Кіріспе

Араб емес халықтарға арабтың ықпалын күшейту процесі. Арабтану немесе арабтандыру (تعريب) – араб емес қоғамның арабқа айналуының мәдени өзгерістерінің әлеуметтанулық процесі, яғни араб тілін, мәдениетін, әдебиетін, өнерін, музыкасын және этникалық ерекшеліктерін, сондай-ақ басқа да әлеуметтік-мәдени факторларды тікелей қабылдауы немесе оларға күшті ықпал етуі. Бұл тілдік өзгерістер жиі болатын мәдени ассимиляцияның нақты бір түрі. Бұл термин мәдениеттерге ғана емес, жеке адамдарға да қатысты, олар араб мәдениетіне бейімделіп, «арабтанған» болады. Арабтандыру Таяу Шығыс пен Солтүстік Африканың мұсылмандар тарапынан басып алынуынан кейін, сондай-ақ қазіргі араб мемлекеттеріндегі араб емес азшылықтарға қатысты араб ұлтшылдығы саясаты кезінде орын алды, мысалы, Алжир, Ирак, Сирия, Египет, Бахрейн және Судан. Бұл – тарихтағы ең ірі империялық кеңістіктердің бірі.

Оңтүстік Арабия

Оңтүстік Арабия – Арабия түбегінің оңтүстік аймағын құрайтын тарихи аймақ, негізінен қазіргі Йемен Республикасының аумағында орналасқан, бірақ сонымен қатар қазіргі Сауд Арабиясына жататын Наджран, Джизан және Асир, сондай-ақ қазіргі Оманның Дхофар аймағын да қамтиды. Ежелгі Оңтүстік Араб тілі исламның таралуымен жойылды, оның орнына араб әліпбиімен жазылатын классикалық араб тілі келді. Оны жазу үшін пайдаланылған Оңтүстік Арабия әліпбиі де қолданыстан шықты. Оңтүстік семит тілдерінің жеке тармағы – қазіргі Оңтүстік Араб тілдері, қазіргі Сауд Арабиясының оңтүстігінде, Йеменде және Оманның Дхофар аймағында әлі де қолданыстағы тілдер ретінде сақталған. Йемен араб дәстүрі бойынша, қахтаниттік арабтардың – таза арабтардың отаны саналады, алайда Йемен халқының көп бөлігі Исламның таралуына дейін ежелгі араб тілінде емес, жойылған Ежелгі Оңтүстік Араб тілдерінде сөйлеген.

Шығыс және Солтүстік Арабия

Біздің заманымыздың 7-ші ғасырына дейін Шығыс Арабия халқы христиан арабтардан, зороастрий арабтардан, яһудилерден және арамей тілінде сөйлейтін егіншілерден тұрған. Шығыс Арабияның кейбір отырықшы диалектілерінде аккад, арамей және сирия тілінің іздері кездеседі. Ежелгі Бахрейн халқы арамей тілінде сөйлеген, сонымен қатар белгілі бір дәрежеде парсы тілінде де сөйлеген, ал сирия тілі діни қағидаларды орындау үшін қолданылған.

Левант

634 жылы Левантты басып алған Рашид халифатының қарсаңында Сирия халқы негізінен арамей тілінде сөйледі; грек тілі әкімшіліктің ресми тілі болды. Сирияның арабтануы мен исламдануы 7 ғасырда басталды, бірақ исламның, араб ұлтының және тілдің таралуына бірнеше ғасырлар кетті; халифаттың арабтары жаулап алудың алғашқы кезеңдерінде өз тілдерін немесе діндерін таратуға ұмтылмады және оқшауланған аристократия құрды. Халифаттың арабтары жергілікті халықпен қақтығыстан аулақ болу үшін көптеген жаңа тайпаларды оқшауланған аймақтарға орналастырды; халифа Осман өзінің губернаторы Муавия I-ге жаңа тайпаларды түпкілікті халықтан алшақтатуға бұйрық берді. Монофизит дін ұстанушыларына жататын сириялықтар арал арабтарын азат етушілер ретінде қарсы алды. VIII-IX ғасырларда Аббасидтер өз билігіндегі халықтарды біріктіруге тырысты, ал әкімшілікті арабтандыру – олардың бір құралы болды. Мұсылман болып өткендердің саны артуымен арабтану қарқын алды; араб тілінің мемлекеттік тіл ретінде бекітілуі сириялықтардың мәдени және тілдік ассимиляциясына ықпал етті. Христиандар да арабтанды; христиандар араб тілін ана тілі ретінде қабылдаған, бұл Аббасидтер дәуірінде, IX ғасырда болды. Клод Кахен және Бернард Гамильтон сияқты көптеген тарихшылар христиандардың арабтануы Бірінші крест жорығынан бұрын аяқталғанын айтады. XIII ғасырға қарай араб тілі аймақта үстемдікке ие болды және оның сөйлеушілері арабтарға айналды.

