Кіріспе

Француз революциялық соғыстарының ірі теңіз шайқасы

Кампердаун шайқасы (голланд тілінде Zeeslag bij Kamperduin деп аталады) 1797 жылдың 11 қазанында британдық Солтүстік теңіз флоты мен вице-адмирал Ян де Винтер басқаратын Батавия теңіз флоты арасында болған маңызды теңіз шайқасы. Француз революциялық соғыстары кезінде британдық және голландтық күштері арасындағы ең ірі шайқас болып табылатын бұл шайқаста британдықтар толық жеңіске жетті. Олар бірде-бір кемесін жоғалтпай, он бір голланд кемесін жаулап алды. 1795 жылы Нидерланд Республикасы француз Республикасының әскері тарапынан басылып алынып, француз клиенттік мемлекеті – Батавия Республикасына қайта ұйымдастырылды. 1797 жылдың басында француз Атлантика флоты қысқы апатты науқанда ауыр зардап шеккеннен кейін, голланд флотына Брест портындағы француздарға көмектесуге бұйрық берілді. Кездесу жоспарланғандай өтпеді; континенттік одақтастар 1797 жылдың көктемінде британдық арнасы мен Солтүстік теңіз флотын парализдеген Спитхед және Нор мүжілімдерін пайдалана алмады. Қыркүйек айында де Винтер басқаратын голланд флоты Тексел портында Дункан басқаратын британдық Солтүстік теңіз флотымен тоқтатылды. Қазан айының басында Дункан Ярмутқа жабдықтау үшін қайта оралуға мәжбүр болды, ал де Винтер бұл мүмкіндікті пайдаланып Солтүстік теңізге шағын шабуыл жасады. Голланд флоты 11 қазанда Голландия жағалауына оралғанда, Дункан күтіп тұрды және Кампердуин ауылының жанында де Винтерді тоқтатып қалды. Дункан голландтықтардың соғыс шебіне екі топқа бөлініп шабуыл жасады, олардың кемелері голландтықтардың артқы және алдыңғы бөлігін бұзып өтті, содан кейін голланд фрегаттарымен қақтығысты. Шайқас екі жеке шайқасқа бөлінді: бірі оңтүстікке қарай, яғни желге қарсы жағына, онда британдықтар голландтықтардың артқы бөлігін басып алды, екіншісі солтүстікке қарай, яғни желмен жағына, онда флагмандық кемелер арасындағы шайқас теңдестірілді. Голланд флоты британдық шабуылдан құтылу үшін жағалауға жақындауға тырысқанда, британдық желге қарсы дивизия шайқасқа қосылып, голланд флагманы «Vrijheid» және тағы он кемені капитуляциялауға мәжбүр етті. Флагмандық кеменің жоғалтылуы қалған голланд кемелерін тарап, кері шегінуге мәжбүр етті, ал Дункан британдық кемелерді және жаулаған кемелерін Ярмутқа қайтаруға шақырды. Сапар барысында флот бірнеше дауылға тап болды, нәтижесінде екі кеме жарылып, қалғандары Британияға жеткенге дейін тағы біреуін қайта басып алуға тура келді. Екі флотта да ауыр шығын болды, себебі голландтар британдықтардың мачталары мен такелаждарына емес, жау кемелерінің қабырғаларына оқ ату тәсілін қолданды, бұл континенттік флоттарға қарсы британдық экипаждардың әдеттегіден көп шығынға ұшырауына себеп болды. Голланд флоты тәуелсіз күш ретінде талқандалды, он кеме және 1100-ден астам адам жоғалды. Екі жылдан кейін британдық күштер голланд флотымен Vlieter оқиғасында кездескенде, голланд теңізшілері, Кампердаунда болғандай, британдықтардың басым оттық күшіне тап болды және оранжистердің көтерілісіне қарсы тұрып, кемелерін тастап, жаппай капитуляциялады.

