Кіріспе

Франция королі 1824–1830 жылдары

Шарль X (Шарль Филипп; 9 қазан 1757 – 6 қараша 1836) – 16 қыркүйек 1824 жылдан 2 тамыз 1830 жылға дейін Франция королі болды. Ол таққа отырғызылмаған Людовик XVII-нің ағасы және Людовик XVI және Людовик XVIII патшалардың кіші інісі. Ол соңғысын жер аударылу кезінде қолдады. 1814 жылы Бурбон әулетінің қайта орнатылуынан кейін Шарль (мұрагер ретінде) француз сарайындағы ультрароялистер деп аталатын радикалды монархистік фракцияның жетекшісі болды. Олар құдайдың құқығымен абсолюттік монархияны жақтады және либералдарға жасалған конституциялық монархияның жеңілдіктеріне, 1814 жылғы Хартиямен кепілденген азаматтық бостандықтарға қарсы болды. 1820 жылы ұлы Шарль Фердинанд, Берри герцогының қазасынан кейін Шарль француз сарайында ықпалды болды және 1824 жылы ағасы Людовик XVIII-нің орнына отырды. Шарльдің шамамен алты жылдық билеуі Франциядағы либералдар арасында 1825 жылы таққа отырған сәттен бастап өте жағымсыз болды, ол патшалық тиісу дәстүрін қайта жаңғыртуға тырысты. Оның кезінде тағайындалған үкіметтер феодализмді жою үшін бұрынғы жер иелеріне облигация иелерінің есебінен өтемақы төледі, католик шіркеуінің билеуін күшейтті және сакралиге үшін өлім жазасын қайта енгізді, бұл либералды көпшілікпен депутаттар палатасының арасында қақтығысқа әкелді. Бір апта ішінде Париж 1830 жылғы шілде революциясына әкелген қалалық тәртіпсіздіктерге тап болды, нәтижесінде ол тақтан бас тарды және Людовик Филипп I Франция королі болып сайланды. Қайтадан жер аударылған Шарль 1836 жылы Австрия империясының құрамына кіретін Гориция қаласында қайтыс болды. Осы оқиға салдарынан Шарль тоғыз жасында жетім қалды, оның бауырлары Луи Август, Луи Станислав, Прованс графы, Клотильда ("Мадам Клотильда") және Элизавета ("Мадам Элизавета") да жетім қалды. Людовик XV 1774 жылдың 27 сәуірінде ауырып, 10 мамырда 64 жасында шешек ауруынан қайтыс болды. Оның немересі Луи Август оның орнына Людовик XVI болып таққа отырды.

Неке және жеке өмір

1773 жылдың қарашасында Карл Савойлық Мария Терезаға үйленді. 1775 жылы Мария Тереза Луи Антуан есімді ұл туып, оны Людовик XVI Ангулем герцогы етіп тағайындады. Луи Антуан Бурбондардың келесі буынының бірінші өкілі болды, себебі король мен Прованс графы әлі балалы болмаған еді, бұл париждік памфлетшілерді (патша сарайы мен саясаттағы маңызды тұлғалар туралы қылықты жазбалар таратқандарды) Людовик XVI-ның бейшаралығын әжуалауға итермеледі. Үш жыл өткен соң, 1778 жылы Карлдің екінші ұлы Карл Фердинанд дүниеге келді және ол Берри герцогы титулын алды. Сол жылы Мария Антуанетта өзінің тұңғыш қызы Мари Терезаны дүниеге әкелді, осылайша оның бала тумауы мүмкін емес деген барлық қауесеттерге нүкте қойды. Карл отбасының ең сұлу мүшесі саналды, себебі ол әкесі Людовик XV-ке өте ұқсас болды. Оның әйелі замандастарының көпшілігіне келгенде, әдемі емес деп есептелді, сондықтан ол некеден тыс қатынастар іздеді. Гезкес графының айтуынша, "оған қатыгездік танытқан әдемі әйелдердің саны аз болды". Оның сүйіктілерінің бірі Анна Виктория Дервио болды. Кейін ол Мария Антуанеттаның ең жақын досы Полиньяк герцогинясының қарындасы, әдемі Луиза де Поластронмен өмір бойына соғылған махаббатқа берілді. Карл 1770 жылы сәуірде Францияға келген кезде танысқан Мария Антуанеттамен жақын достық қарым-қатынас орнатты. Ол Белангердің үйді 63 күнде бітіруге жасаған тікелей тікелей бәс тілгенін жеңіп алды. Жобаға, оның ішінде, көркейтілген бақтар кірді, және оның құны екі миллион ливрден асып кетті деп есептеледі. 1770-ші жылдар бойында Карл жомарттықпен ақша жұмсады. Ол 21 миллион ливр көлемінде зор қарызға батты. 1780-ші жылдары король Людовик XVI өзінің ағалары Прованс және Артуа графтарының қарыздарын төледі.

