Кіріспе

Португалиялық заңгер және саясаткер (1956 жылы туған)

Педро Мигель де Сантана Лопес (29 маусым 1956 жылы туған) – португалиялық заңгер және саясаткер, қазіргі Фигейра-да-Фоз қаласының мэрі. Ол 2004-2005 жылдары Португалияның премьер-министрі қызметін атқарды.

Түпбасқасы және ерте өмір

Педро Сантана Лопес Лиссабон қаласының Кампо-Гранде ауданында дүниеге келді. Оның әкесі – Aníbal Luís Lopes (Лиссабон, Сан-Себастьян-да-Педрейра, 17 ақпан 1933 жылы туған), компания әкімшісі. Оның анасының шешесінің әкесінің шешесі Жоао Брандаоның туысы болған. Анасы – Maria Ivone Risques Pereira de Santana (Лиссабон, Сан-Себастьян-да-Педрейра, 3 мамыр 1931 жылы туған – Лиссабон, 23 наурыз 1999 жылы қайтыс болған), ол 2-ші Бриссо баронының шөбересінің шөбересінің қызы. Лиссабон университетінің заң факультетін бітіріп, заңгер мамандығын алды, онда студенттік одақтың төрағасы болды.

Саяси мансап

Ол 1976 жылы Социал-демократиялық партияға (PSD) қосылды. Сол жерде ол Республика Ассамблеясының депутаты ретінде мансабын бастады. 1979 жылы ол премьер-министр Франсиско Са Карнейроның заң кеңесшісі болды және өмірінің соңына дейін оның ізбасары ретінде танылды. 1986 жылы ол премьер-министр Анибал Кавако Силваның мемлекеттік хатшысы болды, келесі жылы ол PSD тізімін Еуропалық Парламентке жетектеу үшін қызметтен кетті, онда ол бес жылдық мерзімінің екі жылын өткізді. 1990 жылы Кавако Силва оны мәдениет жөніндегі мемлекеттік хатшы қызметіне тағайындады. 1994 жылы Кавакопен келіспеушілік туып, ол қызметтен кетіп, заңгерлік практикаға қайта оралды. 1997 жылғы жергілікті сайлауда ол Фигуэйра-да-Фоз қаласының мэрі болып сайланды. Ол екінші мерзімге қайта сайланудан бас тартып, 2001 жылғы жергілікті сайлауда Лиссабон қаласының мэрі лауазымына түсті, бұл сайлауда ол қолданыстағы Жоао Соаресті жеңіп, сайлау түнінің ең үлкен тосын сыйына айналды.

Премьер-министр

2004 жылғы шілдеде Жозе Мануэль Дурао Баррозу Еуропалық Комиссияның төрағалығына тағайындалып, отставкаға кеткен соң Сантана Лопес PSD президенті болды. Ол кезде оның партиясы парламентте көпшілік дауысқа ие болған CDS Халық партиясымен коалиция құрып, үкімет жасады. Сондықтан ол XVI Конституциялық үкіметтің премьер-министрі болып тағайындалды. Лиссабон қаласының әкімі лауазымынан автоматты түрде шеттетіліп, оның міндеттерін орынбасары Кармона Родригес атқарды. Сантана Лопестің басшылығындағы кезең бірқатар экономикалық және саяси мәселелермен сипатталды. Оның партиясы 2002 жылғы парламент сайлауынан кейін билікке келген кезде ел экономикасының жағдайы нашар болды, мемлекеттік шығындардың тапшылығы артып, бұл бұрынғы үкіметтердің (Социалистік партияның Антониу Гутерриш басқаруымен) мемлекеттік шығындарға бағытталған саясаты мен 2000-шы жылдардың басындағы экономикалық төмендеудің салдарынан туындады. Economist Intelligence Unit мәліметінше, "Португалия 2001 жылы Еуропалық Одақтың «артық тапшылық» ережесін бұзған алғашқы ел болды, бюджет тапшылығы ЖІӨ-нің 4,4%-ын құрады, бұл Еуропалық Одақтың Тұрақтылық және өсу пактісінде белгіленген ЖІӨ-нің 3%-ы шегінен әлдеқайда жоғары болды". Сантана Лопес бұрынғы Баррозу үкіметінің мемлекеттік активтерді сату арқылы Еуропалық Одақтың тапшылыққа қатысты талаптарын орындауының нәтижесінде жағдай сәл жақсарды. Сантана Лопес өзі құзыретті премьер-министр ретінде танылмады. Оның сайлау арқылы емес, Барозудың орнына тағайындалуы осы қиындықтарға себеп болды, оның тағайындалуы толығымен конституциялық болғанына қарамастан. Сантана Лопестің премьер-министрлік қызметінің қысқа мерзімі үкімет мүшелерінің бір бөлігінің үкімет құрылған күнінің өзінде ведомстволар арасында ауыстырылуымен басталды. Оның қорғаныс министрі Пауло Портас ұлттық қорғаныс және теңіз істері министрі болып тағайындалғанда салтанатты шарада таңқалды. Портас кеңсесінің атауы жарияланған кездегі таңғалуын тікелей теледидардан көрсетті. Сантана Лопестің биліктегі кезеңін мектептерге мұғалімдерді тағайындаудағы шатақ (сабақтар ресми түрде басталғаннан кейін бір айдан астам уақыт өткен соң және бұрынғы үкімет кезінде тағайындалған IT провайдерінің нашар жұмысынан туындады; мәселе басқа шағын провайдердің күш салуымен тез шешілді), сондай-ақ баспасөзді қысымға салу туралы мәлімдемелер, оның ішінде мемлекеттік телеарна RTP ақпарат директорын ауыстыру және жеке телеарна TVI-ге саяси комментатор Марсело Ребело де Соузаның өзін сынамауын талап ету (ол осылайша арнадан кетті) сипаттады. Сантана Лопестің үкімет басшысы лауазымынан кетуі 2004 жылдың 30 қарашасында қарсы партияның мүшесі президент Хорхе Сампаио 2005 жылдың ақпан айында парламент сайлауын тағайындап, одан кейін жаңа үкімет құрылатынын жариялағанда белгілі болды. Сантананың адал ізбасары Хенрике Чавес төрт күннен кейін спорт министрі лауазымынан «әділдік пен шындық» жетіспейтінін айтып отставкаға кетті. Сантана Лопес 11 желтоқсанда ресми түрде отставкаға кетті, ал оның үкіметі сайлауға дейін уақытша міндеттерді атқарды. Ол 2005 жылғы парламент сайлауында Жозе Сократес басқарған Социалистік партияның жеңіліске ұшырады. Сантана екі күннен кейін партия басшысы лауазымынан кетті, бірақ Луис Маркес Мендес жаңа партия басшысы болып сайланғанға дейін оппозиция көшбасшысының бейресми лауазымын қысқа мерзімге атқарды.