Өмірбаян

1794–1795 жылдардың қысында француз Республикасының күштері Француз революциялық соғыстары барысында көршілес Нидерланд Республикасын басып алды. Француздар елді Батавия Республикасы деп аталатын қарастырылған мемлекет ретінде қайта ұйымдастырды, және ол Бірінші коалиция соғысында одақтастарға қарсы Францияға қосылды. Француздардың бақылауына өткен ең маңызды нидерландтық активтердің бірі – Нидерланд Әскери-теңіз флоты болды. Нидерланд флоты Атлант мұхитындағы Брест портында орналасқан француз күштеріне айтарлықтай күш қосты, олардың басты қарсыласы Корольдік Әскери-теңіз флотының Канал флоты еді. Нидерланд флотының негізгі тікелей орны Тексел суларында болғандықтан, Солтүстік Еуропа суларында британдық соғыс кемелерінің орналасуы қайта ұйымдастырылды, Солтүстік теңіздің маңыздылығына жаңа назар аударылды. Әскери-теңіз флоты адам және жабдық тапшылығынан күйреп, басқа да маңызды соғыс аймақтары басымдыққа ие болғандықтан, резервтен шағын, ескі және нашар күтімдегі кемелер жұмысқа қосылып, Шығыс Англиядағы порттарда, негізінен Ярмут портында, адмирал Адам Дунканның басшылығымен орналастырылды. 65 жастағы Дункан Австрия мұрагерлігі соғысының (1740–1748), Жеті жылдық соғыстың (1756–1763) және Америка революциялық соғысының (1775–1783) қатысушысы болды және көптеген шайқастарда өзгешелікпен және табыспен көзге түсті. Оның бойы 6'4" (1,93 м) болғандықтан, ол физикалық күшімен және дене бітімімен де танымал болды: замандасы оны «дегенге дейін алып» деп сипаттады. Француз Әскери-теңіз флоты соғыстың алғашқы жылдарында бір жақты жеңілістерге ұшырады, 1794 жылы «Маусымның Ұлы күнінде» және келесі қаңтарда «Гранд Хивер круизінде» ауыр шығынға ұшырады. 1796 жылдың соңында Біріккен ирландтықтардың (Ирландия Корольдігінің британдық үстемдігін тоқтатуға арналған қоғам) өкілдерінің ынтасымен француз Атлантика флоты Ирландияны басып алуға кең ауқымды әрекет жасады, бұл «Ирландия экспедициясы» деп белгілі болды. Бұл да апатқа ұшырады, он екі кеме жойылды және мыңдаған адам қыстың қатал дауылдарында суға батып кетті. Олардың амбициялары күйрегеннен кейін, Вольф Тон басқаратын Біріккен ирландтықтардың өкілдері жаңа Батавия мемлекетінен қолдау сұрады және келесі жылы біріккен француз және нидерланд флотының көмегімен көмекке уәде алды. 1797 жылдың жазында француз және нидерланд флотын біріктіріп, Ирландияға бірлесіп шабуыл жасау жоспары жасалды. Тон вице-адмирал Ян де Винтердің «Vrijheid» флагманындағы штабына қосылды, Текселде операцияға дайындық үшін 13 500 нидерландтық әскер жабдықталды, флот шығыс желдерінің ең қолайлы сәтін күтіп, британдық блокаданы бұзып, Англия арнасынан төмен қарай өтуге асықты.

Спайтхед бүлігі

Корольдік теңіз күштері үшін соғыстың алғашқы жылдары табысты болды, бірақ жаһандық қақтығысқа берілгендік қолда бар жабдықтарға, теңізшілерге және қаржылық ресурстарға ауыр салды. Теңіз күштері 1793 жылы қақтығыс басталғанда 134 кемеден 1797 жылы 633-ке дейін өсті, ал персонал 45 000 адамнан 120 000 адамға дейін көбейді – бұл тек қылмыскерлерді, қаңғыбаздарды және теңізде міндетті қызметке шақырылғандарды күштеп әскериге алу арқылы мүмкін болды. Жалақы 1653 жылдан бері көтерілмеген, әдетте бірнеше ай кешіктіріліп төленді, азық-түлік жағдайы нашар, жағалауға демалуға тыйым салынды және тәртіп қатал болды. Адмиралтействоның бірінші лорды лорд Спенсердің бұйрығымен тізім әдейі назарсыз қалды, ал 16 сәуірде теңізшілер Спитхед көтерілісімен жауап берді: әрбір кемеден келген теңізшілер делегациясы басқарған, көбінесе бейбіт ереуіл әрекеті, олар билікпен келіссөздер жүргізуге және тәртіпті сақтауға міндетті болды. Бір ай бойы флот тоқтап тұрды, Лорд Хау жағдайды жақсарту бойынша келіссөздер жүргізе алғанға дейін, бұл ереуілшілерді қызметке қайтаруға ықпал етті. Көтеріліс мақсаттарының көп бөлігіне қол жеткізді: жалақыны арттыру, жағымсыз офицерлерді алмастыру және Ла-Манш флотындағы, сондай-ақ бүкіл теңіз күштеріндегі теңізшілердің жағдайын жақсарту. Спитхедтағы ала-көкпарлықтар жалғасып жатқанда, Дункан Ярмуттағы Солтүстік теңіз флотында тек өзінің беделінің күшімен тәртіпті сақтады. Оның флагманынан теңізшілер тоғанына көтеріліп, 1 мамырда көтеріліс басталуы үшін алдын ала келісілген сигнал бойынша үш рет шулағанда, Дункан бастапқыда көтеріліс жетекшісін қылышымен қапыздауға уәде берді. Басқарушыларының кеңесімен ол офицерлерін және Корольдік теңіз жаяу әскерлерін кемеде жинап, теңізшілердің тоғанда не істеп жатқанын білуді талап етті. Оның дауысы соншалықты қатал болды, теңізшілер үндемей, тартыншақтап өз орындарына қайтты, бірақ ол бес жетекшіні жеке өзі палубасында сөгіп, содан кейін оларды жалпы кешіріммен міндеттеріне жіберді. Келесі аптада ол барлық теңізшілерді жинап, олардың өкімдерін орындайтынын сұрады: жауап ретінде экипаж өкілді тағайындады, ол олардың әрекеттері үшін кешірім сұрады, былай деді: "Бізге әке болған ең лайықты қолбасшымызға келтірген қылмысы үшін алғыспен және көздерімізге жас толған жүректермен сіздің кешіріміңізді сұраймыз".