Дағдарыс және Француз төңкерісі

Карлдың саяси оянуы 1786 жылы монархияның алғашқы үлкен дағдарысымен басталды, ол патшалықтың бұрынғы әскери жорықтардан (әсіресе Жеті жылдық соғыс және Америка Тәуелсіздік соғысынан) банкротқа ұшырағаны және өмір сүру үшін қаржы реформасы қажет екені анық болды. Карл аристократияның қаржылық жеңілдіктерін жоюды қолдады, бірақ Рим-католик шіркеуінің немесе дворяндардың әлеуметтік жеңілдіктерін қысқартуға қарсы болды. Ол Францияның қаржысын монархияны құлатпай реформалау керек деп сенді. Оның сөзімен айтқанда, бұл «бұзу емес, жөндеу уақыты» еді. Король Людовик XVI 1789 жылдың мамыр айында 150 жылдан астам уақыттан бері шақырылмаған Генерал-эстаттарды жинады, олар қаржы реформаларын бекіту үшін жиналды. Қарындасы Элизабетпен бірге Карл отбасының ең консервативті мүшесі болды және үшінші тәрбие (халықты білдіретін) олардың дауыс беру құқығын арттыру талаптарына қарсы болды. Бұл оның бауырынан сынға ұшырады, ол оны «патшадан да патшашыл» ("plus royaliste que le roi") деп айыптады. 1789 жылдың маусым айында үшінші тәрбие өкілдері өздерін Францияға жаңа конституция беруді көздеген Ұлттық жиналыс деп жариялады. Барон де Бретейльмен бірлесіп, Карл либералды қаржы министрі Жак Некерді қызметтен шеттету үшін саяси одақтар құрды. Бұл жоспарлар Карлдың 11 шілдеде Бретейльдің білімісіз Некерді қызметтен босатуға тырысқанда сәтсіз аяқталды, бұл олардың бастапқы ниеттерінен әлдеқайда ертерек болды. Бұл оның Бретейльмен саяси одақтастығының күрт нашарлауының бастауы болды, ол өзара жеккөрініспен аяқталды. Некердің қызметтен босатылуы 14 шілдеде Бастилияға шабуылға әкеп соқты. Людовик XVI және Мария Антуанеттаның келісімімен Карл және оның отбасы бірнеше басқа сарайлықтармен бірге үш күннен кейін, 17 шілдеде Франциядан кетті. Олардың арасында королеваның сүйіктісі Полиньяк герцогинясы да болды. Оның қашуы тарихи тұрғыдан жеке қауіпсіздігіне байланысты қорқынышпен түсіндірілді. Алайда, соңғы зерттеулер көрсеткендей, король ағасының кетуін алдын ала мақұлдаған, оны монархияның өкілі ретінде еркін әрекет етуіне мүмкіндік беретін құрал ретінде қарастырған, өйткені Луи өзі Версальден Париже көшірілгеннен кейін.

