebeam). An alternative view is that "projects, evaluators, and other stakeholders (including funders) will all have potentially different ideas about how best to evaluate a project since each may have a different definition of 'merit'. The core of the problem is thus about defining what is of value." Not all evaluations serve the same purpose some evaluations serve a monitoring function rather than focusing solely on measurable program outcomes or evaluation findings and a full list of types of evaluations would be difficult to compile. drawing on a number of disciplines, which include management and organizational theory, policy analysis, education, sociology, social anthropology, and social change.

Талқылау

Дегенмен, әдістемелік қағидалар жиынтығына қатаң ұстану бағалау саласын кең аудиторияға қабылдауға жағдай жасауы мүмкін, бірақ мұндай қатаңдық бағалаушылардың бағдарламалар кездесетін көптеген мәселелерді шешу үшін жаңа стратегияларды әзірлеуіне кедергі келтіруі мүмкін. Алайда, бағалаушының өкілеттіктерін нақтылайтын және ерекше этикалық қиындықтарды басқаруға көмектесетін нақты нұсқаулар қажет. Білім беруді бағалау стандарттары жөніндегі бірлескен комитет бағдарламаларды, қызметкерлерді және студенттерді бағалау стандарттарын жасады. Бірлескен комитеттің стандарттары төрт бөлімге бөлінеді: тиімділік, орындалу мүмкіндігі, заңдылық және дәлдік. Еуропалық институттардың көптеген мекемелері де Бірлескен комитет жасаған стандарттармен байланысты өз стандарттарын жасады. Олар жүйелі зерттеулерге негізделген құндылықтарды бағалау, бағалаушының біліктілігі мен адалдығы, адамдарға құрмет және жалпы және қоғамдық игіліктерге қатысты нұсқаулар береді. Америкалық бағалау қауымдастығы бағалаушыларға арналған басшылық қағидалар жиынтығын жасады. Бұл қағидалардың реті олардың арасындағы басымдықты білдірмейді; басымдық жағдайға және бағалаушының рөліне байланысты өзгеруі мүмкін. Қағидалар былай тұжырымдалған:

Жүйелі зерттеу: бағалаушылар бағалау нысанына қатысты жүйелі, деректерге негізделген зерттеулер жүргізеді. Бұл жоғары сапалы деректерді жинауды, соның ішінде көрсеткіштерді қорғауға болатын етіп таңдауды талап етеді, бұл нәтижелерге сенімділік арттырады. Нәтижелер нақты дәлелдерге негізделген, сенімді және жарамды болған кезде сенімді болып саналады. Бұл бағалау мақсатына сәйкес келетін және сенімді деректерді қамтамасыз ететін қолданылатын әдістемені таңдауға да қатысты. Сонымен қатар, нәтижелердің тиімділігі маңызды, яғни бағалау арқылы алынған ақпарат толық және уақтылы болуы керек, осылайша мүдделі тараптарға ең көп пайда әкеледі. Бағалаушылар бағалау немесе бағдарламалық іс-қимылдарға ұшыраған адамдардың әдет-ғұрыптары мен сенімдерін құрметтеуге этикалық жағынан міндетті. Мұндай құрметтің мысалдары жергілікті әдет-ғұрыптарды, мысалы, киім талаптарын сақтау, адамдардың жеке өміріне қатыспау және басқалардың уақытын үнемдеу болып табылады. Ірі көпұлтты даму банктерінің (МДБ) тәуелсіз бағалау бөлімдері МДБ тиімділігі мен жауапкершілігін арттыру үшін бағалауды пайдалануды күшейту, МДБ бағалауларынан алынған сабақтармен бөлісу және бағалауды үйлестіру мен ынтымақтастықты дамыту мақсатында Бағалау ынтымақтастық тобын құрды.

Қадамдар

Бағалауды жоспарлаудың, ұйымдастырудың және жүргізудің бірнеше түбегейлі түрлі тәсілдері бар. Бүгінгі күні қолданылып жүрген бағалау жолдарының көптегені маңызды мәселелерді шешуге өте ерекше үлес қосады, ал қалғандары қолданыстағы тәсілдерді бір жақтан жетілдіреді.