Көтеріліс

Бастапқы табысына қарамастан, Дункан 15 мамырда Норедегі кемелер арасында кеңінен тараған көтеріліске қарсы тұрып, бақылауын сақтай алмады, бұл Норе көтерілісі деп аталды. Ричард Паркер есімді теңізші бастаған Норе көтерілісшілері жылдам ұйымдасып, Темза сағасындағы су көлігіне елеулі қауіп тудырды. Дунканға Ярмуттағы флотына көтерілісшілерге шабуыл жасау туралы бұйрық берілуі мүмкін екені хабарланды. Өте тартынғанымен, ол: «Басқа жол болмаса, мен бұл істен қашпаймын» деді. Дункан кейіннен: «Дұшпанға қарсы өз флотымнан айырылу – британдық адмиралға бұрын-соңды болмаған, тіпті мүмкін емес деп ойламаған ұятты жағдай» деп жазды. Голландиялық флоттың осы қиын кезде Солтүстік теңізге қашуы Ұлыбритания үшін апатқа ұласуы мүмкін екенін білген Дункан үш күн бойы Текселден өз орнын сақтап тұрды. Осы уақытта жел голландтардың шабуылына өте қолайлы болды. Ол екі кемесін әр күні басқа кемелерге ұқсатып, фрегатқа көкжиектен тысқары жердегі ойдан шығарылған британдық флотқа түсініксіз сигналдар жіберуге бұйрық берді. Төртінші күні, жағдай әлі де голландтар үшін қолайлы болғанда, ол эскадрильясын Марсдип арнасына бекітіп, кемелері суға батып, арнаны жауып тастағанша соғысуға бұйырды. Ол өзінің әскеріне сөйлеген сөзінде: «Теңіз түбінің тереңдігі соншалық, менің туым кеме мен экипажы суға батқаннан кейін де су үстінде мақтанышпен желбіреп тұрады» деп мәлімдеді. Күтілген шабуыл болған жоқ: флотқа қосылуға тиісті голланд армиясы дайын болмады, ал Дунканның шатастыратын сигналдары Де Винтерді үлкен британдық флоттың көкжиектен тысқары жерде күтіп тұрғанына көндірді. Жел кейіннен бағытын өзгертті, 10 маусымда алты кеме Дунканның эскадрильясына қосылды, ал 13 маусымда орыс эскадрильясы келді.

