Тілектер мен армандар әлемі

Кіріспе

Бір нәрсеге деген үміт немесе құштарлық

Тілек – бір нәрсеге деген үміт немесе құштарлық. Әдебиетте тілектер сюжеттік құрал ретінде қолданылуы мүмкін. Халық мұрасында "тілек тілеу" мүмкіндігі немесе тілектердің "орындалуы" немесе "қабылдануы" тақырыптары кейде пайдаланылады.

Әлеуметтану

Бірнеше мәдениетте тілек тілеумен байланысты әдет-ғұрыптар бар, мысалы, туған күн торттағы шамдарды сөндіру, дұға ету, түнгі аспанда жылтылдаған жұлдызды көру, тілек тілеу құдығына немесе фонтанға монета тастау, пісірілген түйеқұстың тілек сүйегін сындыру, ақнасылды сөндіру немесе тілектерді лентаға немесе аспанға ұшатын шамға жазу. Көптеген адамдар мұндай тілектердің тек басқалардан жасырылғанда ғана орындалатынына сенеді. Ал кейбіреулер тілектерін басқа біреуге айтқанда ғана орындалатынын айтады.

Дін

Христиан дінінде, әсіресе Рим католик, лютеран және англикан дінтастары арасында, сенушілер қанағаттану үшін немесе тілектерінің орындалуына үміттене отырып, новеналар оқиды. Индуизм, буддизм және джайнизмде Калпаврикша ағаштарының бұрын тілектерді орындау қабілетіне ие болғанына сенеді. Инду-буддистік тамырға жататын Цинтамани тасы, батыс алхимиясының философ тасына теңестіріледі және кез келген тілектерді қанағаттандыруға күшті деп саналады.

Суретшілік шығармалар

Көптеген фантастикалық шығармаларда тілек – алушының шексіз сұрауына қойылған үстімізден келмейтін талап. Ол әңгіменің негізгі тақырыбы болғанда, тілек көбінесе моральдық сабаққа арналған, "тілегеніңе сақ бол" деген нақыл сөзбен байланысты; кейде ол әңгіменің шағын бөлігі ғана болып, сюжеттік құрал ретінде қолданылады. Тілек білдіруге болатын нәрселер көп: тілек құдықтары, көкжапырақ гүлдерінің тұқымдарын желге шашып жіберу немесе отқа жағу, жұлдыздар және тағы да тағы. Құдыққа тиын тастағанда, оны тастаушы тілегінің орындалуына үміттене отырып, іштей тілейді. Шығармашылық тілектердің үлгісі – "Мың бір түн" кітабы, әсіресе Аладин ертегісі, бірақ Аладин ертегісіндегі нақты тілектер ертегінің бір бөлігі ғана болды. Аладиннің талаптары, әбден қиын болғанымен, көбінесе байлыққа қатысты өзгерістер еді (бұл әлі де жиі ең көп таралған өтініш ретінде қарастырылады). Дәстүрлі түрде тілек орындаушы – бұл рух, жын немесе осыған ұқсас бір нәрсе, ол әдеттегі бір затқа (мысалы, Аладиннің май шамдарына) немесе Сүлеймен мөрімен жабылған ыдысқа байланысты болады. Әдетте, қарапайым әрекет арқылы, осы затты шектеуден босату, оның иесіне тілек білдіруге мүмкіндік береді. Күшті тұлғаның тілек білдірушіге бағынуын бірнеше жолмен түсіндіруге болады. Ол өзінің шектеуінен босағаны үшін риза болуы мүмкін, ал тілек – оған деген алғыс сыйлық. Ол түрмеге немесе тілек білдірушінің иелігіндегі басқа затқа бағынышты болуы мүмкін. Ол өзінің табиғаты бойынша бастамашысыз өкілеттіктерін жүзеге асыра алмайтын болуы мүмкін. Басқа тілек орындаушылар – түрлі, көбінесе жансыз заттар. В.В. Джейкобтың "Маймылдың аяғы" атты туындысы осыған мысал. Пирс Энтони бұл идеяны "Роуня замкісінде" өзгертеді: сиқырлы сақина тілектерді орындаймын деп мәлімдейді, содан кейін тілек орындалғанда, кейіпкерлердің өз күш-жігерінен пайда болған деп есептейді, бірақ сақинаға қойылған әрбір тілек ерте ме, кеш пе орындалады. Кейбір тілектерді орындауға еш нәрсе кедергі келтірмейді. Ақ арудың анасының әдемі балаға деген тілегі кездейсоқ болуы мүмкін, бірақ "Жеті қарғадағы" әкесінің тілегі оның жеті ұлын қарғаға айналдырады, дәл сол сияқты анасының тілегі "Қарғадағы" қызын өзгертеді. Бұл еркек немесе әйел балаға, тіпті кірпіге, мырт бұтағына немесе құрамында бірнеше жаңғақтан аспайтын балаға тілек білдіретін әңгімелерде жиі кездеседі. Орындалған тілектердің саны әртүрлі. Аладиннің бастапқы әңгімесінде шексіз саны болды, бірақ 1992 жылғы Дисней фильмінде үш тілекпен шектелді. Шарль Перроның "Қызықсыз тілектер" ертегісінде сияқты, үш тілек ең көп таралған, бірақ басқалары да ертегінің шектеулеріне сәйкес берілуі мүмкін. Бірнеше авторлар "көбірек тілектер" тақырыбының түрлерін жасады, бірақ кейбіреулер мұны алдау деп санайды. Көптеген әңгімелерде тілектің сөздері өте маңызды. Мысалы, кейіпкерлер жиі "Мен бай болсам ғой" дейді. Бұл сөздерді сөзбе-сөз қабылдаса, тілек білдіруші бір кезде бай болған (бірақ қазір бай емес) болып шығуы мүмкін. "Мен бай болғым келеді" десе, онда "болғым келеді" қазіргі немесе болашақ уақытты білдіреді, сондықтан олар бай болады. Жиі кездесетін мәселе – тілек орындаушының өте сөзбе-сөз немесе қаскөйлікпен өтінішті барынша қиындық тудыратын етіп орындауы (мысалы, байлық туралы өтініш жақын адамның өліміне байланысты мұрагерлік немесе сақтандыру арқылы орындалуы). Кейбір авторлар "әрқашан" әдісін де қолданған: күнделікті әңгімеде "тілеймін" сөзін абайсызда қолдану, көбінесе жағымсыз салдарға әкеледі.