Мысыр

Исламдық жаулаулардан бұрын арабтар Синай түбегінде, Шығыс шөлінде және Шығыс Дельтада ғасырлар бойы қоныстанған. Бұл Мысыр аймақтары замандас тарихшылар мен жазушылар үшін "Арабия" деп белгілі болған. Бірнеше исламға дейінгі араб мемлекеттері, мысалы, Кедар мемлекеті, осы аймақтарға дейін созылған. Жарнамалар және басқа археологиялық қалдықтар, мысалы, Кедар патшаларының есімдері жазылған ыдыстар мен набатей араб жазулары, арабтардың бұл аймақта болуын куәландырады. Мысыр 7-ші ғасырда Рашид халифаты тарапынан римдіктерден басып алынды. Исламдық жаулауға дейін Мысырдың көп бөлігінде грек алфавитінің копт нұсқасымен жазылған копт тілі қолданылған. Дегенмен, араб тілі исламның келгеніне дейін ғасырлар бойы Мысырдың шығыс шетінде қолданылып келген. Мамлюк дәуірінде Мысыр халқының арабтануы және діннің басым бөлігінің христиандықтан исламға ауысуы жүзеге асты.

Мағриб

Солтүстік Африка да, Иберия түбегі де семит мәдениетінен шет қалған жоқ: финикиялықтар және кейіннен карфагендіктер Солтүстік Африка мен Иберия жағалауларының бір бөлігін сегіз ғасырдан астам уақыт бойы бақылады, римдіктермен, одан кейін вандалдар мен вестготтардың, сондай-ақ бербер шабуылдарымен жеңілгенше. VII ғасырда Мағрибтің мұсылмандар тарапынан жаулап алынуынан бастап, арабтар бірнеше толқындармен Мағрибке көшіп келе бастады. Араб көшіп келушілер Мағрибтің барлық аймақтарына қоныстанды, бейбіт жаңа келгендер ретінде қабылданды, көптеген жерлерде ірі араб елді мекендерін құрды. Халықтың демографиялық құрамын өзгертуге қоса, араб тайпаларының ерте көшіп келуі жергілікті бербер халқының арабтануына әкелді. Бұл алғашқы толқын берберлердің араб мәдениетін қабылдауына ықпал етті. Сонымен қатар, осы кезеңде араб тілі таралып, латын тілі қалаларда жойылып кетті. Арабтандыру араб орталықтарының маңында арабтардың ықпалы арқылы жүзеге асты. Мағрибтегі араб саяси бірлестіктері, мысалы, Аглабидтер, Идрисидтер, Салихидтер және Фатимидтер, араб көшіп келушілерді тарту және араб мәдениетін насихаттау арқылы арабтандыруға ықпал етті. Сонымен қатар, Машриктегі аласапырандық пен саяси тұрақсыздық арабтарды қауіпсіздік пен тұрақтылықты іздеу үшін Мағрибке көшіп кетуге мәжбүр етті. Зиридтер Фатимидтерден тәуелсіздік жариялағаннан кейін, Фатимидтер Бану Хилал мен Бану Сулейм тайпаларынан тұратын ірі бедуин араб тайпаларын Зиридтерді жеңіп, Мағрибке қоныстандыру үшін жіберді. Бану Хилал тайпасы, соғысқа бейім араб бедуиндерінің Ифрикияға басып кіруі аймақтың қалалық және экономикалық өмірін одан әрі құлдыратуға себеп болды. Фатимид халифасы Бану Хилал тайпаларына Зирид әмірі Әл-Муиздің орнына Мағрибті басқаруды тапсырды және оларға: "Мен сізге Мағрибті және Санхаджи, қашқан құл Әл-Муиз ибн Балкиннің билігін бердім. Сіз ештеңеден мұқтаж болмайсыз" деді. Әл-Муизге: "Мен сендерге жылқылар жібердім және олардың үстіне батырларды отырғыздым, Алланың бұрын қабылданған ісін орындауы үшін" деді. Көздердің мәліметінше, 11 ғасырда Мағрибке көшіп келген араб көшпелілерінің саны шамамен 1 миллионға жетті. Кейіннен 13-15 ғасырларда Макил мен Бени Хасан тайпалары, ал 15-17 ғасырларда Андалусиядан келген босқындар Мағрибке көшіп келді. 11 ғасырда Бану Хилал мен Бану Сулеймнің көші-қоны халықтың арабтану процесіне бұрынғы көші-қондарға қарағанда әлдеқайда зор әсер етті. Бұл бедуин араб тілінің ауылдық және далалық аймақтарға, тіпті Сахараның оңтүстік аймақтарына дейін таралуына үлкен үлес қосты.