Де Винтердің круизі

1797 жылдың тамызының ортасында, алты апта бойы шығыстан соққан жел кемелерін портта ұстап тұрғаннан кейін, Де Винтер Ирландияға шабуылдың бірінші кезегі ретінде Брест қаласындағы француздармен қосылу әрекетінің мүмкін емес екенін шешіп, жоспардан бас тартты. Де Винтер өзінің теңізшілерінің шеберлігіне қанағаттанбағандықтан, олардың адалдығына да алаңдады: Францияның Батавия Республикасы үстінен билігі және елдің алыс майдандардағы соғысқа қатысуы голланд халқының арасында ұнамайтын жайт еді. Де Винтер 1793 және 1795 жылдар аралығында Нидерландыға қарсы француз армиясында соғысқан, ашық республикашыл болғанымен, Оранж үйіне қолдау голланд халқы мен флоттың теңізшілері арасында күшті болды. Вольф Тон ашумен: «Еуропаның тағдыры мәңгілікке өзгеруі мүмкін еді… мүмкіндік жоғалды, енді біз көбінесе жасай алатынымызды істейміз». Бұл шешім туралы хабар Адмиралтействоға жеткенде, олар 1 қазан күні Дунканның блокадалық флотын Ярмутқа жөндеуге қайтарды; адмирал екі күннен кейін капитан Генри Троллоп басқаруымен HMS Расселді, HMS Адамнтты және кішкентай кемелермен, Circe және жалдамалы қарулы кеме Black Joke-ты қайтаруға талап етті. Олардың 6 қазанда Текселге келгені Де Винтердің ұзақ кешіккен экспедициясымен сәйкес келді. Кейбір дереккөздер, әсіресе Францияда, Де Винтер Дунканды шайқасқа тартуға ниеттенгенін мәлімдеседі, бірақ шындығында ол өзінің теңізшілерінің ұзақ уақыт портта болғандықтан қанағаттанбаған және тәжірибесіз екеніне алаңдады, сондай-ақ Батавия үкіметінен алынған бұйрыққа қарсылық көрсетіп, Оңтүстік Солтүстік теңіздегі әлсіз британдық күштерді іздеу үшін қысқа соққы беруге мәжбүр болды, оларды оның флотымен жеңуге немесе Голландия жағалауының қауіпті таяз суларына тартылуы мүмкін еді. Егер ол ағылшын арнасынан байқалмай батысқа қарай өте алса, Бресттегі француздарды күшейту жоспарын қайта жандандыруға да үміттене берген болуы мүмкін. Бұл Уильям Лэрд Клоуздың 1900 жылғы тарихында қайталанды. Бұл көзқарас 2008 жылы Ноэль Мостертпен де қолдасты. 1963 жылы Кристофер Ллойд бұл сигналды Speculator кемесіне жатқызды, одан кейін бірнеше сағат ішінде Active және Vestal кескіштері Де Винтердің қозғалысы туралы егжей-тегжейлі мәліметтерді жеткізді. Барлық есептерде белгісіз кеме Ярмутқа қалай келгені туралы келісім бар. Black Joke тұтқынға алынған голланд кемелері үшін сыйлық ақысына немесе Naval General Service Medal медаліне ие болуға лайық кемелер тізіміне енбеді, бірақ Active және Speculator екеуі де енді. Дункан Адмиралтействоға соңғы хабарлама жіберді: «Жел қазір солтүстік-шығыстан соғып тұр және [мен] оларға жақын баруға тырысамын, және Құдай қаласа, оларға жетемін. Менің басқаруымдағы эскадрилья зәкірден шықты және мен дереу теңізге шығамын». Текселден шыққаннан бері Де Винтер Троллоптың кемелерінен қашып құтыла алмады: 10 қазан күні кешке бірнеше голланд кемелері оның эскадрильясын қуып кету үшін жіберілді, ал голланд флоты Маас өзенінің жанында болды, бірақ жылдам британдық кемелерге жақындаса алмады. Осы уақытта Дунканға Троллоптан голланд қозғалысы туралы қосымша хабарламалар жетті және ол өзінің флотын батысқа, голланд жағалауына бұрды. Бірінші анық көруді Circe кемесінің капитаны Питер Халкетт хабарлады, ол жақсырақ көру үшін басты мачтаға көтерілді.