In many works of fantasy fiction a wish is a supernatural demand placed on the recipient's unlimited request. When it is the center of a tale, the wish is usually a template for a morality tale, "be careful what you wish for"; it can also be a small part of a tale, in which case it is often used as a plot device. One can wish on many things for example: wishing wells, dandelions when one blows the seeds or light them on fire, stars and much more. When one wishes on a well, a coin is thrown in and the thrower silently makes a wish in the hope it comes true. A template for fictional wishes could be The Book of One Thousand and One Nights, specifically the tale of Aladdin, although in the tale of Aladdin the actual wishes were only part of the tale. Also, Aladdin's demands, while outrageous, were mainly variations on wealth (which is still often taken as the most common request). Classically the wish provider is often a spirit, genie, or similar entity, which is bound or constrained within a commonplace object (Aladdin's oil lamp for example) or a container closed with Solomon's seal. Releasing the entity from its constraint, usually by some simple action, allows the object's possessor to make a wish. The subservience of the extraordinarily powerful entity to the wisher can be explained in several ways. The entity may be grateful to be free of its constraint and the wish is a thank you gift. The entity may be bound to obedience by its prison or some other item that the wisher possesses. The entity may, by its nature, be unable to exercise its powers without an initiator. Other wish providers are a wide variety of, more or less, inanimate objects. W. W. Jacob's Monkey's Paw is an example of this. Piers Anthony puts a spin on this idea in Castle Roogna: a magic ring claims to grant wishes and then claims credit when a wish comes true, apparently from the unaided efforts of the characters—but every wish made on the ring sooner or later comes true. Some wishes appear to be granted by nothing in particular. Snow White's mother's wish for a beautiful child might have been a coincidence, but the father's wish in "The Seven Ravens" transforms his seven sons into ravens, just as the mother's wish in "The Raven" transforms her daughter. This is common in a tale involving a person, male or female, wishing for a child, even one that is a hedgehog, or a sprig of myrtle, or no bigger than a hazel nut. The number of wishes granted varies. Aladdin had an unlimited number in the original story, but was restricted to three wishes in the 1992 Disney film. As in the Charles Perrault tale "The Ridiculous Wishes", three is the most
common, but others may be granted to fit the constraints of the tale. Several authors have spun variations of the wish for more wishes theme, though some disallow this as cheating. In many stories the wording of the wish is extremely important. For example, characters often say, "I wish I was wealthy." This wording could be taken literally, the wish granted so that at one time the wisher was (used to be) wealthy but is not any more. Saying, "I wish to be wealthy", then because "to be" refers to either the present or the future, they would become wealthy. A common problem is the granter of the wish being either extremely literal or through malice granting the request in a manner designed to cause maximum distress (such as a request for wealth being granted through inheritance/insurance on the death of a loved one). Certain authors have also tried an "always on" approach: the careless use of the word "wish" in everyday conversation having, often unpleasant, consequences.