Аль-Андалус

Омейялардың Испанияны жаулап алуынан кейін, араб мұсылман үкімдігі кезінде Иберия (Аль-Андалус) араб тілі мен мәдениетінің элементтерін сіңірді. Мозарабтар – Аль-Андалуста араб-ислам үкімдігі астында өмір сүрген ибериялық христиандар. Олардың ұрпақтары ислам дініне өтпеді, бірақ араб тілінің, мәдениетінің және киім-кешегінің элементтерін қабылдады. Олардың көп бөлігі визиготтық немесе мозарабтық обрядты римдік католиктері болды. Мозарабтардың көпшілігі испан-готикалық христиандардың ұрпақтары еді және ислам үкімдігі кезінде негізінен мозараб тілінде сөйледі. Арабист Микель де Эпальза «Жаңа мозарабтар» деп атағандардың көпшілігі – Иберия түбегіне келіп, араб тілін үйреніп, осылайша мозараб қауымдастығына қосылған солтүстік еуропалықтар еді. Мозарабтардан өзге, Ибериядағы тағы бір топ адамдар халық саны және арабтану деңгейі бойынша мозарабтардан басып өтті. Бұл – мулади немесе мувалладун, олардың көпшілігі жергілікті испано-басктар мен вестготтардың ұрпақтары еді, олар ислам дініне кіріп, араб мәдениетін, киім-кешегін және тілін қабылдады. 11 ғасырға қарай Аль-Андалустың халқының көп бөлігі муладилардан тұрды, сонымен қатар басқа мұсылмандардың, мозарабтардың және сефард яһудилерінің үлкен топтары болды. Муладилар, берберлер, арабтар және басқа да (сакалибалар мен зандж) мұсылмандармен бірге христиандық Еуропада «маврлар» деп аталды. Ислам үкімдігі кезінде Иберияда Андалусия араб тілінде қолданылды.

Сицилия, Мальта және Крит

Арабтану және исламданудың ұқсас процесі Сицилия әмірлігінде (Сикиллия), Крит әмірлігінде (аль Икритиш) және Мальтада (аль Мальта) орын алды. Осы кезеңде осы аралдардың бір бөлігі ислам дініне көшті және араб мәдениетінің, дәстүрлерінің және әдет-ғұрыптарының элементтерін қабылдай бастады. Арабтану процесі қазіргі мальтий тілінің негізі болған, бірақ қазір жойылған сикуло-араб тілінің пайда болуына себеп болды. Ал қазіргі сицилия тілі – итало-далматин тобына жататын роман тілі, және сикуло-араб тілінен өте аз із қалдырған, оның ықпалы шамамен 300 сөзбен шектелген.