Дунканның шабуылы

09:00-де Дункан шайқасқа дайындалу белгісін берді, ал Де Винтер кемелерін британдықтардың шабуылына қарсы тұру үшін, солтүстік-шығыс бағытында кемеге жүзіп, берік қорғаныс формациясына ұйымдастырды. Олар өздеріне тағайындалған орындарға келгенде, голландиялық флот жағалауға жақындады. Бұған жауап ретінде Дункан кемелеріне желдің тікелей артынан соғуы үшін оңтүстік-шығысқа қарай жүзуге белгі берді. Біраз уақыттан кейін, голландтықтар шайқасқа жеткізілмей жағалауға шығып кетеді деп алаңдағандықтан, және "теңізде болмаса, құрлықта да шайқасамын" деген ойын айтқан Дункан, 11:00-де кемелер арасындағы қашықтықты қысқарту үшін жылдам кемелерге баяулауға және әріптестерін күтуге бұйрық берді. Содан кейін ол желіні оң жаққа қайта құруға тырысты, бірақ голландиялық флот британдық шабуылға дайын тұрғанын және қауіпті жағалауға жақындап келе жатқанын байқады. Бұрынғы сигналдарын тоқтатып, Дункан бүкіл флотқа голландтықтарға қарай бұрылып, тікелей шабуыл жасауға бұйрық берді, әр кеме "өзінің қарсыласына қарай жүзіп, оған шабуыл жасасын". Дунканның бұйрықтарының нәтижесінде флоты екі тең емес бөлімге бөлінді, олардың әрқайсысы голландтық желісіне қарай еркін формацияда жүзіп кетті. Солтүстік, немесе желді бөлімге үшінші дәрежелі алты кеме, екі төртінші дәрежелі кеме және "Цирце" фрегаты кірді, оларға флагмандық "Venerable" кемесінен сигналдарды қайталау тапсырылды, ол бөлімді бастап, жанынан қалады. Екі бөлімнің артында Дунканның сигналдарын қайталайтын шағын кемелер тізімі орналасқан, осылайша бүкіл флот оның ниеттерін көре алатын болды. 11:53-те Дункан әрбір кемеге голландтық желісінен өтіп, алыс жағынан шабуыл жасауға сигнал берді, бірақ нашар ауа райы алыстағы кемелердің сигналды тануына кедергі келтірді.