Қарап-қарау әдістерінің жіктелуі

Хаус пен Стюффлебайм және Вебстердің бағалау тәсілдерінің екі жіктелуін олардың бірегей және маңызды негізгі қағидалары тұрғысынан қарастыруға болатын бірнеше тәсілдермен біріктіруге болады. Хаус барлық негізгі бағалау тәсілдерін либералды демократия деп аталатын ортақ идеологияға негізделген деп санайды. Бұл идеологияның маңызды қағидаларына таңдау еркіндігі, жеке тұлғаның ерекшелігі және объективтілікке негізделген эмпирикалық зерттеулер кіреді. Ол сондай-ақ олардың барлығы субъективті этикаға негізделгенін, онда этикалық мінез-құлық жеке адамның немесе топтың субъективті немесе интуитивті тәжірибесіне байланысты екенін айтады. Субъективті этиканың бір түрі – утилитаризм, онда «жақсылық» қоғамның бақытын барынша арттыратын бір анық түсіндірумен анықталады. Субъективті этиканың тағы бір түрі – интуиционизм/плюрализм, онда «жақсылық» туралы бірде-бір түсінік қабылданалмайды және мұндай түсініктерді нақты айтудың немесе негіздеудің қажеті жоқ. Бұл этикалық ұстанымдар білім алуға қатысты эпистемология – философияларға ие. Объективистік эпистемология утилитарлық этикамен байланысты; әдетте, ол сырттан тексерілетін білімді (интерсубъективті келісім) қоғамдық түрде жарияланған әдістер мен деректер арқылы алуға қолданылады. Субъективті эпистемология интуиционизм/плюрализм этикасымен байланысты және қолданыстағы жеке білімге негізделген жаңа білімді, сондай-ақ (ашық) немесе (жасырын) қоғамдық тексеруге қолжетімді емес тәжірибелерді алу үшін қолданылады. Содан кейін Хаус әрбір эпистемологиялық тәсілді екі негізгі саяси көзқарасқа бөледі. Біріншіден, тәсілдер басқарушылар мен мамандардың мүдделеріне назар аудара отырып, элиталық көзқарасқа ие болуы мүмкін; немесе олар тұтынушыларға және қатысушылық тәсілдерге назар аудара отырып, көпшілік көзқарасын қабылдауы мүмкін. Стюффлебим мен Вебстер тәсілдерді құндылықтар мен этикалық қарастырулардың рөліне қатысты бағыттарына сәйкес үш топқа жіктейді. Саяси бағыт объектінің нақты құндылығына қарамастан, оны оң немесе теріс бағалауға мүмкіндік береді – олар мұны жалған бағалау деп атайды. Сұрақтарға бағытталған тәсілдер объектінің құндылығына қатысты жауаптар беруі немесе бермеуі мүмкін – олар мұны квази бағалау деп атайды. Құндылықтарға бағытталған тәсілдер, ең алдымен, объектінің құнын анықтауға бағытталған тәсілдерді қамтиды – олар мұны нақты бағалау деп атайды. Жоғарыда аталған ұғымдарды бірдей қарастырғанда, эпистемология, негізгі перспектива (Хаустан) және бағыт бойынша он бес бағалау тәсілін анықтауға болады. Саяси бақылаудағы және қоғамдық қатынастар зерттеулері екі псевдобағалау тәсілін ұсынады. Олар элиталық көзқараспен объективті эпистемологияға негізделген. Алты квази бағалау тәсілі объективті эпистемологияны қолданады. Олардың бесеуі – тәжірибелік зерттеулер, басқарудың ақпараттық жүйелері, сынақ бағдарламалары, мақсатқа негізделген зерттеулер және мазмұнды талдау – элиталық көзқараспен қарастырылады. Жауапкершілікке көпшілік көзқарасымен қарау керек. Жеті нақты бағалау тәсілі кіргізілген. Екі тәсіл – шешімге бағытталған және саясатты зерттеулер – элиталық көзқараспен объективті эпистемологияға негізделген. Тұтынушыға бағытталған зерттеулер көпшілік көзқарасы бойынша объективті эпистемологияға негізделген. Екі тәсіл – аккредиттеу/сертификаттау және коннессерлік зерттеулер – элиталық көзқараспен субъективті эпистемологияға негізделген. Соңында, қарсыластарға және клиенттерге бағытталған зерттеулер көпшілік көзқарасы бойынша субъективті эпистемологияға негізделген.