Судан

Нубиялықтар мен арабтар арасындағы байланыс исламның пайда болуына дейін ұзақ уақытқа созылды, бірақ Нил аңғарының арабтануы шамамен мың жылға созылған біртекті процесс болды. Араб көшпелілері жаңа жайылымдар іздеп, үнемі осы аймаққа келіп тұратын, ал араб теңізшілері мен саудагерлері Қызыл теңіз порларында дәмдеуіштер мен құлдармен сауда жасады. Аралас некелер мен ассимиляция да арабтану процесіне көмектесті. Дәстүрлі шежірелер Нил өзені аңғарының Судан халқының аралас құрамын осы кезеңде аймаққа көшіп келген араб тайпаларымен байланыстырады. Тіпті араб тілінде сөйлейтін топтардың көпшілігі де араб тектес екенін мәлімдейді. Нубияда ең маңызды екі араб тілінде сөйлейтін топ – Жаалин және Джухайна тайпалары болды. 12 ғасырда араб Жаалин тайпасы Нубия мен Суданға көшіп келіп, Нилдің екі жағалауындағы Хартумнан Әбу Хамадқа дейінгі аймақтарды біртіндеп мекендеді. Олар өз тегін ислам пайғамбары Мұхаммедтің інісі Аббасқа дейін жегізеді. Олар араб текті, бірақ қазір Солтүстік Судандықтар мен нубиялықтардың қаны араласқан. 16 және 17 ғасырларда Фунж сұлтандығы мен Дарфур сұлтандығы сияқты жаңа ислам мемлекеттері құрылды, бұл Суданда исламдану мен арабтанудың ұзақ кезеңін бастады. Бұл сұлтандықтар мен олардың қоғамдары 1820 жылы Суданды Османлы-Мысыр шапқыштарының басып алуына дейін, ал Дарфур болса 1916 жылға дейін өмір сүрді. 1846 жылы қазіргі Сауд Арабиясындағы Хижазда тайпалық соғыстардың басталуына байланысты Хижаз араб тілінде сөйлейтін араб Рашаида тайпасы қазіргі Эритрея мен Солтүстік-Шығыс Суданға көшіп келді. Суданның Рашаида тайпасы шығыс Суданда Бедави диалектілерінде сөйлейтін Беджа халқымен тығыз байланыста өмір сүреді.

Сахел аймағы

Орта ғасырларда Баггара арабтары – Шува араб тілінде сөйлейтін араб этностық топтары Африкаға көшіп келді, көбінесе Чад көлі мен Оңтүстік Кордофан аралығында. Қазіргі таңда олар Судан, Чад, Нигер, Нигерия, Камерун, Орталық Африка Республикасы және Оңтүстік Судан арқылы созылатын аймақта қоныстанды және олардың саны алты миллионнан асып түседі. Сахара мен Сахель айманындағы басқа араб тілінде сөйлейтін тайпалар сияқты, Баггара тайпаларының да түп-тамыры Арабия түбегінен немесе Солтүстік Африканың басқа аймақтарынан тікелей көшіп келген Джухайна араб тайпаларына жетеді. Араб тілі Чад пен Суданның мемлекеттік тілі, сондай-ақ Нигер, Мали, Сенегал және Оңтүстік Суданның ұлттық тілі болып табылады. Бұған қоса, Нигерия, Камерун және Орталық Африка Республикасында араб диалектілерінде сөйлейтін азшылықтар бар.

Қазіргі кездегі арабтандыру

Қазіргі заманда арабтану араб мемлекеттеріндегі араб емес азшылықтарға қатысты араб ұлтшылдығы саясатының нәтижесінде жүзеге асты, оның ішінде Алжир, Египет, Кувейт және Судан. Араб үкіметтері көбінесе қазіргі әдеби араб тілін қолдануды кеңейту және бұрынғы отарлаушылардың тілдерін жоюға бағытталған саясатты жүзеге асырды, мысалы, Алжирде көше таңбаларын француз тілінен араб тіліне ауыстыру.