Кейінгі мансап және қызмет

2005 жылғы заң шығарушы сайлауда жеңілгеніне қарамастан, Сантана Лопес Республика Ассамблеясындағы өзінің мандатын сақтап қалды. Ол сондай-ақ премьер-министр болып тағайындалғаннан бері тоқтатылған Лиссабон қаласының мэрі лауазымын қайта иеленді. Дегенмен, ол 2005 жылғы жергілікті сайлауда тағы бір мерзімге кандидат болмауға шешім қабылдады, оның орнын оның орынбасары Кармона Родригес басты, ол оның премьер-министрлік кезеңінде де оны ауыстырған еді. 2007 жылдың қазан айында Луис Филипе Менезес Социал-демократиялық партияның төрағасы болып сайланғаннан кейін, ол PSD парламенттік фракциясын басқаруға шақырылды, бұл лауазымды Менезес 2008 жылдың маусымында отставкаға дейін сақтап тұрды. 2009 жылғы жергілікті сайлауда Сантана Лопес Лиссабон қаласының мэрі лауазымына қайта кандидат болды, оған оның партиясы, CDS Халық партиясы, Жер партиясы және Халықтық монархистік партия қолдау көрсетті. Алайда, бұл коалиция Антониу Кошта басқаратын Социалистік партияның үлкен жеңіске жеткеніне тосқауыл қойа алмады. Сантана Лопес муниципалитеттегі оппозиция жетекшісі болды. 2011 жылдың қыркүйегінде премьер-министр Педру Пассуш Коэлью Сантана Лопесті Португалияның ұлттық лотереясын ұйымдастыратын «Санта Каса да Мисерикордия де Лисбоа» қайырымдылық қорына жетекші етіп тағайындады. 2016 жылдың наурыз айында жаңа премьер-министр Антониу Кошта Сантана Лопесті кезекті мерзімге ұсынды. 2017 жылдың қазан айында Сантана Лопес Социал-демократиялық партия төрағалығына қайта кандидат болатынын жариялады. Ол осы мақсатқа жету үшін «Санта Каса да Мисерикордия де Лисбоа» басшылығынан кетті, бірақ Руи Риодан жеңілді. Партия ішіндегі сайлаудан кейін Рио мен Сантана бірнеше деңгейде ынтымақтастыққа тырысты, бірақ бұл Сантананың пікірінше, сәтті болмады. Ол Руи Рионың жүргізіп отырған саясатына наразы болып, 2018 жылдың маусымында 42 жылдық партия мүшелігінен бас тартып, жаңа саяси партия құруға кірісетінін мәлімдеді.