Голландияның арткы гвардиясының құлдырауы

12:05-те Дункан кемелеріне жауды тығыз шабуылға шақыру белгісін берді. Сол уақытта оңтүстік жағынан төртінші болып келген голландтық «Юпитер» кемесі жылдам жақындап келе жатқан «Монарх» кемесіне оқ ашты. Екі кеме арасындағы кішкентай арақашықтықты нысанаға алып, екі кемеге де қарама-қарсы оқ атып, кейін Рейнджестің флагманымен қатарласты. Ол солай істегенде, голландтық фрегат «Монниккендам» мен бриг «Дафне» екінші қатардан шығып, «Монарх» қалдырған бос орынды толтыруға тырысты, британдық кемеге оқ атып жіберді. refn|«Монниккендамның» осы шабуылдағы серігінің кім екендігі туралы келіспеушіліктер бар, Джеймс бригті «Аталанте» деп атайды, ал Клоус төменгі жазбада Джеймстің қателескенін және кеме шын мәнінде «Дафне» екенін айтады. Одан кейін Онслоу фрегаттың дөңгелегін қиратып, кеме артқа қарай құлап, кейіннен қатты зақымдалған бригке зақым келтірді. Бір анекдоттық деректе «Агинкорт» кемесінде палубадан жоғары өткен оқ атылған, ал бір офицердің қақпай қалғаны байқалды, сол кезде экипаж: «Әлі қауіп жоқ, мырза» деп келекеледі. «Агинкорттың» капитаны Джон Уильямсон содан кейін әскери сотқа беріліп, босатылды. Бұл шатасуда голландтықтардың артқы қатары хаостық қақтығысқа ұшырады, сегіз британдық кеме төрт голландтық пен фрегат «Монниккендамға» қарсы шайқасты. Бұл соғыс өте жақын болғандықтан, британдық кемелер ашық теңізде, қатты жаңбыр мен нашар көрінуде бір-біріне оқ ату қаупіне ұшырады. Голландиялық орталық, «Брут», «Лейден» және бесінші рангілі «Марс» сызықты кемелері контр-адмирал Йохан Блойс ван Треслонгтың артындағы ұрыстан алыстап кетті, Олнслоу дивизиясының кемелері тек алыстан ғана оқ атып шабуылдады. Дункан бастапқыда «Вригейд» пен Контр-адмирал Сэмюэл Сторидің келесі кемесі «Штатен Генерал» арасындағы сызықты бұзуды ниеттенген, бірақ Стори оның кемесі мен флагманның арасында жарылу үшін бос орын болмауын қамтамасыз етті, ал олардың біріктірілген атысы алға қарай өрлеу үшін өте қауіпті болды. Сондықтан Дункан «Штатен Генералдың» артына кесіп өтіп, Сторидің кемесін екі рет нысанаға алып, шатасуға түсірді, ал Дункан «Вригейдті» шығыстан шабуылдады. «Venerable» оңтүстікке бұрылса, «Вригейдке» батыстан капитан Ричард Рандл Бурджестің басқаруындағы «Ardent» шабуыл жасады. Кіші британдық кеме көп ұзамай жүзден астам адамнан зардап шекті, оның ішінде Бурджес та қысталды, де Винтердің флагманы мен келесі кемесі адмирал Тьерк Хиддес Де Вристің біріккен атысы астында. Тек «Venerable» «Вригейд» қасына келгенде ғана «Ardent» қысқа уақытқа тынығып қалуға мүмкіндік алды. Ұрыс кезінде Бурджестің адамдары «манияқ сияқты шайқасты», оның ішінде күйеуіне қаруына қосылуға тырысқан бір атқыштың әйелі, оның аяқтары пуля атысымен жыртылып кеткенше. Дунканға қолдау көрсету үшін «Триумф» кемесінің капитаны Уильям Эссингтон мен «Бедфорд» кемесінің капитаны Сэр Томас Байард шайқасқа кірісті. «Триумф» голландтық «Вассэнар» кемесімен жақындап, қатты оқ ашты, ал «Бедфорд» адмирал Тьерк Хиддес Де Вристің және «Геркулес» кемелеріне шабуыл жасады. Британдық флагман тез арада голландтық ванның ортасында оқшауланды, «Вригейд», «Штатен Генерал», адмирал Тьерк Хиддес Де Врис және «Вассэнар» бір мезгілде. Дункан қатты күресуді жалғастырғанға қарамастан, британдықтар екі қарсыласын жеңіп, «Бесшермердің» капитаны Дуиц Элькс Хинксті жарақаттады, ол шатасып шығысқа қарай жылжыды, ал «Бедфорд» немесе «Триумфтың» оқтауы «Геркулесте» өртке себеп болды. Рассел солтүстікке қарай шабуылға қосылу үшін жүріп бара жатып, қазір сөнген «Геркулеспен» кездесті, оның экипажы кеме жарылып кетпеу үшін от кезінде барлық оқ-дәрілерін бортқа лақтырып жіберді. Осылайша кеме қорғаныссыз қалды, командир Руйссорт дереу берілді. Бір сағат бойы Де Винтер қарсылық көрсетті, «Директор» «Вригейдтің» артқы жағында тұрып, оны бірнеше рет нысанаға алды. 15:00-ге қарай үш мачта да құлап, оң жақ батареяның отқа кедергі келтірді, ал Де Винтер өзінің қираған төрттен бір палубасында тұрып, әлі де түстерін түсіруден бас тартқан жалғыз офицер болды. Де Винтер кеме ағаш ұстасын шақырып, кемеге жөндеу жұмыстарын жүргізуді бұйырды, осылайша адмирал басқа кемеге көшіп, шайқасты жалғастыра алады. Оның орнына ол кемелеріне байлықтарын сақтап, Британияға қайтуға бұйрық берді. Көптеген кемелерде адам саны аз болды, себебі олар қатты зардап шекті: британдық кемелер арасында ең көп зардап шеккен хирург Роберт Янг он екі сағаттан астам үзіліссіз жұмыс істеді және кейін былай деп жазды: «Менің жанымда әр жақтан көмек сұраған жарақаттанған және өліп жатқандар, ал қорқынышты азап пен үмітсіздіктен шыққан жалғыс сыбырлар естілді. Осы қорқынышты көріністердің арасында мен өзімді тыныш және жинақы ұстай алдым. Ең қатты жарақат алғандардың көпшілігі сенімділікке толы болды; олар қақпай тұруға бекінді, ал жеңіс туралы хабар келгенде, олар қуанышпен шапалақтады және мүшелерін жоғалтқанына өкінбейтінін айтты». refn|Питер Падфилд, «Нельсонның соғысы» (1976)