Қалғандағы өмір

Шарль отбасымен бірге әйелінің туған елі – Савойяға қашуға шешім қабылдады. Осы уақытта Парижде Людовик XVI радикалды реформалар жасауға ниеттенген және 1791 жылғы Конституцияны қабылдаған Ұлттық Ассамблеямен күресіп жатты. 1791 жылдың наурыз айында Ассамблея корольдің ерте қайтыс болуына қатысты регенттік туралы заң жобасын қабылдады. Оның мұрагері Людовик Шарль әлі кәмелетке толмағандықтан, Прованс графы, Орлеан герцогы немесе егер олардың екеуі де қол жетімсіз болса, сайлау арқылы таңдалған адам регент болуға тиіс еді. Бұл, патшалық әулетінде Прованс графы мен Орлеан герцогының арасында тұрған Шарльдің құқықтарын толығымен жоққа шығарды. Осы аралықта Шарль Туриннен (Италия) Германиядағы Трирге көшіп барды, онда оның туысы Саксониялық Клеменс Венцлав биліктегі архиепископ болып қызмет етті. Шарль Францияға қарсы контрреволюциялық жорыққа дайындалды, бірақ Мария Антуанеттаның хаты оны патша отбасы Парижден қашып, Монмедидегі Франсуа Клод Амур, маркиз де Буйе басқаратын тұрақты әскерлерге қосылғанға дейін кейінге шегерді. Варенндегі қашу әрекеті тоқтатылғаннан кейін Шарль Кобленцке көшті, онда ол, Прованс графы және Конде ханзадалары Францияға басып кіру ниеттерін жариялады. Прованс графы түрлі еуропалық монархтарға көмек сұрап жібергенде, Шарль Трир курфюрсттығында эмиграцияда сот құрды. 25 тамызда Киелі Рим империясы мен Пруссияның билеушілері Пилниц декларациясын жариялады, онда басқа еуропалық державаларды Франция ісіне араласуға шақырды. 1792 жылдың 1 қаңтарында Ұлттық Ассамблея барлық эмигранттарды мемлекетке опасыз деп жариялады, олардың титулдарынан бас тартты және олардың жерлерін тәркіледі. Бұл шара 1792 жылдың қыркүйегінде монархияны тоқтатуға және ақырында жоюға әкелді. Патша отбасы тұтқындалды, ал бұрынғы король мен бұрынғы патшайым 1793 жылы өлім жазасына кесілді. Жас бұрынғы дофин 1795 жылы ауру мен күтімнің жетіспеуінен қайтыс болды. 1792 жылы Француз революциялық соғыстары басталғанда Шарль Ұлыбританияға қашып кетті, онда Ұлыбритания королі Георг III оған жан-жақты жәрдем берді. Шарль Эдинбург пен Лондонда өзінің сүйіктісі Луиза де Поластронмен бірге өмір сүрді. Оның үлкен ағасы, 1795 жылдың маусымында немере інісінің қайтысынан кейін Людовик XVIII деп аталды, Веронаға, содан кейін Митаудағы Елгава сарайына көшті, онда Шарльдің ұлы Луи Антуан 1799 жылдың 10 маусымында Людовик XVI-ның жалғыз аман қалған баласы Мария Терезаға үйленді. 1802 жылы Шарль ағасына бірнеше мың фунт стерлинг көмектесті. 1807 жылы Людовик XVIII Ұлыбританияға көшті.

Бурбондық реставрация

1814 жылдың қаңтар айында Чарльз Лондоннан жасырын түрде шығып, Оңтүстік Франциядағы Коалиция күштеріне қосылды. Ол кезде мүгедектер коляскасына тәуелді болған XVIII Людовик Чарльзға Франция Корольдігінің генерал-лейтенанты етіп тағайындайтын патенттік қағаздарды берді. 31 наурызда одақтастар Парижді басып алды. Бір аптадан кейін I Наполеон тақтан бас тарды. Сенат Бурбон монархиясын XVIII Людовик Францияның королі ретінде қайта орнатуды жариялады. Чарльз (қазіргі мұрагер) 12 сәуірде астанаға келді және XVIII Людовик Ұлыбританиядан келгенге дейін мемлекеттің генерал-лейтенанты қызметін атқарды. Регенттік қызметінде Чарльз XVIII Людовикке хабарсыз, тікелей оған есеп беретін ультрароялистік құпия полиция құрды. Ол бес жылдан астам уақыт бойы жұмыс істеді. XVIII Людовик париждіктердің зор қуанышымен қарсы алынып, Тюильри сарайын иеленді. Артуа графы Марс павильонында, ал Ангулем герцогы Сена өзеніне қарап тұрған Флоре павильонында тұрды. Ангулем герцогинясы сарайға келген кезде есінен танып қалды, себебі ол отбасының сол жерде тұтқынға алынуы, сарайға шабуыл жасауы және 1792 жылғы 10 тамызда Швейцария гвардиясының қырғыны туралы қорқынышты естеліктерді еске түсірді. 1815 жылы Наполеонның билікке қысқа қайта оралуынан кейін «Ақ террор» негізінен Бурбон монархиясына қарсы болған азаматтық басқаруды тазалауға бағытталды. Шамамен 70 000 шенеунік лауазымынан босатылды. Ватерлоо шайқасынан кейін Наполеон армиясының қалдықтары таратылды және оның жоғары шенді офицерлері отставкаға жіберілді. Маршал Ней сатқындық үшін жазаланды, ал маршал Брун халықтың қолынан қаза тапты. Наполеонға қосылған шамамен 6000 адам сотқа тартылды. Оңтүстік Францияда, әсіресе Марсельде 300-ге жуық халық линче жасады, онда Мысырға қайтуға дайындалып жатқан Наполеонның бірнеше мамлюктері казармаларында өлтірілді.