Two classifications of evaluation approaches by House and Stufflebeam and Webster can be combined into a manageable number of approaches in terms of their unique and important underlying principles. House considers all major evaluation approaches to be based on a common ideology entitled liberal democracy. Important principles of this ideology include freedom of choice, the uniqueness of the individual and empirical inquiry grounded in objectivity. He also contends that they are all based on subjectivist ethics, in which ethical conduct is based on the subjective or intuitive experience of an individual or group. One form of subjectivist ethics is utilitarian, in which "the good" is determined by what maximizes a single, explicit interpretation of happiness for society as a whole. Another form of subjectivist ethics is intuitionist/pluralist, in which no single interpretation of "the good" is assumed and such interpretations need not be explicitly stated nor justified. These ethical positions have corresponding epistemologies—philosophies for obtaining knowledge. The objectivist epistemology is associated with the utilitarian ethic; in general, it is used to acquire knowledge that can be externally verified (intersubjective agreement) through publicly exposed methods and data. The subjectivist epistemology is associated with the intuitionist/pluralist ethic and is used to acquire new knowledge based on existing personal knowledge, as well as experiences that are (explicit) or are not (tacit) available for public inspection. House then divides each epistemological approach into two main political perspectives. Firstly, approaches can take an elite perspective, focusing on the interests of managers and professionals; or they also can take a mass perspective, focusing on consumers and participatory approaches. Stufflebeam and Webster place approaches into one of three groups, according to their orientation toward the role of values and ethical consideration. The political orientation promotes a positive or negative view of an object regardless of what its value actually is and might be—they call this pseudo evaluation. The questions orientation includes approaches that might or might not provide answers specifically related to the value of an object—they call this quasi evaluation. The values orientation includes approaches primarily intended to determine the value of an object—they call this true evaluation. When the above concepts are considered simultaneously, fifteen evaluation approaches can be identified in terms of epistemology, major perspective (from House), and orientation. Two pseudo evaluation approaches, politically controlled and public relations studies, are represented. They are based on an objectivist epistemology from an elite perspective. Six quasi evaluation approaches use an objectivist epistemology. Five of them—experimental research, management information systems, testing programs, objectives based studies, and content analysis—take an elite perspective. Accountability takes a mass perspective. Seven true evaluation approaches are included. Two approaches, decision oriented and policy studies, are based on an objectivist epistemology from an elite perspective. Consumer oriented studies are based on an objectivist epistemology from a mass perspective. Two approaches—accreditation/certification and connoisseur studies—are based on a subjectivist epistemology from an elite perspective. Finally, adversary and client centered studies are based on a subjectivist epistemology from a mass perspective.

