Кіріспе
Осаге (/oʊ/'/s/eɪ//dʒ/, /'/oʊ//s//eɪ//dʒ/; Осаге: Wažáže ie) – Оклахома штатында Осаге халқының сөйлейтін сиу тілдерінің бірі. Олардың бастапқы аумағы қазіргі Миссури және Канзас штаттарында болған, бірақ еуропалық американдықтардың қысымы мен шарттар арқылы олар батысқа қарай біртіндеп ығыстырылды. Осаге тілінің дыбыстық құрамы да, сиу тілдерінің бірі – Дакота тіліне ұқсас, сонымен қатар дауыстылардың ұзындығы, алдын ала аспирацияланған кедергілер және тіс аралық үнді (ағылшын тіліндегі "then" сөзіндегідей) қамтиды. Дакота тілінен айырмашылығы, фонемиялық тұрғыдан аспирацияланған кедергілер фонетикалық жағынан аффрикаттар ретінде көрінеді, ал жоғары артқы дауысты *u Осаге тілінде алға жылжуға ұшырады. Осаге тілі негізінен екі жүйемен жазылады: біреуі – диакритикалық белгілермен жазылатын латын әрпі, екіншісі – 2006 жылы жасалған Осаге әрпі. Осаге – АҚШ-тағы өзінің жазу жүйесін дамытқан сирек жергілікті тілдердің бірі.
Osage (/oʊ/'/s//eɪ//dʒ//, /'/oʊ//s//eɪ//dʒ/; Osage: Wažáže ie) is a Siouan language that is spoken by the Osage people of the U. S. state of Oklahoma. Their original territory was in present day Missouri and Kansas but they were gradually pushed west by European American pressure and treaties. Osage has an inventory of sounds very similar to that of Dakota, also a Siouan language, plus vowel length, preaspirated obstruents and an interdental fricative (like "th" in English "then"). In contrast to Dakota, phonemically aspirated obstruents appear phonetically as affricates, and the high back vowel *u has been fronted to
Osage is written primarily with two systems: one using the Latin script with diacritics, and another derived Osage script created in 2006. Osage is among the few indigenous languages in the United States that has developed its own writing system.
Тілдің жаңғыруы
2009 жылы шамамен 15–20 ақсақал осаге тілін екінші тіл ретінде меңгерген. 2003 жылы құрылған Осаге тілі бағдарламасы өз сайтында аудио және бейне оқу материалдарын ұсынады. 2012 жылы өткен екінші "Дхегиха" жиынында осаге, кау, квапау, понка және омаха тілдерінде сөйлейтіндер тілді жаңғыртудағы ең жақсы тәжірибелермен бөлісті. 2015 жылдың басында Осаге ұлтының басшысы Джеффри Стадинг Бэр осаге тіліне толыққанды енуді басымдыққа қоятынын жариялады.
Фоналогия
Осаж тілінің дыбыстануы Канса тіліне өте ұқсас. Алайда, Канса тілінде тегістелген көптеген тарихи дыбыстық өзгерістер Осаж тілінде сақталған; мысалы, Канса тілінде *u дыбысы *i дыбысымен бірігіп кеткен, ал Осаж тілінде ол әлі де көбінесе ерекшеленеді.
Дифтонгтар
Дауыстылар тізбегі және — бұл, әлдеқайда, дифтонгтар. Осаге жазуында әрбір дифтонгты көрсететін әріптер бар.
Тарихи фонология
Тарихи түрде ұмтылған *pʰ *tʰ *kʰ сериясы қазіргі кезде ұмтылыспен сирек айтылады. Арқалық дауыстылар алдында олар өзгермейді, ал алдыңғы дауыстылар алдында (pš ch kš деп жазылады) – өзгеріске ұшырайды. Гоминиден шыққан кейбір сөйлеушілер tx дыбылын Đ, n, r дыбыстарына айналдырады, бәрі де тарихи *r дыбысынан, ал l – *kr және *xr дыбыстарынан пайда болған. Соңғысы – салыстырмалы түрде жаңа құбылыс; 1930 жылдары қазіргі l дыбысы бар сөздер xth және gth деп транскрипцияланған. Тарихи тұрғыдан *r дыбысы ауыздық дауыстылар алдында ð, ал мұрындық дауыстылар алдында n болып келген, бірақ мұрындық дауыстылардың көпшілігі жоғалғандықтан, минималды жұптар пайда болды және қазір олар жеке фонемалар болып саналады. Дегенмен, көптеген сөздерде дауыстылар арасындағы ð дыбысы опциялы түрде айтылады. Сондай-ақ, ол дауыстылар арасында күшті палатализацияға ұшырауы мүмкін, тіпті дейін өзгеруі мүмкін. l дыбысы бар сөздерде бұл кейде немесе айтылады. Біріншісі тарихи *xl дыбысынан, екіншісі *kð және *gð дыбыстарынан пайда болған; бұл тізбектер көбінесе қарапайым *l дыбысымен бірігіп кеткен. Бұл өнімді процесс; етістіктердегі ð дыбысы k префиксімен қолданылғанда l дыбысына айналуы мүмкін.
Đ, n, r all derive from historic *r, and l from *kr and *xr. The latter is a recent phenomenon; in the 1930s words with modern l were transcribed xth and gth. Historically *r became ð before oral vowels and n before nasal vowels, but since the nasalization has often been lost, there are minimal pairs and are now separate phonemes. Nonetheless, intervocalic ð is optionally pronounced in many words. It is also sometimes strongly palatalized intervocalically, to the point of becoming
In words with l, this is sometimes pronounced or The former derives from historic *xl, the latter from *kð and *gð; these sequences have largely merged with simple *l. This is productive; ð in verbs may become l when prefixed with k.
r дыбысы, көрінетіндей, ағылшын тіліндегі Br сияқты жуық дыбыс болып табылады. Бұл көбінесе бірінші жақ етістік формаларында, ð дыбысымен басталатындарында кездеседі, онда 1sg агент префиксі w(a) дыбысы ð дыбысына ассимиляцияланып, шындығында 1930 жылдары bth деп жазылған. Алайда, сирек жағдайларда br дыбысының шығу тегі түсініксіз болып қалады.