Патшаның ағасы және мұрагері

Патша либералды жарлықты сақтап тұрғанда, Карл парламенттегі ультра-роялистердің мүшелерін, мысалы, Жюль де Полиньяк, жазушы Франсуа Рене де Шатобриан және Жан Батист де Вилле сияқтыларын қолдады. Бірнеше рет Карл ағасының либералды министрлеріне наразылығын білдірді және егер Людовик XVIII оларды қызметтен босатпаса, елден кететінін айтты. Луи, өз кезегінде, ағасының және мұрагерінің ультра-роялистік бейімділігі отбасын тағы бір рет жер аударылуға алып келеді деп қорқып, (соңында осылай болды). 1820 жылдың 14 ақпанында Карлдың кіші ұлы, Берри герцогы Париж операсында қаза болды. Бұл оқиға отбасын ғана емес, мұрагерлік мәселесін де қиын жағдайға түсірді, өйткені Карлдың үлкен ұлы, Ангулем герцогы, баласыз болды. Бурбон әулетінің тікелей желісінде еркек мұрагердің болмауы Орлеан герцогы мен оның ұрпақтарына тақтың өту мүмкіндігін күшейтті, бұл консервативті ультраларды үлкен қорқынышқа түсірді. Парламент әйелдерді мұрагерлік құқығынан айыратын және ұзақ жылдар бойы қолданылып келген Салика заңын жою мәселесін талқылады. Бірақ Берри герцогының жесірі, Неаполь және Сицилияның Каролинасы жүкті екені анықталды және 1820 жылдың 29 қыркүйегінде Генрих, Бордо герцогы деген ұлды дүниеге әкелді. Оның тууы "Құдайдың сыйы" деп саналды, ал Франция халқы оның құрметіне Шамбор сарайын сатып алды. Осының нәтижесінде оның атасы Людовик XVIII Шамбор графы титулын қосты, сондықтан ол көбінесе Шамбор графы Генри деген атпен танылды.

