Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Гавайлық сарбаз, революционер және саясаткер (1855–1903)
Hawaiian soldier, revolutionary and politician (1855–1903)
Роберт Уильям Каланихиапо Уилкокс (15 ақпан 1855 – 23 қазан 1903), «Гавайдың темір герцогы» деген лақап атымен танымал, американдық әкесі мен гавайлық анасынан туған гавайлік түпкіліктің ұлы. Ол революциялық сарбаз және саясаткер болған, Калакауа патшасы тұсындағы Гавай Корольдігі үкіметіне де, Санфорд Доул басқарған Гавай Республикасына да қарсы көтерілістерді басқарды, бұл көтерілістер қазір Уилкокс көтерілісі деп белгілі. Кейін ол Гавай аймағынан АҚШ Конгресіне сайланған алғашқы делегат болды.
Robert William Kalanihiapo Wilcox (February 15, 1855 – October 23, 1903), nicknamed the Iron Duke of Hawaii, was a Native Hawaiian whose father was an American and whose mother was Hawaiian. A revolutionary soldier and politician, he led uprisings against both the government of the Hawaiian Kingdom under King Kalākaua and the Republic of Hawaii under Sanford Dole, what are now known as the Wilcox rebellions. He was later elected the first delegate to the United States Congress for the Territory of Hawaii.
Ерте өмір
Уилкокс 1855 жылдың 15 ақпанында Мауи аралында дүниеге келген. Оның әкесі, капитан Уильям Слокум Уилкокс (1814–1910) Род-Айленд штатының Ньюпорт қаласының тумасы болған. Оның анасы Мауиде туған Калуа есімді әйел, ол Маколе мен Хаупаның қызы еді. Калуаның әкесі Маколе арқылы Уилкокс 17 ғасырдың аяғындағы гавайилік патша Кеавеʻīkekahialiʻiokamokuның бес буын немересі болды. Уилкокс әжесі Хаупа Мауидің Уми а Лилоасынан (Гавай аралының патшасымен шатастырмау керек) және Лономакайхонуадан тараған.
Wilcox was born February 15, 1855, on the island of Maui. His father, Captain William Slocum Wilcox (1814–1910) was a native of Newport, Rhode Island. His mother was a native of Maui, named Kalua, who was the daughter of Makole and Haupa. Through Kalua's father, Makole, Wilcox was the great great great grandson of the late 17th century Hawaiian king Keaweʻīkekahialiʻiokamoku. Wilcox's grandmother, Haupa, was descended from Umi a Liloa of Maui (not to be confused with the king of Hawaii Island) and Lonomakaihonua.
Әскери мансап
1881 жылы король Давид Калакауа Уилкокс пен тағы екі жартылай гавайлік жігітті Гавай жастарының шетелде білім алу бағдарламасы аясында Италия Корольдігінің Туриндегі Корольдік әскери академиясында оқуға шақырды. 1885 жылы оқуын аяқтаған кезде ол артиллерияның кіші лейтенанты шеніне жетті. Оның әскери дағдыларына әсерленген итальяндық шенеуніктер Уилкоксты инженерлер мен артиллерия офицерлеріне арналған Корольдік қолданбалы мектепке жіберді.
In 1881, King David Kalākaua selected Wilcox and two other part Hawaiian young men to study at the Royal Military Academy at Turin in the Kingdom of Italy as a part of the Education of Hawaiian Youths Abroad program. By the time he completed his training in 1885, he achieved the rank of sublieutenant of artillery. Impressed with his military skills, Italian officials sent Wilcox to the Royal Application School for Engineer and Artillery Officers.