Әдістердің жиынтығы

Келесі кесте әрбір тәсілді төрт атрибут бойынша – ұйымдастырушы, мақсат, күшті жақтары мен әлсіз жақтары – қорытындылау үшін қолданылады. Ұйымдастырушы – зерттеуді ұйымдастыру үшін тәжірибешілер қолданатын негізгі ойлар немесе белгілерді көрсетеді. Мақсат – зерттеудің жалпы деңгейдегі күтілетін нәтижесін білдіреді. Күшті және әлсіз жақтары – нақты зерттеу үшін тәсілді қолдану туралы шешім қабылдағанда ескеру қажетті басқа да атрибуттарды көрсетеді. Келесі мәтін топтастырылған тәсілдер арасындағы айырмашылықтарды көрсетеді. Бағалауды жүргізу тәсілдерінің шолуы Тәсіл Атрибуты Ұйымдастырушы Мақсаты Негізгі күшті жақтары Негізгі әлсіз жақтары Саяси бақылау Қауіптер Әсерді, билікті немесе ақшаны алу, сақтау немесе арттыру. Клиент үшін тиімді дәлелдерді қамтамасыз ету. Толық және ашық ақпарат беру принципін бұзады. Қоғаммен байланыс Пропаганда Жағымды қоғамдық бейнені құру. Халықтың қолдауын арттыратын дәлелдерді қамтамасыз ету. Теңгерімді есеп беру, негізделген қорытындылар және объективтілік принциптерін бұзады. Эксперименталды зерттеу Себеп-салдарлық байланыстар Арасындағы себеп-салдарлық байланыстарды анықтау. Себеп-салдарлық байланысты анықтау үшін ең күшті парадигма. Бақыланатын ортаны қажет етеді, дәлелдердің ауқымын шектейді, негізінен нәтижелерге назар аударады. Басқару ақпараттық жүйелері Ғылыми тиімділік Бағдарламаларды қаржыландыру, басқару және бақылау үшін қажетті деректерді үздіксіз қамтамасыз ету. Менеджерлерге күрделі бағдарламалар туралы егжей-тегжейлі ақпарат береді. Адамға қызмет көрсету айнымалылары тар, сандық анықтамаларға сирек бейімделеді. Бағдарламаларды тестілеу Жеке айырмашылықтар Жеке және топтардың тест нәтижелерін таңдалған нормалармен салыстыру. Көптеген салаларда жарамды және сенімді дәлелдерді ұсынады. Көпшілікке өте таныс. Деректер әдетте тек тестіленушінің нәтижелеріне қатысты болады, тест тапсыру дағдыларына тым көп мән беріледі, олар оқытылған немесе күтілетін нәрсенің нашар үлгісі болуы мүмкін. Мақсаттарға негізделген Мақсаттар Нәтижелерді мақсаттармен байланыстырады. Ақылға қонымды, кеңінен қолданылады, мінез-құлық мақсаттары мен тестілеу технологияларын қолданады. Бағдарламаның құндылығын бағалау үшін негіз бола алмайтын соңғы дәлелдерге әкеледі. Мазмұндық талдау Коммуникацияның мазмұны Коммуникацияны сипаттау және одан қорытынды жасау. Үлкен көлемдегі құрылымдалмаған, символдық материалдарды қарапайым талдауға мүмкіндік береді. Үлгі өкілді емес, бірақ көлемі жағынан үлкен болуы мүмкін. Талдау дизайны сұрақ үшін жиі тым қарапайым. Есеп беруді күту Құрамдықтарға нәтижелерді нақты есеп беруді қамтамасыз ету. Сайлаушылар арасында танымал. Өнімдер мен қызметтердің сапасын жақсартуға бағытталған. Тәжірибешілер мен тұтынушылар арасында наразылық тудыруы мүмкін. Саясат көбінесе ерте зерттеулерді қажет етеді. Шешімге бағытталған Шешімдер Шешім қабылдау және оны қорғау үшін білім мен құндылық базасын қамтамасыз ету. Қажетті бағдарламаларды жоспарлау және іске асыру үшін бағалауды қолдануға ынталандыру. Жоспарлар мен іс-қимылдар туралы шешімдерді негіздеуге көмектеседі. Бағалаушы мен шешім қабылдаушы арасындағы қажетті ынтымақтастық нәтижелерді бұрмалауға мүмкіндік береді. Саясатты зерттеу Кең мәселелер Сайыс саясаттарының ықтимал шығындары мен пайдасын анықтау және бағалау. Кең ауқымды бағытталған іс-қимылдарға жалпы бағыт беру. Көбінесе саяси ниетпен жасалған әрекеттер арқылы бұрмаланады немесе бұзылады. Тұтынушыға бағытталған Жалпыланған қажеттіліктер мен құндылықтар, әсерлер Баламалы тауарлар мен қызметтердің салыстырмалы артықшылықтарын бағалау. Кәсіпкерлер мен тұтынушыларды сапасыз өнімдер мен қызметтерден қорғау үшін тәуелсіз бағалау. Халықтың жоғары сенімділігі. Бұл тәжірибелік жұмысты жақсырақ жасауға көмектеспеуі мүмкін. Сенімді және білікті бағалаушыларды қажет етеді. Аккредиттеу / сертификаттау Стандарттар мен нұсқаулар Мекемелердің, бағдарламалардың және персоналдың белгіленген функцияларды орындауға мақұлданғанын анықтау. Қоғамға ұйымның сапасы және кадрлардың біліктілігі туралы шешім қабылдауға көмектеседі. Стандарттар мен нұсқаулар әдетте нәтижелік өлшемдерді қоспағанда, ішкі критерийлерге баса назар аударады. Сарабөлек:Атаулы жол көрсетуші белгілерАтаулы сипаттау, бағалау...