Аспанға көтерілу және таққа отырғызу

1824 жылдың басынан бастап Карлдың ағасы Людовик XVIII патшаның денсаулығы нашарлап кетті. Аяқтары мен омыртқасында құрғақ және ылғалды гангрена болғандықтан, ол сол жылдың 16 қыркүйегінде шамамен 69 жасында қайтыс болды. Ол кезде 66 жастағы Карл, оның орнына таққа отырып, корольдік билікке ие болды. 1825 жылдың 29 мамырында король Карл француз патшаларының дәстүрлі түрде бағышталатын орны – Реймс соборында майланды; бұл собор 1775 жылдан бері қолданылмай келді, себебі Людовик XVIII дау-дамайды болдырмау үшін рәсімнен бас тарды және денсаулығының нашарлығына байланысты. Наполеон өзінің революциялық империясын Париждегі Нотр-Дам соборында құрған еді; бірақ ата-бабаларының тағына көтерілгенде Карл Франция патшаларының монархияның алғашқы кезеңдерінен бері қолданылып келген ескі тәж кигізу орнына оралды. Соңғы тәж кигізу 1775 жылы Луи XVI-ның таққа отырғызылуы болды. Реставрацияның өзі сияқты, тәж кигізу монархиялық дәстүр мен 1814 жылғы жарғы арасындағы келісім ретінде қарастырылды: ол дәстүрлі рәсімнің негізгі кезеңдерін, мысалы, жеті майлау немесе Евангелиедегі ант беруді қамтыды, сонымен қатар патшаның 1814 жылғы жарғыға адалдық ант беруімен немесе үлкен князьдердің Ремс архиепискобының көмекшілері ретінде рәсімге қатысуымен байланысты болды. Комиссияға рәсімді жеңілдету және жаңғырту, сондай-ақ оны Жарғыға сәйкес монархия қағидаларымен үйлесімді ету жұмысы тапсырылды (еретиктер мен сенімсіздерге қарсы күрес уәделерін, он екі пээрдің құрамын, еврейлік патшалыққа сілтемелерді және т.б. алып тастау) – рәсім үш жарым сағатқа созылды. Шын мәнінде, тәж кигізуді конституциялық және парламенттік монархияны жақтаған роялистер мақұлдады, сонымен қатар Ансьен Режимді сағынғандар да қолдады; рәсімнің жаңғыртылуы және жаңа заманға бейімделуі 1814 жылғы Жарғының абсолютист емес роялисті және ынталы жақтаушысы Шатобрианды патшаны тәж кигізуге шақыруға ынталандырды. "Патша қайтыс болды! Патша ұзақ өмір сүрсін!" атты брошюрасында Шатобриан тәж кигізудің "жаңа монархияның анттарын ескі монархияның анттарымен байланыстыратын тізбектің буыны" болуы керектігін түсіндірді; роялистердің Ансьен Режимге оралудан гөрі сабақтастықты мақұлдауы, король Карл X ата-бабаларының қасиеттерін мұра еткендігі: "Қасиетті Людовик сияқты ізгі, XII Людовик сияқты мейірімді, жанашыр және сақ, Франциск I сияқты сыпайы, Генрих IV сияқты ашық". Тәж кигізу династиялық сабақтастықтың саяси сабақтастықпен қатар жүретінін көрсетті; Шатобриан үшін: "Қазіргі конституция – бұл біздің ескі франшизалар кодексінің жаңартылған мәтіні ғана". Бұл тәж кигізу бірнеше күнге созылды: 28 мамыр, кешкі құлшылық рәсімі; 29 мамыр, тәж кигізу рәсімінің өзі, Реймс архиепискобы, Мг. Жан Батист де Латиль төрағалық етіп, Шатобриан, Ламартин, Виктор Гюго және көптеген көрермендердің қатысуымен; 30 мамыр, Киелі Рух орденінің рыцарьларына марапаттау рәсімі және, соңында, 31 мамыр, корольдік скрофуланың тигізуі. Сондықтан Карл X-тің тәж кигізілуі Ансьен Режим дәстүрі мен Революциядан кейін орын алған саяси өзгерістер арасындағы келісімге айналды. Дегенмен, тәж кигізу халыққа шектеулі әсер етті, өйткені адамдардың санасы бұрынғысымен салыстырғанда өзгеше болды. Сол кезде тәж кигізуге қатысты қоғамдық пікірдің кейбір салаларында түсініспеушілік туды. Корольдік тәж кигізу рәсіміне арналған музыканы Луиджи Керубини жазды. Бұл оқиғаға орай композитор Джоакино Россини "Il Viaggio a Reims" операсын жазды.