Соғыстағы қазалар екі тараптан да өте көп болды, және Уильям Джеймс сияқты тарихшылар британдық кемелердегі шығын француз немесе испандық кемелермен салыстырғанда пропорционалды түрде жоғары болғанын атап өтті. Бұл голландтық тактикаға, британдықтар да осы тактиканы қолданғандықтан, қарсыластың қабырғасына оқ атуға, олардың мачталарын және такелажын бұзуға тырыспауға байланысты болды. Британдық кемелер арасында ең көп зардап шеккендер алғашқы толқындағылар болды, мысалы «Ardent» 148 қаза тапқан, «Монарх» 136 және капитан Джон Инглис басқарған «Belliqueux» 103 қаза тапқан, ал «Adamant» және «Agincourt» ешбір адам қаза таппаған немесе жарақаттанбаған. Қаза тапқандардың арасында «Ardent» капитаны Бурджес және екі лейтенант болды, ал жарақат алғандардың арасында «Триумф» капитаны Эссингтон және он екі лейтенант болды. Көптеген британдық кемелер қатты зардап шекті, зақымдалған қабырғалар арқылы көп мөлшерде су кірді. Ең көп зардап шеккендердің бірі «Venerable» болды, ол Британияға қайтып келгеннен кейін толығымен бұзылып, қайта құрастырылды, содан кейін ғана кеме қайтадан активті қызметке дайын болды. Голландтықтардың шығын туралы есептері, әсіресе тұтқынға алынған кемелерде, бұлыңғыр және толық емес болды.

Қайту жолдары

Дункан "Ар-намыс" атты шіркеуде "Құдайға және оларға көрсеткен барлық игіліктері үшін" алғыс айту үшін қызметке қабілетті барлық ер адамдарды жинады. Келесі 24 сағат бойы 66 жастағы Дункан үйіне қайтқан флотты ұйымдастыру үшін үзіліссіз қызметте болды. 12 қазан күні түстен кейін дауыл көтеріліп, бүлінген кемелерге қосымша зақым келтірді және кемелердің корпусындағы көптеген тесіктерден су құйыла бастады. Голланд кемелеріндегі жағдай әсіресе қауіпті болды. Қайтыс болғандардың саны, әсіресе "Vrijheid" кемесінде, британдық кемелерге қарағанда едәуір жоғары болды. Ал британдық теңізшілердің аз саны жүлде экипажы ретінде тағайындалғандықтан, олар жеке өздерімен күресе алмады, және қатты желде көптеген мачталар палубаға құлап, кемелердің корпусына көп мөлшерде су кірді. Британдық флоттың тағы екі жүлдесі жоғалды: "Monnikkendam" кемесіне Болиеуден 35 адамнан тұратын жүлде экипажы берілді, бірақ дауыл кезінде бөлініп, қалған мачталары мен тіректерінен айырылды. Экипаж уақытша мачталар орнатты, бірақ олар да құлап, кеме қабығы 4 метрге дейін суға батты. 12 қазанда кеме жақын арада батып кететінін сезген жүлде шебері голланд боцманға кемені Голландияның Батыс Капел жағалауына тіреуді бұйырды. Жергілікті қайықтар кемеге келді және барлығы құтқарылды, 35 британдық тұтқын Флашингтегі түрмеге жеткізілді. Кеме жөндеуге келмейтіндей зақымданып, тасталып кетті. Басқа фрегат "Ambuscade" да суға батып жатқан күйінде жағаға шығарылды және экипажы тұтқынға алынды, бірақ бұл жағдайда кеме құтқарылып, кейіннен голланд флотына қайтарылды.