1888 жылғы жоспарланған көтеріліс
1888 жылы Реформа партиясы (кейін Гавайи Республикалық партиясы аталды) Гавайи Корольдігінде билікті бағындырды. «Байонет конституциясы» деп аталған заң арқылы олар монархтың көп бөлігін саяси биліктен айырды және сайлаушыларға табыс пен мүлік талаптарын қойып, сайлау құқығын тек бай гавайиліктермен, американдықтармен және еуропалықтармен шектеді. Реформа партиясы Уилкокстың Италиядағы оқуы сияқты қымбат жобаларды тоқтатты. 1887 жылдың 29 тамызында Уилкокс үйіне қайтуға бұйрық алды. Италияның Колонна әулетімен жақын байланысы бар баронша Гина Собреромен бірге қазан айында Гавайиге оралған ол қысқа ғана уақытқа геодезист болып жұмыс істеді. Ол енді Калакауаның гавайиліктердің мүддесін қорғай алатынына сенімді емес еді. Уилкокс, Чарльз Уилсон және Сэм Ноулейн бірге Калакауаны оның қарындасы Лилиуокаланимен алмастыру үшін мемлекеттік төңкеріс жасауды жоспарлады, бірақ бұл жоспар іске аспады. 1888 жылдың 11 ақпанында Уилкокс әйелімен бірге Италияға қайту ниетімен Гавайиден кетті.
In 1888, the Reform Party (which later became the Hawaii Republican Party) took power in the Hawaiian Kingdom. Through what was called the Bayonet Constitution, they removed most political authority from the monarch, and placed income and property requirements on voters limiting the electorate to only wealthy native Hawaiians, Americans, and Europeans. The Reform Party ended costly programs such as Wilcox's training in Italy. On August 29, 1887, Wilcox received his orders to return home. Returning to Hawaii in October with his wife Gina Sobrero, a baroness closely related to Italy's Colonna family, he began a short lived career as a surveyor. He had now lost confidence that Kalākaua was strong enough to protect the interests of the Hawaiian people. Wilcox along with Charles Wilson and Sam Nowlein, planned a coup d'état to replace Kalākaua with his sister Liliuokalani, but the plot was never executed. On February 11, 1888, Wilcox left Hawaii intending to return to Italy with his wife.
1889 жылғы көтеріліс
Италияға қайтудың орнына Уилкокс Калифорния штатының Сан-Франциско қаласында тұрып, геодезист болып жұмыс істеді, ал әйелі Джина француз және итальян тілдерін оқыту арқылы қосымша ақша тапты. 1889 жылдың көктемінде Гавайиге қайтуға шешім қабылдағанда, Джина онымен бірге барудан бас тартып, қызын Италияға алып кетті. Уилкокс 1887 жылғы құжатты алмастыратын жаңа конституцияға қол қоюға мәжбүрлеу үшін Калакауа патшаға қарсы тағы бір қастандық жоспарлады және оны 1889 жылдың 30 шілдесінде іске асырды. Калакауа, бұл қастандықтан хабардар болғандықтан, көтеріліс оны өз әпкесі Лилиуокаланимен алмастырмауы мүмкін деп қорқып, сарайдан қашып кетті. Осылайша, Вилкокс Гонолулу атқыштар полкінің қарсылығына тап болды. Шайқастан кейін Уилкокс басылды. 