Альянс (2018-2021)

2018 жылдың 18 тамызында Сантана Лопес басқарған және бірлесіп құрған жаңа партияның «Альянс» (Aliança) деп аталатыны белгілі болды. Партия Конституциялық сотқа заңмен талап етілетін құжаттарды тапсырды және 23 қазанда ресми тіркелді. Ресми тіркеуден кейін партия 2019 жылғы Еуропалық парламент сайлауына арналған науқанға кірісті. Сантана Лопес партия тіркелместен бұрын, сайлауға қатыспайтынын және жақын арада басты үміткері жарияланатындығын айтқан болатын. 2018 жылдың 2 желтоқсанында партия ресми түрде Еуропалық мәселелер жөніндегі профессор және президент Марсело Ребело де Соузаның кеңесшісі Пауло де Алмейда Сандені басты кандидат ретінде жариялады. Еуропалық мәселелерді терең білетіні саналған Пауло Санде жалпы жұртшылыққа таныс емес еді және қолдаушылармен және әлеуетті сайлаушылармен байланыс жасауда Сантананың жеке танымалдылығына көп сүйенді. 2019 жылдың наурыз айында Сантана Лопес партияның мақсаты кем дегенде бір еуропарламент депутатын сайлау екенін, ал үш депутат сайлау жақсы нәтиже болар еді деді. Пауло Санде теледебаттарда жақсы өнер көрсетті, бірақ 2019 жылдың 15 мамырында Сантана мен Санде А1 тас жолында автокөлік апатына ұшыраған кезде партия сайлау науқанына ауыр соққы берді. Олар Коимбрадағы шарадан кейін Кашкайстағы сайлау науқанына бара жатқанда, Сантана Соуре мен Помбал арасында ұйықтап қалды және көлікті басқаруын жоғалтты, ол заң фирмасының атынан жалға алынған Lexus GS болды. Көлік сол жаққа баяу сырғып, орталық бөлігіне соқтығысып, кенеттен оңға бұрылып, жолдан шығып, бірнеше рет аударылып, содан кейін тоқтады. Апатқа басқа көлік қатыспады, бірақ басқа жүргізушілер оны көрді және жедел жәрдемді шақырды. Пауло Санде өзінің күшімен қираған көліктен шыға алды; ол Сантанаға көмектесуге тырысты, бірақ оны босата алмады. Сантана Лопесті жедел жәрдем қызметі ғана қираған көліктен алып шығып, оны тікұшақпен Коимбра ауруханасына жеткізді, ал Санде де жедел жәрдеммен сол ауруханаға жеткізілді. Бұл апат туралы бірнеше БАҚ хабарлады, нәтижесінде «Альянс» партиясы науқанын дереу тоқтатты. Пауло Санде жеңіл жарақат алды және бірнеше сағаттан кейін ауруханадан шығарылды, ал Сантана түнді бақылауда өткізді, келесі күні бірнеше тексеруден кейін маңызды зақымдар табылмағандықтан босатылды; алайда, дәрігерлер оған толық қалпына келгенше бірнеше күн демалуды ұсынды. Бұл сайлау күніне бір аптадан аз уақыт қалғанда Пауло Сандеге сайлау науқанын көбінесе жалғыз жүргізуге тура келді, бірақ Сантана сайлауға үш күн қалғанда бейне үндеу арқылы адамдарды дауыс беруге шақырды. Партия дауыс берудің 1,86%-ын алып, еуропарламент депутатын сайлаған жоқ. Алдағы жоспар 2019 жылғы заң шығарушы сайлаулар болды. Партия Антониу Кошта басқаратын билік үкіметіне қарсылық білдірді. Сантана Лопес «Альянс» Лиссабон облысында екі-үш депутатты, ал Порту және Брага облыстарында тағы бірнеше депутаттарды сайлауға үміттенедінін айтты; сондай-ақ, оның партиясы социалистер үкіметін парламентте көпшілік орын алмаған жағдайда да қолдамайтынын атап өтті. Сантананың сайлау болжамдары партияның еуропалық сайлаудағы нәтижелеріне негізделген. Лиссабондағы сайлау шарасында ол «Альянс» партиясы еуропалық сайлауда облыста 3% дауыс алғанын және осы нәтиже партияға заң шығарушы сайлауда екі депутат сайлауға мүмкіндік беретінін айтты. Алайда, бұл ойдың қате екені дәлелденді, өйткені партия нашар нәтиже көрсетті, жалпы ұлттық деңгейде 0,77% дауыс алып, депутаттарды сайлаған жоқ. Тіпті Лиссабон облысында, шағын партияға депутат сайлау оңайырақ болса да, партия 1,27% дауыс жинады, бұл Сантана күткен 3%-дан әлдеқайда төмен. Сайлау түнінде ол партия басшылығынан бас тартуы мүмкін екенін алғаш рет мойындады. Жақын арада ұлттық сайлаулар жоспарланбағандықтан және барлық мақсаттарға қол жеткізілмегендіктен, Сантана Лопес 2020 жылдың 15 мамырында «Альянс» партиясының басшысы ретіндегі өкілеттіктерін тоқтатты және партияны қайта ұйымдастыру кезеңін жариялады. 2020 жылдың 28 тамызында келесі съезде партия басшысы ретінде қайта сайланбайтыны хабарланды, оның орнын Пауло Бенто басты. 2021 жылдың 25 қаңтарында «Альянс» партиясы Сантана Лопестің партия мүшелігін тоқтату туралы өтініш бергенін хабарлады. Ол «Альянстың» болашағы тек оның қатысусыз болатынын есептеді, себебі көптеген адамдар оны әлі де Социал-демократиялық партиямен байланыстырады.