Нәтижелер

1797 жылдың 17 қазанында Дунканның ақсап жүрген конвойы үлкен той-қуанышпен қарсы алыну үшін Ярмутқа жетті. Бірнеше кеме кешікті, үшеуі Кентиш-Нок жанында, тағы үшеуі Хосли шығанағында, ал бірнешесі солтүстік-батыс желдің салдарынан теңізде қалды. Бұл шендер алғаш рет 1797 жылдың желтоқсанында ресми құжаттарда пайда болды, бірақ олардың мәні нақты көрсетілмеген. Сол сияқты, контр-адмирал Питер Рейнир Шығыс Үндістан эскадрильясындағы бүлікшілерге де кешірім берді. Капитанға алтын медальдар табыс етілді, ал Парламенттің екі палатасы да олардың жеңісі үшін алғыс айтты. Барлық бірінші лейтенанттар командирлер болып тағайындалды, ал Дункан мен Онслоуға әрқайсысы 200 және 100 гинеяға бағаланған құнды сыйлық қылыштар табыс етілді. 23 желтоқсанда король Лондонның Сент-Пол соборында алғыс айту шеруін және рәсімін өткізді, онда Дункан Вригейдтен Де Винтердің туын, ал Онслоу Юпитерден Реййнджестің туын алып жүрді, одан кейін Фэрфакс, Эссингтон, Митчелл, Блай, Уокер, Троллоп, Дрюри, О'Брайен, Грегори және Хотем, сондай-ақ флоттың көптеген теңізшілері болды. Бес онжылдықтан кейін бұл шайқас 1847 жылы әлі тірі болған барлық британдық қатысушыларға берілген Әскери-теңіз қызметі медаліне бекітілген медальонмен танылған шайқастардың бірі болды. Барлық реакциялар оң болған жоқ: Дунканның бірнеше капитаны жауға жедел және шешуші түрде шабуыл жасамағаны үшін сынға ілінді, оның ішінде Ланкастер капитаны Уэллс. Ең ауыр сын Агинкурт капитаны Джон Уильямсонға тиді. Агинкурт шайқасқа шамалы қатысқан және бірде-бір жарақат алған жоқ. Нәтижесінде Уильямсонды Агинкурттың Корольдік теңіз жаяу әскерінің капитаны Хоппер өз міндетін орындамаған деп айыптады және 4 желтоқсан 1797 жылы "сигналдарға бағынбау және шайқасқа кірмеу" және "қорқақтық пен наразылық" айыптарымен Ширнестегі "Сирсе" кемесінде әскери сотқа берді. 1798 жылдың 1 қаңтарында сот аяқталғанда Уильямсон бірінші айып бойынша кінәлі деп танылды, ал екіншісі бойынша кінәсіз деп танылды, нәтижесінде ол пост капитан тізімінің төменгі жағына түсірілді және теңіз қызметінен шеттетілді. Бірақ Эдвард Пелхам Брентон кейін ол жасырынғандығын және көп жылдар бойы зейнетақысын алуын жалғастырғандығын мәлімдеді. Бірнеше офицерлер айыпталып, олардың ішінде адмирал Блойс ван Треслонг сотталып, қызметтен босатылды, бірақ кейіннен қайта қызметке орналастырылды, ал "Батавиер" командирі Соутер сотталып, түрмеге қамалды. Сонымен қатар, голланд құрылысындағы кемелердің корпустары мен түбі басқа елдердің кемелеріне қарағанда жеңіл болды, өйткені олар Голландия жағалауының жақын суларында жұмыс істеу үшін жасалған, сондықтан олар ашық теңізде жүзуге жарамсыз болды. Барлық жүлделер дереу порттық міндеттерге жіберілді және ешқайсысы майдандық қызметке пайдаланылмады. Байқау соты шайқас үшін берілетін ақшалай сыйлықты анықтау үшін бірнеше жыл қажет болды, бірақ бастапқы есептемелер £60,000 (25,0 мың фунт стерлинг) көлемінде болды, бұл пессимистік болып шықты: Дункан мен оның адамдарына ақырында £150,000 (25,0 мың фунт стерлинг) берілді, бірақ олар мамыр айында Дунканды күшейткен эскадрилья атынан Ресей теңіз флотының талабын қорғауға мәжбүр болды. Бұл күш шайқасқа қатыспағандықтан және британдық қолбасшылар оны пайдалы емес, жауапкершілік деп санағандықтан, талап қабылданбады, бірақ заңгерлік шығындар мен басқа да талаптар төлемді азайтты. Алғашқы £10,000 төлемнен кейін Дунканға Лондон қор биржасында 7/8 нарықтық бағамен акция сатып алуға ерекше құқық берілді.

Танымал мәдениетте

Патрик О'Брайанның "Аубери Матурин" кітаптар циклының екі басты кейіпкерінің бірі, Наполеон соғыстарының теңіз әлемінде болған капитан "Бақытты" Джек Обри Кампердаун шайқасында болған деген әңгіме бар. "Desolation Island" (1978) романында ол еске алады: "Мен 'Ардент' кемесінің төменгі палубасында 64 [зеңбірекпен] міндет атқаратын мичман болдым, сол кезде 'Vrijheid' кемесі төрт жүз жиырма бір адамның жүз қырық тоғызын өлтіріп немесе жарақаттап, 'Ардентті' жартылай қиратып жіберді: осы оқиға және голландтар туралы естігендерінің бәрі оған олардың теңізшілік шеберлігіне және жауынгерлік қабілеттеріне құрмет сезімін ұялатты." Уильям Кинсолвингтің 1996 жылғы "Мистер Кристиан" романында Флетчер Кристиан Оңтүстік теңіздерден оралып, Кампердаун шайқасында жарақат алады. Джулиан Стоквиннің кейіпкері Томас Кидд "Мұтиния" романында Кампердаун шайқасына қатысады.