Ішкі саясат

Наполеон мен одан кейін Людовик XVIII сияқты, Карл X негізінен Тюильри сарайында және жаз айларында Сен-Клауд сарайында тұратын, бұл екі ескерткіш қазір жоқ. Кейде ол Компинье және Фонтенбло сарайларында болып тұратын, ал ол дүниеге келген Версаль сарайында ешкім тұрмады. Карл X билігі баспасөз цензурасын жою сияқты либералдық шаралармен басталды, бірақ король 1822 жылдан бері кеңес президенті Жозеф де Виллельдің өкілеттігін жаңартты және үкіметтің тізгінін ультрароялистерге тапсырды. Ол 1827 жылдың қыркүйегінде Францияның солтүстігіне, содан кейін 1828 жылдың қыркүйегінде Францияның шығысына жасаған сапары арқылы халыққа жақындады. Оған үлкен ұлы және мұрагері, Ангулем герцогы, қазір Франция дофині еріп жүрді. Патша ретіндегі алғашқы әрекетімен Карл Орлеан әулетінің туыстарына «Корольдік Билік» атағын беру арқылы Бурбон әулетіне құрмет көрсетуге тырысты, бұл атақ бұрынғы Орлеан герцогы Людовик XVI-ның өліміне дауыс бергендігі үшін Людовик XVIII-мен берілмеген еді. Карл өзінің премьер-министрі Виллеге әр парламентте бекітілуге тиіс заңдардың тізімін берді. 1825 жылдың сәуірінде үкімет революция кезінде мүліктері тәркіленген ақсүйектерге өтемақы (bens nationaux) төлеу туралы Людовик XVIII ұсынған заңды мақұлдады. Карлдың көбінесе либералды көзқарастағы қалалық Париж тұрғындары арасында танымал емес екені 1827 жылдың сәуірінде корольдің Париждегі Ұлттық гвардияны қарауы кезінде туған хаос арқылы анық болды. Жауап ретінде Ұлттық гвардия таратылды, бірақ оның мүшелері қарусыздалған жоқ болғандықтан, ол әлеуетті қауіп болып қала берді.

Алжирді жаулап алу

1830 жылғы 31 қаңтарда Полиньяк үкіметі Жерорта теңізі саудасына алжирлік қарақшылардың төндіретін қаупін тоқтату үшін Алжирге әскери экспедиция жіберуге шешім қабылдады, сонымен қатар әскери жеңіс арқылы үкіметінің беделін арттыруға үміттенді. Соғысқа себеп Алжирдің вице-королінің француз консулын ашуланып, Наполеонның Мысырға жорығынан француздың қарызын төлемегендігіне байланысты, оның құртынмен ұруы болды.