Алжирдегі арабтандыру

Алжирдегі қазіргі заманғы арабтандыру – француз тілінің отарлау салдарынан күштеп енгізілуін тоқтату үшін араб тілін елдің білім беру жүйесіне, үкіметке және БАҚ-қа дамыту мен насихаттау мақсатын көздеді. Алжир 132 жыл бойы Франция тарапынан жаулап алынып, тіпті Францияның метрополиялық ядросының бір бөлігіне айналдырылған еді, бұл Марокко мен Туниске қарағанда едәуір ұзақ мерзімдік кезең болды. Сонымен қатар, Алжирдегі француз қоныс аударушыларымен тікелей шектес болуының нәтижесінде Еуропаның ықпалына көбірек ұшырады: алжирлік және француз азаматтары бір қалаларда бірге өмір сүрді, бұл екі халықтың қатар өмір сүруіне әкелді. Эвиан келісімінен кейін тәуелсіз және біртұтас ұлттық мемлекет құруға ұмтылған Алжир үкіметі, Ахмет Бен Белла басшылығымен, арабтандыру саясатын бастады. Шындығында, ұзақ және терең отарлаудың салдарынан француз тілі көрші елдерге қарағанда Алжирдегі басты әкімшілік және академиялық тіл болатын. Тәуелсіздік алғаннан бері алжирлік ұлтшылдық араб социализміне, исламизм мен араб ұлтшылдығына күшті әсер етті. Алжирдің біртұтас болуы мен біртұтас алжирлік ұлттық сананы қалыптастыру арабтық мәдениетіне, араб тілі мен дініне байланысты болды. Бен Белла 1963 жылғы қазанда Алжир конституциясын жасады, онда ислам мемлекеттік дін, араб тілі мемлекеттің жалғыз ұлттық және ресми тілі, Алжир араб әлемінің ажырамас бөлігі және арабтандыру француз отаршылығын жоюға бағытталған елдің басты міндеті екені жарияланды. Әбделхамид Мехридің пікірінше, араб тілін ресми тіл ретінде таңдау алжирліктер үшін табиғи таңдау болды, бірақ Алжирде аз болғанымен, айтарлықтай саны бар бербер халқы бар еді. Сондай-ақ, күнделікті өмірде қолданылатын араб тілінің жергілікті диалектісі – алжир араб тілі, ресми тілден, қазіргі стандартты араб тілінен ерекшеленді. Дегенмен, арабтандыру процесі тек исламды насихаттау үшін ғана емес, Алжирдегі әртүрлі этникалық топтар арасындағы алшақтықты азайту, қақтығыстарды болдырмау және тілдік біртұтастық арқылы теңдікті қамтамасыз ету үшін жүзеге асырылды. 1964 жылы бастауыш білім беруді арабтандыру және діни білім беруді енгізу – бұл саясаттың алғашқы қадамы болды. Мемлекет мұсылман бауырластығына жататын египеттік мұғалімдерге сүйенді, себебі елде қазіргі стандартты араб тілінде сөйлейтін мамандар жетіспеді. 1968 жылы Хуари Бумедиен режимі кезінде арабтандыру кеңейтілді және мемлекеттік қызметкерлерге араб тілін қолдануды міндеттейтін заң қабылданды. Бірақ француз тілінің маңызды рөлі толығымен жойылған жоқ. Аталған саясат күтілгендей нәтижелі болмады: француз тілі өз маңыздылығын сақтап қалды, ал берберлердің наразылығы күшейіп, 1988 жылғы қазан төңкерісіне ықпал етті. Кейбір бербер топтары, мысалы, кабилдер, өздерінің тарихи мәдениеті мен тіліне қауіп төнді деп санады және арабтық ұлттық сана олардың есебінен дамытылды. Алжирлік азамат соғысынан кейін үкімет араб тілінің қолданысын одан әрі күшейтуге тырысты, бірақ 1998 жылға белгіленген толық арабтандыру мерзімінен кейін бұл саясаттың тиімділігі мемлекет басшыларын бербер тіліне жеңілдік жасауға мәжбүр етті. 2002 жылы бербер тілі де мемлекеттік тіл ретінде мойындалды және оны дамытуға бағытталған шаралар қабылданды. Алайда, әдеби араб тілінің символдық артықшылығы және бербер тілдерінің фрагменттілігіне қарағанда біртұтас тіл болуына байланысты, арабтандыру мемлекет үшін мақсат болып қала береді, мысалы, азаматтық және әкімшілік рәсімдерге қатысты заңдар арқылы.