The following table is used to summarize each approach in terms of four attributes—organizer, purpose, strengths, and weaknesses. The organizer represents the main considerations or cues practitioners use to organize a study. The purpose represents the desired outcome for a study at a very general level. Strengths and weaknesses represent other attributes that should be considered when deciding whether to use the approach for a particular study. The following narrative highlights differences between approaches grouped together. Summary of approaches for conducting evaluations Approach Attribute Organizer Purpose Key strengths Key weaknesses Politically controlled Threats Get, keep or increase influence, power or money. Secure evidence advantageous to the client in a conflict. Violates the principle of full & frank disclosure. Public relations Propaganda needs Create positive public image. Secure evidence most likely to bolster public support. Violates the principles of balanced reporting, justified conclusions, & objectivity. Experimental research Causal relationships Determine causal relationships between variables. Strongest paradigm for determining causal relationships. Requires controlled setting, limits range of evidence, focuses primarily on results. Management information systems Scientific efficiency Continuously supply evidence needed to fund, direct, & control programs. Gives managers detailed evidence about complex programs. Human service variables are rarely amenable to the narrow, quantitative definitions needed. Testing programs Individual differences Compare test scores of individuals & groups to selected norms. Produces valid & reliable evidence in many performance areas. Very familiar to public. Data usually only on testee performance, overemphasizes test taking skills, can be poor sample of what is taught or expected. Objectives based Objectives Relates outcomes to objectives. Common sense appeal, widely used, uses behavioral objectives & testing technologies. Leads to terminal evidence often too narrow to provide basis for judging the value of a program. Content analysis Content of a communication Describe & draw conclusion about a communication. Allows for unobtrusive analysis of large volumes of unstructured, symbolic materials. Sample may be unrepresentative yet overwhelming in volume. Analysis design often overly simplistic for question. Accountability Performance expectations Provide constituents with an accurate accounting of results. Popular with constituents. Aimed at improving quality of products and services. Creates unrest between practitioners & consumers. Politics often forces premature studies. Decision oriented Decisions Provide a knowledge & value base for making & defending decisions. Encourages use of evaluation to plan & implement needed programs. Helps justify decisions about plans & actions. Necessary collaboration between evaluator & decision maker provides opportunity to bias results. Policy studies Broad issues Identify and assess potential costs & benefits of competing policies. Provide general direction for broadly focused actions. Often corrupted or subverted by politically motivated actions of participants. Consumer oriented Generalized needs & values, effects Judge the relative merits of alternative goods & services. Independent appraisal to protect practitioners & consumers from shoddy products & services. High public credibility. Might not help practitioners do a better job. Requires credible & competent evaluators. Accreditation / certification Standards & guidelines Determine if institutions, programs, & personnel should be approved to perform specified functions. Helps public make informed decisions about quality of organizations & qualifications of personnel. Standards & guidelines typically emphasize intrinsic criteria to the exclusion of outcome measures. Connoisseur Critical guideposts Critically describe, appraise, & illuminate an object. Exploits highly developed expertise on subject of interest. Can inspire others to more insightful efforts. Dependent on small number of experts, making evaluation susceptible to subjectivity, bias, and corruption. Adversary Evaluation "Hot" issues Present the pro & cons of an issue. Ensures balances presentations of represented perspectives. Can discourage cooperation, heighten animosities. Client centered Specific concerns & issues Foster understanding of activities & how they are valued in a given setting & from a variety of perspectives. Practitioners are helped to conduct their own evaluation. Low external credibility, susceptible to bias in favor of participants. Note. Adapted and condensed primarily from House (1978) and Stufflebeam & Webster (1980).

Псевдобағалау

Саяси бақылаудағы және қоғамдық қатынастар зерттеулері элиталық көзқарас негізінде объективті білімтануға сүйенеді. Бұл екі тәсіл де бір объектіге қатысты құндылықтарды интерпретациялауды қасақана бұрмалауға ұмтылса да, олардың жұмыс істеу принциптері әртүрлі. Саяси бақылаудағы зерттеулерден алынған мәліметтер иесінің жеке мүддесіне қарай жарияланып немесе жасырылып отырады, ал қоғамдық қатынастар ақпараты нақты жағдайдан тәуелсіз, объектінің жағымды бейнесін құруға бағытталған. Екі зерттеу де нақты жағдайларда қолданылғанына қарамастан, ешқайсысы да дұрыс бағалау практикасы болып табылмайды.