Шілде революциясы

Палаталар 1830 жылдың 2 наурызында жиналды, бірақ Карлдың ашылу сөзін көптеген депутаттардың теріс пікірлері күшті қарсылықпен қабылдады. Бірқатар депутаттар Патшаның министрінен Палаталардың қолдауын алуды талап ететін заң жобасын енгізді, және 18 наурызда 221 депутат, 30 дауыспен көпшілік, оны мақұлдады. Алайда, король жалпы сайлау өткізуге шешім қабылдады, ал Палата 19 наурызда жұмысын тоқтатты. 23 маусымдағы сайлау үкіметке ыңғайлы көпшіліктің құрылуына әкелмеді. 6 шілдеде король мен оның министрлері төтенше жағдай туғанда Хартияның 14-бабында көзделгендей, конституцияны тоқтата тұру туралы шешім қабылдады. 25 шілдеде Сен-Клаудтағы корольдік резиденцияда Карл баспасөзді цензуралауға, жаңадан сайланған Палатаны таратуға, сайлау жүйесін өзгертуге және қыркүйекте жаңа жүйе бойынша сайлау шақыруға қатысты төрт жарлық шығарды. «Заңдық тәртіп бұзылды: күш тәртібі басталды! Бағыну міндеттілік емес!» Кешке қарай көпшілік Корольдік сарайдың бақшасында жиналып, «Бурбондар құласын!» және «Жарғы жасасын!» деп ұрандады. Полиция бақшаны жапқаннан кейін, адамдар жақын маңдағы көшеде жиналып, көше шамдарын қиратты. 27 шілде күні таңертең полиция рейд жасап, «Le National» газеттерін жапты. Бұл туралы Патша сарайының бақшасына қайта кірген наразылық білдірушілер естігенде, олар сарбаздарға тас лақтырып, оларды оқ атуға итермеледі. Кешке қарай қала хаоста болып, дүкендер тоналды. 28 шілдеде көтерілісшілер көшелерде кедергілер орнатуды бастады. Маршал Мармонт бір күн бұрын жағдайды түзету үшін шақырылған еді, бірақ оның бір бөлігі көтерілісшілерге қосылып кетті, және ол түстен кейін Тюильри сарайына шегінуге мәжбүр болды. Депутаттар Палатасының мүшелері Мармонтқа бес адамнан тұратын делегация жіберіп, оны төрт жарлықты жою арқылы наразылық білдірушілерді басу үшін патшаға кеңес беруге шақырды. Мармонттың өтініші бойынша премьер-министр патшаға жүгінді, бірақ Карл барлық ұсыныстарды қабылдаудан бас тартты және жағдайдың нашарлығын сезініп, сол күні министрлерін қызметтен босатып жіберді. Сол күні кешке Палата мүшелері Жак Лаффиттің үйінде жиналып, король Карлден тақты алу үшін Луи-Филипп д’Орлеанды сайлады. Күннің соңына қарай Карл үкіметінің билігі жойылды. 31 шілдеде түн ортасынан кейін, генерал Грессо париждіктер Сен-Клауд резиденциясына шабуыл жасауды жоспарлап отырғанын ескерткеннен кейін, Карл X өзінің отбасы мен сарайымен Версальға қашуға шешім қабылдады, Ангулем герцогы әскермен бірге қалды, ал Ангулем герцогинясы Вишидегі су айдындарында демалып жатты. Темірқасықта Парижде Луи-Филипп корольдік генерал-лейтенант лауазымын иеленді. Карлдың Версальға жолы ұйымдаспаған әскерлер мен дезертирлерге толы болды. Версаль сарайының губернаторы, маркиз де Верак, патша сарайына кірер алдында патшамен кездесіп, сарайдың қауіпсіз еместігін, революциялық үш түсті туды киген Версаль ұлттық гвардиясы Арма алаңын басып алғанын хабарлады. Содан кейін Карл таңғы сағат бесте Трианонға бет бұрды. Сол күні Ангулем герцогы Сен-Клаудан әскерімен келгеннен кейін, Карл Рамбуйеге кетуге бұйрық берді, олар түн ортасынан сәл бұрын жетті. 1 тамыз күні таңертең оқиғалардан хабар алып, Вишиден асығып келген Ангулем герцогинясы Рамбуйеге келді. Келесі күні, 2 тамызда, король Карл X тақтан бас тарды, ұлы Дофиннен бас тартып, немересі Генрих, Бордо герцогын мұрагер етіп тағайындады, ол он жасқа толмаған еді. Бастапқыда Ангулем герцогы (Дофин) Франция тағына ие болу құқығынан бас тарту туралы құжатқа қол қоюдан бас тартты. Герцогиня де Майе айтуынша, «әке мен бала арасында қатты дау болды. Біз олардың дауыстарын көрші бөлмеден ести алдық». Соңында, жиырма минуттан кейін Ангулем герцогы әкесінің жарияланымын теріс пікірмен қол қойды. Луи-Филипп құжатты елемеді және 9 тамызда Палата мүшелері оны Франция королі деп жариялады.

Неке және балалылық

Карл X 1773 жылғы 16 қарашада Сардиния королі Виктор Амадей III және Испания королевасы Мария Антониетаның қызы, Савойялық Мария Тереза ханшайымына үйленді. Олардың төрт баласы болды – екі ұл және екі қыз, бірақ қыздары балалық шаққа жетпеді. Тек үлкен ұлы ғана әкесінен кейін тірі қалды. Балалары:

Луи Антуан, Ангулем герцогы (6 тамыз 1775 – 3 маусым 1844), кейде Луи XIX деп аталды. Франция ханшайымы Мари Терезамен үйленді, балалары болмады. Софи, Артуа мадемуазелі (5 тамыз 1776 – 5 желтоқсан 1783), бала кезінде қайтыс болды. Карл Фердинанд, Берри герцогы (24 қаңтар 1778 – 13 ақпан 1820), Сицилиялық Бурбон әулетінен Мари Каролинаға үйленді, балалары болды. Мари Тереза, Ангулем мадемуазелі (6 қаңтар 1783 – 22 маусым 1783), бала кезінде қайтыс болды.

Көркем әдебиет пен кинода

Артуа графы София Копполаның "Мария Антуанетта" фильмінде Аль Уивермен сомдалады.