Оманда арабтандыру

Араб түбегіндегі ел болғанына қарамастан, Оман араб тілінен басқа бірнеше жергілікті тілдерге мекен болды. Олардың ішінде Араб түбегіндегі жалғыз жергілікті үнді-еуропалық тіл – кумзари тілі ЮНЕСКО-ның өте қауіпті деп санайтын тілдердің қатарында, және 50 жыл ішінде жойылып қалу қаупі бар. Қабус сұлтандыққа келгенге дейін араб тілі тек Құмзар ауылының сыртындағы адамдармен, мешіттерде немесе бейтаныс адамдармен ғана қолданылатын. Алайда, 1984 жылы араб тіліндегі ғана мектептер ашылғаннан кейін, араб тілі мектепте де, ауылда да міндетті түрде қолданылатын болды. Сондай-ақ, сырттан келгендердің кумзари тіліне деген жағымсыз көзқарасы отандыққа айналып, кейбір кумзари отбасылары үйде балаларымен араб тілінде сөйлей бастады. Қазіргі Оңтүстік Арабия тілдері де Оманда қауіп-қатерге ұшырауда. Хобиот тілі өте қауіпті тіл ретінде қарастырылады. Тілді сөйлейтіндердің нақты саны белгісіз, бірақ шамамен бірнеше жүз адамды құрайды деп есептеледі. Тілді сақтап қалғандардың көпшілігі қарт жастағы адамдар, бұл тілдің жойылуының жақын екенін көрсетеді. Ethnologue оны өлі тіл ретінде жіктейді (EGIDS 8a). Тілді еркін сөйлейтін адамдардың барлығы бала тудыру жасынан асқан, бұл тілдің келесі буынға жеткізілу мүмкіндігін өте төмендетеді. Оны сақтау үшін қоғамнан тыс жерлерде тілді жеткізу механизмдерін құру қажет. Харсу тілі де жойылу қаупінде, өйткені қазір көптеген харсу балалары араб тілінде оқып, араб тілінде сауатты, ал харсу тілінде үйде аз сөйленеді, демек ол болашақ ұрпаққа берілмейді. Аймақта мұнайдың табылуы және арабиялық орикстің қайта енгізілуі харсулық еркектерге жұмыс орындарын ашты, нәтижесінде олар жұмыстастарымен қарым-қатынас жасағанда негізінен араб немесе мехри тілдерін қолданады. Бұл факторлар көптеген харазилердің араб және мехри тілдерін харуси тілімен бірге немесе оның орнына қолдануына әкелді. Осы қысымдар нәтижесінде бір зерттеуші 1981 жылы «бірнеше буын ішінде харсу тілі араб тілімен, атап айтқанда Оман араб тілінің стандартты диалектісімен алмастырылады» деген қорытындыға келді, бірақ бұл әлі іске аспады. ЮНЕСКО харсу тілін «қатты қауіпті» тілдер қатарына жатқызды. Шехри тілі де соңғы жылдары қауіпке ұшырады. Оманның арабтануына дейін шехри тілі Йеменнің Хадрамаут аймағынан шығыс Оманның Рас-Аль-Хадд аймағына дейін қолданылған. Шамамен қырық жыл бұрын шехри тілі Дофардың барлық тұрғындары арасында, соның ішінде оны еркін сөйлейтін Салаладағы араб тілінде сөйлейтіндер арасында ортақ тіл ретінде қолданылған. Дофардың қалған тұрғындары да шехри тілінде сөйлеген. Алайда, бүгінде араб тілі Дофарда өзара қарым-қатынас құралы ретінде қолданыла бастады және қазір тек ана тілі болып табылатын адамдар ғана сөйлейді. Шехри тілінде сөйлейтін егде жастағы адамдардың көпшілігі, әсіресе тауларда тұратындары, тіпті араб тілінде сөйлей алмайды және шамамен елу жыл бұрын Дофардың шехри тілінде сөйлейтін халқының көп бөлігі оны үйрене бастады. Шехри тілінің жазбаша формасының болмауы, араб тіліне қарағанда, оның құлдырауына үлкен үлес қосты. Батари тілі – жойылу қаупі ең жоғары тіл, 2019 жылғы мәліметтер бойынша қазіргі уақытта 12-17 еркін сөйлейтін қарт адам бар, ал орта жастағы адамдар да бар, бірақ олар өздерінің ата-бабаларының тілін араб тілімен араластырады. Тайпаның тілі де тілмен бірге жойылып бара жатқан сияқты, сонымен қатар тек араб тілінде білім берудің қазіргі жүйесі де қауіп төндіреді. Батари тілі дерлік жойылып бара жатыр. Бағалау бойынша, қалған тілде сөйлейтіндердің саны 100-ден аз.