Объективті, элиталық, квази-бағалау

Бұл бес тәсіл топ ретінде жоғары саналатын, жүйелі зерттеу әдістерінің жиынтығын құрайды. Олар жартылай бағалау тәсілдері деп есептеледі, себебі кейбір зерттеулер құндылыққа қатысты сұрақтарды қарастырмай, тек білім туралы мәселелерге ғана назар аударуы мүмкін. Мұндай зерттеулер өзіндік бағалау болып табылмайды. Бұл тәсілдер бағалау жасамай-ақ сипаттама бере алады, бірақ нақты зерттеулер екеуін де қамти алады. Осы тәсілдердің әрқайсысы өз мақсатына қарай тиімді. Олар объективтік идеалға жақындау дәрежесіне қарай рет-ретімен талқыланады. Эксперименттік зерттеулер – айнымалылар арасындағы себеп-салдарлық байланысты анықтаудың ең жақсы тәсілі. Бірақ, оны бағалау тәсілі ретінде қолданудың бір кемшілігі – оның қатаң бақыланатын және формалды әдістемесі, көптеген әлеуметтік қызметтер бағдарламаларының өзгеретін қажеттіліктеріне толыққанды жауап бере бермейді. Басқару ақпараттық жүйелері (БАЖ) күрделі бағдарламалардың динамикалық жұмысы туралы толыққанды ақпарат бере алады. Дегенмен, бұл ақпарат көбінесе белгілі бір уақыт аралығында қолжетімді, оңай сандық өлшемге келтірілетін деректермен ғана шектеледі. Тестілеу бағдарламалары мектепке барған, әскери қызметте болған немесе ірі компанияда жұмыс істеген көптеген адамдарға таныс. Бұл бағдарламалар жеке адамдарды немесе топтарды бірнеше пән бойынша белгіленген нормалармен немесе орындалу стандарттарымен салыстыруға мүмкіндік береді. Алайда, олар тек тестіленіп отырған адамның нәтижелеріне ғана назар аударады және оқытылған немесе күтілген материалды толыққанды қамтуы мүмкін емес. Мақсатқа бағытталған тәсілдер нәтижелерді алдын ала белгіленген мақсаттармен байланыстырады, соның нәтижесінде олардың қаншалықты орындалғаны туралы шешім қабылдауға болады. Көбінесе мақсаттардың маңыздылығы дәлелденбейді немесе олар объектінің құндылығын анықтау үшін жеткілікті емес, тар шеңберлі нәтижелерге назар аударады. Мазмұндық талдау – жартылай бағалау тәсілі, себебі мазмұндық талдаудың қорытындылары міндетті түрде құндылықтық мәлімдемелерге негізделуі керек емес. Олар білімге негізделуі мүмкін. Мұндай мазмұндық талдаулар бағалау болып табылмайды. Алайда, мазмұндық талдаудың қорытындылары құндылықтарға негізделген жағдайда, мұндай зерттеулер бағалау болып есептеледі.

As a group, these five approaches represent a highly respected collection of disciplined inquiry approaches. They are considered quasi evaluation approaches because particular studies legitimately can focus only on questions of knowledge without addressing any questions of value. Such studies are, by definition, not evaluations. These approaches can produce characterizations without producing appraisals, although specific studies can produce both. Each of these approaches serves its intended purpose well. They are discussed roughly in order of the extent to which they approach the objectivist ideal. Experimental research is the best approach for determining causal relationships between variables. The potential problem with using this as an evaluation approach is that its highly controlled and stylized methodology may not be sufficiently responsive to the dynamically changing needs of most human service programs. Management information systems (MISs) can give detailed information about the dynamic operations of complex programs. However, this information is restricted to readily quantifiable data usually available at regular intervals. Testing programs are familiar to just about anyone who has attended school, served in the military, or worked for a large company. These programs are good at comparing individuals or groups to selected norms in a number of subject areas or to a set of standards of performance. However, they only focus on testee performance and they might not adequately sample what is taught or expected. Objectives based approaches relate outcomes to prespecified objectives, allowing judgments to be made about their level of attainment. The objectives are often not proven to be important or they focus on outcomes too narrow to provide the basis for determining the value of an object. Content analysis is a quasi evaluation approach because content analysis judgments need not be based on value statements. Instead, they can be based on knowledge. Such content analyses are not evaluations. On the other hand, when content analysis judgments are based on values, such studies are evaluations.