1889 жылдың қазанында ол сот судьясы Альберт Фрэнсис Джаддтың алдында мемлекетке опасыздық жасағаны үшін сотталды, бірақ қазылар алқасы оны ақтады. Консервативті монархиялық реформа партиясына қарсы тұрған санаулы көшбасшылардың бірі болғандықтан, ол халықтың құрметіне ие болды. Уилкоксты "аралас қанды" деп атаған американдық консулы Джон Л. Стивенс: "Сот процесі гавайлықтардың көпшілігінің Уилкоксқа көңіл білдіріп отырғанын анық көрсетуде", - деп жазды. Ол монархтың билігін қайтаруды жақтаған "Ұлттық реформа партиясын" құруға көмектесті. Уилкокс қайтадан патшалық заң шығарушы органға сайланды және 1890 жылдан 1893 жылға дейін Оаху аралының өкілі болды. Алайда, "Үлкен Бестік" өнеркәсіптік корпорацияларының экономикалық күшімен қолдау көрсеткен бастапқы Реформа партиясының консерваторлары билікте қалды. 1892 жылдың 1 қарашасында патшайым Лилиуокалани жаңа кабинет тағайындады, ал екі сағаттан кейін заң шығарушы орган (соның ішінде Уилкокс) оларды қызметтен алу үшін дауыс берді. 1892 жылдың 8 қарашасында заң шығарушы органға қанағаттандыратын жаңа үкімет құрылды. Уилкокс енді тікелей патшайымға шабуыл жасамады, бірақ жаңғыртуды жақтады және "Сан-Франциско Экзаминер" газетінде: "біз коммерциялық және саяси қорғау үшін кейбір шет елдермен шаралар қабылдауымыз керек", - деген сөздері келтірілді. 1892 жылдың соңында "Либерал" патшайымды қолдады. 12 қаңтарда тағы бір сенімсіздік дауысы патшайымға монархистерден тұратын жаңа кабинет тағайындауға мүмкіндік берді. 14 қаңтарда Лилиуокалани заң шығарушы органының жұмысын тоқтатты және кабинетке саяси билікті оған қайтару үшін жаңа конституцияға қол қоюды тапсырды. Кабинет бұған қарсы кеңес берді және кез келген әрекетті кейінге шегерді. 1893 жылдың 17 қаңтарында қауіпсіздік комитеті, Гонолулу атқыштар полкінің қолдауымен сарайды күшпен басып алды. Осы уақытта саясаткер болған Уилкокс Лилиуокаланидан артиллериядағы бұрынғы тәжірибесін пайдаланып, Корольдік гвардияның артиллериялық бөлімдеріне басшылық етуін сұрады, олар патшайымды қорғауға дайындалып жатқан болатын. Бірде-бір оқ атылмай тұрып, патшайым Лилиуокалани қан төгілуді болдырмау үшін басылды. Уилкокс 57-ші АҚШ Конгресіне сайлауда жеңіске жетті. Ол Вашингтон қаласындағы өкілдігі арқылы американдық үкімет тарапынан назарсыздан қалатынды қорқатын туа біткен гавайлықтардың мүддесін қорғауға үміттенді. Конгресс директориясы үшін қысқаша автобиография жазуды сұрағанда, ол әдеттегідей, танысу туралы тізім орнына өзін "отандастары үшін шаршамас және батыл көшбасшы" деп сипаттады. Ол Гавайи территориясының қазіргі үкіметін "Долл олигархиясы" деп атады. Кейінгі басылымдарда оның өмірбаянынан редакторлық ескерткіштер алынып тасталды. Алайда, ол келгеннен кейін көп ұзамай-ақ өзінен бөтен сезінді. Ағылшын тілі оның екінші тілі болды және оның популистік риторикасы Конгресте баяу келісімдермен айналысатын одақтастарға ие болмады. Оның қызметі Филиппин-Америка соғысы кезінде Филиппиндегі АҚШ күш-жігерін қолдамағаны туралы айыптамалармен де көлеңкеленді. Уилкокс Конгресте бір мерзім қызмет етті, ол 1900 жылдың 6 қарашасынан 1903 жылдың 3 наурызына дейін болды. 1902 жылғы сайлауда Демократиялық партияның қолдауына ие болғанмен, ол Республикалық партияның принці Джона Кухио Каланияноледен жеңіліске ұшырады. Олардың Роберт Каланикүпапаикаланьиу Кёуа Вилкокс (1893-1934) және Вирджиния Кахоа Каахуману Кайхикапумахана (1895-1954) атты ұлы мен қызы болды. Тағы бір қызы Елизавета Каакавалануи 1898 жылы жас кезінде қайтыс болды. 1900 жылы Уилкокс католик дінін қабылдап, крещение рәсімінен өтті.