Мароккодағы арабтандыру

Францияның 44 жылдық колонизациясынан кейін, Истиқлал партиясы билікке келген соң, партия араб және исламды қолдауға және дамытуға бағытталған тіл саясатын жүргізуге күш салды. Бірақ, Еуропа мемлекеттеріне тәуелділігі және халықтың және елдің болашақ дамуы үшін ұлтты батыстық үлгіде қайта жаңартуға сенім артқандықтан, бұл саясат аса сәтті болмады. Мароккодағы жағдай секілді, тунистік лидерлердің арасындағы пікір талас дәстүршілдер мен жаңашылдар арасында өтті. Дәстүршілдер араб тілінің (әсіресе классикалық араб тілінің) және исламның Тунис мемлекетінің және ұлттық ерекшелігінің негізі деп есептеді, ал жаңашылдар "пан-арабистік идеялардан" алшақтаған батыстық үлгідегі даму Тунистің өркендеуі үшін маңызды деп санайтын. Әдеби араб тілі (MSA) Суданның орталық үкіметінде, баспасөзde, сондай-ақ Судан теледидары мен Омурдман радиосының ресми хабарларында қолданылады. Көптеген аралас тілдер пайда болды, ал көптеген адамдар ана тілінде, аралас тілде және басқа тілдерде еркін сөйлейтін, шынайы көптілді болды. Соңғы кезде қара нәсілді мавританиялық наразылар елдегі "кешенді арабиялануға" қарсылық білдірді.

Иракта арабшалану

Саддам Хусейннің Баас партиясы арабтарға қарсы агрессивті арабизация саясатын жүргізді, ол көптеген араб және араб емес тайпаларды – негізінен күрдтерді, ассириялықтарды, езидтерді, шабақтарды, армяндарды, түрікмендерді, кавлияларды, черкестерді және манделерді – қуып, оларды араб отбасыларымен алмастырды. 1970 жылдары Саддам Хусейн 350 000-нан 650 000-ға дейін ирандық текті шиит ирақтықтарды (Ажам) жер аударды. Олардың көпшілігі Иранға кетті. Иран сотында ирандық/парсы тегін дәлелдегендер ирандық азаматтық алды (400 000), ал олардың кейбіреулері Саддамнан кейін Иракқа оралды. Сириядағы барлық араб емес этникалық топтар, мысалы, ассириялықтар, армяндар, түрікмендер және мхалламилер араб ұлтшыл саясатының қысымына тап болса да, оларға қарсы ең ерте заманғы шаралар күрдтерге бағытталды. БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі кеңесінің Сириядағы күрд азаматтарына қарсы қудалау және кемсіту туралы 12-ші сессиясына арналған есебінде БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі жоғарғы комиссары былай деді: «Кезекті Сирия үкіметтері күрдтерге қарсы этникалық кемсіту және ұлттық қуғын-сүргін саясатын жалғастырып, оларды ұлттық, демократиялық және адам құқықтарынан толығымен айырды – бұл адам өмірінің ажырамас бөлігі. Үкімет күрдтердің саяси, экономикалық, әлеуметтік және мәдени өмірінің әртүрлі салаларына этникалық негіздемелі бағдарламаларды, ережелерді және шектеу шараларын енгізді». Курд тілі ресми түрде танылмады және мемлекеттік мектептерде орын алмады. 1989 жылғы жарлық бойынша жұмыс орындарында, сондай-ақ некелерде және басқа да тойларда күрд тілін қолдануға тыйым салынды. 1992 жылдың қыркүйегінде үкімет балаларды күрд атымен тіркемеу туралы жарлық шығарды. Сондай-ақ, кәсіпорындарға күрд тілінде атау беруге рұқсат етілмеді. Наурыз мерекесін тойлау жиі шектеулерге ұшырады. «Араб белдеуі» бағдарламасының бір бөлігі ретінде режимнің қоныстану саясатын сипаттап, аймақтағы күрд инженері былай деді: «Үкімет оларға тегін үйлер салды, қару-жарақ, тұқым және тыңайтқыштар берді және несие беретін ауыл шаруашылығы банктерін құрды. 1973-1975 жылдары осы жолақта Рас-әл-Айннан батысқа қарай он шақырым жерде 41 ауыл құрылды. Бұл идеяның мақсаты түрік және сириялық күрдтерді ажырату және аймақтағы күрдтерді қалаларға көшіруге мәжбүрлеу болды. Кез келген араб Хасакеге қоныстануға рұқсат алса, ешбір күрдтің қоныстануына рұқсат берілмеді». 2007 жылы әл-Хасака облысындағы тағы бір осындай жобада әл-Маликияның айналасындағы 6000 шаршы километр арап отбасыларына берілді, ал ондаған мың күрд тұрғындары аталған ауылдардан шығарылды. Бұрынғы иелері, олардың көпшілігі күрдтер немесе езидтер, Афринге қайта оралуына кедергі келтірілді.