Объективті, жаппай, квази-бағалау

Жұмылдыру сайлаушылардың арасында танымал, себебі ол өнімдер мен қызметтердің сапасын арттыруға көмектесетін нәтижелердің дұрыс есебін беруге бағытталған. Дегенмен, егер осы тәсіл дөңгелектеп, қатаң қолданылса, мамандықпен айналысушылар мен тұтынушылардың арасында жақындық тез қарсыластыққа ұласуы мүмкін.

Объективті, элиталық, шынайы бағалау

Шешімдерге бағытталған зерттеулер шешім қабылдау және оларды қорғау үшін білімдік базаны ұсыну мақсатында жүргізіледі. Мұндай тәсіл көбінесе бағалаушы мен шешім қабылдаушы арасында тығыз ынтымақтастыққа негізделеді, бұл сыбайлас жемқорлыққа және әділдіксіздікке ұшырауы мүмкін. Саясатты зерттеулер кең ауқымды мәселелер бойынша жалпы бағыт-бағдар беруді қамтамасыз етеді, бәсекелес саясаттардың ықтимал салдары мен пайдасын анықтап, бағалайды. Алайда, мұндай зерттеулер қатысушылардың саяси ықпалымен бұрмаланып немесе тоқтатылуы мүмкін.

Объективті, көпшілік, шынайы бағалау

Тұтынушыға бағытталған зерттеулер тауарлар мен қызметтердің артықшылықтарын жалпыланған қажеттіліктер мен құндылықтар, сондай-ақ кең ауқымды әсерлер негізінде бағалауға қолданылады. Дегенмен, бұл тәсіл мамандарға өз жұмысын жақсартуға тікелей көмектеспейді және оны тиімді жүзеге асыру үшін өте тәжірибелі және сенімді бағалаушы қажет.

Субъективті, элиталық, шынайы бағалау

Аккредиттеу / сертификаттау бағдарламалары ұйымдардың, бағдарламалардың және персоналдың өзіндік зерттеуі мен өзара бағалауына негізделген. Олар белгілі бір функцияларды орындауға үміткерге рұқсат беру қажеттігін анықтау үшін қалыптасқан нұсқауларды қолданатын білікті мамандардың білімі, тәжірибесі және сараптамасына сүйенеді. Дегенмен, нәтижеге негізделген стандарттар қолданылмаса, үміткерлердің ерекшеліктері мен олар атқаратын процестер нәтижелер мен салдарды өлшеуге қарағанда көбірек маңызға ие болады. Сарабдол зерттеулер бағалау нысанымен жақсы таныс адамдардың жоғары дамыған біліктерін оны сыни түрде сипаттау және бағалау үшін пайдаланады. Бұл тәсіл басқаларға бағдарламаларды жаңа көзқараспен қарауға көмектеседі, бірақ білікті және бейтарап сарабдолды табу қиын.

Тақырыбы, массасы, шынайы бағасы

Қарсылас тараптарға бағытталған тәсіл даулы мәселелердің артықшылықтары мен кемшіліктерін жартылай сот процедурасы арқылы анықтауға негізделген. Бұл мәселелер бойынша әртүрлі пікірлердің объективті қарастырылуын қамтамасыз етуге көмектеседі, бірақ сонымен қатар, «жеңімпаздар» мен «жеңілгендер» анықталған жағдайда, кейінірек ынтымақтастықты қиындатуы және дауласушы тараптар арасындағы антагонизмді күшейте алуы мүмкін.

Клиентті ортаға салу

Клиентке бағытталған зерттеулер нақты бір жағдайда тәжірибелі мамандар мен зерттеуге қатысушылардың жеке мәселелері мен қажеттіліктерін қарастырады. Бұл зерттеулер адамдарға түрлі көзқарас тұрғысынан іс-әрекеттер мен құндылықтарды түсінуге көмектеседі. Дегенмен, мұндай жауапты тәсіл зерттеудің сыртқы сенімділігін төмендетіп, зерттеуге қатысқандарға жағымды көзқарас қалыптастыруы мүмкін.