Instead of returning to Italy, Wilcox took up residence in San Francisco, California, and worked as a surveyor while his wife Gina earned extra money teaching French and Italian. When he decided to return to Hawaii in the spring of 1889, Gina refused to go with him, and took their daughter back to Italy. Wilcox planned and this time executed another attempt to force King Kalākaua to sign a new constitution to replace the 1887 Document on July 30, 1889. Kalākaua, apparently aware of the plot, avoided the palace, afraid that the rebellion would replace him with his sister Liliuokalani. Thus stymied, Wilcox was finally confronted by the Honolulu Rifles militia unit. After a pitched battle, Wilcox surrendered. In October 1889, he was tried for treason before judge Albert Francis Judd but acquitted by the jury. Being one of the few leaders to stand up to the conservative royalist Reform Party earned him respect among the people. The American minister John L. Stevens, who called Wilcox a "half breed", wrote: "The trial is tending plainly to show that the Hawaiians are numerously in sympathy with Wilcox." He helped form a new political party called the "National Reform Party" which advocated restoring power to the monarch. Wilcox was again elected to the royal legislature where he served from 1890 to 1893 representing the island of Oahu. However, the conservatives in the original Reform Party, backed by the economic resources of the "Big Five" industrial corporations remained in power. On November 1, 1892, Queen Liliuokalani appointed a new cabinet, and two hours later the Legislature (including Wilcox) voted to remove them from office. On November 8, 1892, a new government acceptable to the Legislature was formed. Wilcox no longer directly attacked the Queen, but advocated modernization, and was quoted in the "San Francisco Examiner" that " we should take some steps to secure commercial and political protection from some foreign country." By the end of 1892, "The Liberal" expressed support for the Queen. On January 12 another vote of no confidence allowed the Queen to appoint another cabinet of monarchists. On January 14 Liliuokalani suspended the Legislature and told the cabinet to sign a new proposed constitution that would restore political power back to her. The cabinet advised against it, and delayed any action. On January 17, 1893, the Committee of Safety, backed by the Honolulu Rifles militia unit took over the palace by force. During this time Wilcox, who was then a politician, was requested by Liliuokalani for his previous training in artillery to be put in command of the field pieces of the Royal Guard as they prepared themselves to defend the Queen. Before any shots were fired, Queen Liliuokalani surrendered to avoid bloodshed. Wilcox easily won the election to the 57th United States Congress. He hoped that his seat in the national capital in Washington, D. C. could be used to advocate for native Hawaiians, a community that he feared would be neglected by the American government. Asked to contribute a short autobiography for the Congressional Directory, instead of the usual bland list of credentials, he described himself as "an indefatigable and fearless leader for his countrymen." He called the current government of the Hawaii Territory "the Dole oligarchy." Later versions of his biography removed the editorial remarks. However, on his arrival, he quickly found himself an outsider. English was his second language, and his populist rhetoric gave him few allies in Congress, which dealt with slow deal making. His service was also clouded by charges that he did not support the US effort in the Philippines during the Philippine–American War. Wilcox served in Congress for one term, from November 6, 1900, to March 3, 1903. Although he was also endorsed by the Democratic Party in the 1902 election, he was defeated by Prince Jonah Kūhiō Kalanianaole of the Republican Party. They had a son and a daughter, Robert Kalanikupuapaikalaninui Keōua Wilcox (1893–1934) and Virginia Kahoa Kaahumanu Kaihikapumahana (1895–1954). Another daughter Elizabeth Kaakaualaninui died young in 1898. In 1900 Wilcox converted to Roman Catholicism and was baptized.
Ескерткіштер
Конгресстен кеткен жылы Уилкокс Гонолулу қаласының бас шерифіне кандидат болды. Уилкокс бұрыннан денсаулығы нашарлап, сайлауалды сөйлеу кезінде қан құйылып, бірнеше күннен кейін 1903 жылғы 23 қазанда қайтыс болды. Ол Гонолулу қаласындағы католиктік зиратқа жерленді. 1993 жылы Форт-стрит сауда орталығында Уилкокстің қола мүсіні ашылды. Онда "Көптеген отандастары оны ұлттық батыр деп есептеді" деп жазылған. Қазір мүсін Гонолулу қаласының орталығында, 1989 жылы "Уилкокс көтерілісінің" жүз жылдығына орай оның құрметіне аталған Уилкокс паркінде тұр.
The same year he left Congress, Wilcox ran for high sheriff of Honolulu. Wilcox had been in declining health for sometime, while making a campaign speech he suffered a hemorrhage, and died a few days later on October 23, 1903. He was buried at the Honolulu Catholic Cemetery. In 1993, a bronze statue of Wilcox was unveiled at Fort Street Mall, The inscription says "He was regarded by many of his countrymen as a national hero". The statue now stands prominently in downtown Honolulu at Wilcox Park, also named in his honor in 1989, at the centennial of the "Wilcox Rebellion".