Оңтүстік Италияның нормандықтармен жаулауы (999-1139)

Сицилияны мұсылмандардың жаулап алуы 827 жылдан 902 жылға дейін, Сицилия әмірлігі құрылғанға дейін жалғасты. Бұл кезең араб-византиялық мәдениетпен ерекшеленді. Сицилияның арабтық тілектестігі 13 ғасырдың ортасына дейін аяқталды.

Реконкиста (1212-1492)

Иберия түбегіндегі Реконкиста арабтандырудың тарихи түрде кері қайтуының ең айқын мысалы болып табылады. Арабтану және исламдану процесі кері бағытқа бұрылды, себебі түбектегі солтүстік христиан мемлекеттері 1212 жылы Толедоны және 1236 жылы Кордобаны жаулап алды. 1492 жылдың қаңтарында түбектегі соңғы әмірлік – Гранада басып алынды. Қайта басып алынған аймақтар испаниялықтандырылып, христиандастырылды, бірақ енгізілген мәдениет, тілдер және діни дәстүрлер бұрынғы вестгот мемлекетінен өзгеше болды.

Қазіргі заманғы қайтарулар

Қазіргі заманда арабтандыру процесін кері қайтаруға бағытталған түрлі саяси өзгерістер болды. Олардың ішінде: 1948 жылы Израиль мемлекетінің еврей мемлекеті ретінде құрылуы, палестиналық жер-су атауларының ивриттендірілуі, иврит тілінің мемлекеттік тіл ретінде қолданылуы (араб тілі мемлекеттік тіл статусын сақтап қалды), сондай-ақ араб әлемінен Израильге келген араб тілінде сөйлейтін сефард және мизрахи яһудилерінің араб мәдениетінен алыстауы. 1992 жылы Месопотамияда күрдтер басымдық құратын Ирак Күрдістанының құрылуы. 2012 жылы Солтүстік Сирияның көпұлтты Демократиялық Федерациясының құрылуы. Берберлік – Алжир, Марокко және Малиді қоса алғанда, Солтүстік Африканың кеңінен таралған этникалық, географиялық немесе мәдени ұлтшылдыққа негізделген бербер саяси-мәдени қозғалысы. Берберлік қозғалысы мәдени арабтандыру мен панарабистік саяси идеологияға қарсы тұрады және секуляризммен байланысты. 2011 жылы арабтар басқарған Суданнан Оңтүстік Суданның бөлініп шығуы Суданның аумағын шамамен жартысына азайтты. Судан Араб Лигасының мүшесі болса, Оңтүстік Судан мүшелікке кірген жоқ. Араб тілі Оңтүстік Суданның мемлекеттік тілі де емес. Малайзиялықтардың арабтандырылуын Жохор сұлтаны Ибрагим Исмаил сынға алды. Ол араб мәдениетін енгізудің орнына малай мәдениетін сақтауға шақырды. Халықты орамалсыз әйелдерге және әр жынысты адамдардың қолдасуына наразылық білдірмеуге шақырды, сондай-ақ малай сөздерінің орнына араб сөздерін қолдануға қарсы ескертті. Араб мәдениетін қалайтындарға Сауд Арабиясына баруды ұсынды. Ол өзінің малай мәдениетін сақтауға белсенді екенін айтты. Абдул Азиз Бари ислам мен араб мәдениетінің өзара байланысты екенін айтып, Жохор сұлтанының сөздерін сынады. Селангор ислам діни басқармасының басшысы Датук Харис Касим да Сұлтанның бұл сөздерін сынады. Қытай үкіметі 2018 жылы «арабтандырудан» және «саудитандырудан» арылу науқаны аясында мешіттерден араб стиліндегі күмбездер мен минареттерді алып тастауға бағытталған науқанды бастады.