Тәуелсіз саясатшы және Фигуэйра да Фозға оралу

Сантана Альянс басшылығынан кеткенін жариялағаннан кейін, оның Социал-демократиялық партияға оралуға дайындалып жатқаны туралы әңгімелер тарады. 2020 жылдың қазан айында кем дегенде бір БАҚ, партия басшысы Руи Рионың Сантана Лопесті Синтра қаласының мэріне кандидат ретінде көруге ниеттенгенін хабарлады; 2021 жылдың наурызында ол Торрес-Ведрас қаласының мэріне кандидат болудан бас тартқаны мәлім болды. 2021 жылдың наурыз айының соңында оның Фигейра-да-Фоз қаласының әкімі лауазымына үміткер болу үшін азаматтар тобын құруға тырысқаны белгілі болғаннан кейін, Социал-демократиялық партияға оралу мүмкіндігі жойылды. Ол бұл лауазымды 1998 және 2001 жылдар аралығында атқарған. Оның кандидатурасы, «Фигейра бірінші» (Figueira a Primeira) тізімін басқара отырып, мамыр айында расталды және үлкен қызығушылық тудырды, сарапшылардың пікірінше, оның жеңіске жетуіне нақты мүмкіндіктер бар. Социал-демократиялық партияның үміткері Педро Машадо 10 тамызда Сантананың кандидатурасын жарамсыз деп тану үшін сотқа шағымданып, оның құжаттарында бұзушылықтар бар екенін мәлімдеді, бірақ жергілікті сот үш күннен кейін бұл шағымды қабылдамады. «Фигейра а Премьера» 40,39% дауыс және төрт кеңесші алып, Социалистік партияны (38,39% және төрт кеңесші) басып озды, тиімді жеңіске жетті. Социал-демократиялық партия 10,83% дауыс алып, бір ғана кеңесші сайланды. Португалия заңнамасына сәйкес, ең көп дауыс жинаған кандидат автоматты түрде қала әкімі болады, бірақ Сантана көпшілік дауысқа ие болмағандықтан, өз жоспарларын іске асыру үшін басқа саяси күштермен келіссөздер жүргізуі керек. Дегенмен ол бұл нәтижені «ерекше жетістік» деп атады. Сантана Лопес 2021 жылдың 17 қазанында Фигейра-да-Фоз қаласының әкімі болып қызметке кірді. Ант қабылдау сөзінде ол Коимбра университетімен келісімге келгенін және Фигейра-да-Фоз қаласында теңіз экономикасы мен ғылымына арналған кампус құруға ниеттенгендерін мәлімдеді. Кампус 2022 жылдың 20 желтоқсанында ашылды. 2023 жылдың 20 сәуірінде Сантана Лопес келесі сайлауда Португалия президентіне кандидат болу мүмкіндігін қарастырды, бірақ өзінің кандидатурасын ресми түрде жарияламады, өзін басқаларға қарағанда лайықты деп есептеді. Алайда, ол 2023 жылдың 19 қазанында, Израиль-Хамас соғысы басталғаннан кейін бірнеше күн өткен соң, жарыстан түсіп, әлемдегі ахуалды басты себеп ретінде көрсетті. 2024 жылдың 21 қаңтарында Педро Сантана Лопес 2024 жылғы парламенттік сайлауға қатысу үшін Социал-демократиялық партия басқаратын коалиция – Демократиялық Альянстың съезіне қатысты. Ол Луис Монтенегроны жоғары бағалап, оның сөзін тыңдағанда қозғалғанын айтты. Сантана ресми түрде тәуелсіз саяхатшы болып қала бергендіктен, бұл оқиға оның бұрынғы партияға оралуы мүмкін деген әңгімелерді қозғады.

Сыртқы саясат

Мәдениет министрі қызметінен кеткен соң, Сантана Лопес "Спортинг" КП президенті лауазымына сәтті сайланды. Бір жылдан аз уақыт қызмет еткеніне қарамастан, клуб оның басшылығымен 1994–1995 жылдарғы Португалия кубогын (Taça de Portugal) жеңіп алды.