Кіріспе
Латвиялық саяси партия, латыш фашистік саяси қозғалысы Pērkonkrusts ("Көкден піскен крест") – 1933 жылы Густавс Цельминьш құрған латыш ультраұлтшыл, немісқа қарсы, славянға қарсы және антисемит саяси партиясы. Ол неміс ұлтшылдығының элементтерін қабылдаған, бірақ сол кезде нацизмге жақын болмаған, итальяндық фашизмнен де үлгі алған. 1934 жылы ол тыйым салынды, жетекшілері тұтқындалды, ал Цельминьш 1937 жылы елден қуылды. Түрмеде қалған мүшелері алғашқы совет оккупациясы кезінде қуғынға ұшырады; кейбіреулері кейіннен басып келген нацистік Германия күштерімен бірге Холокост жасауға қатысты. Pērkonkrusts 1944 жылға дейін қандай да бір формада өмір сүрді, сол кезде бастапқыда оккупациялық неміс әкімшілігінде жұмыс істеуге оралған Цельминьш түрмеге қамалды. 1991 жылы Латвия тәуелсіздігін қайта алғаннан кейін, 1995 жылы сол атпен жаңа радикалды ұлтшыл қозғалыс құрылды. Ұйым өзінің алдыңғысы сияқты көптеген құндылықтарды ұстанады. Мүшелері бірнеше рет Совет Латвиясын және Риганы неміс фашист басқыншыларынан азат етушілерге арналған ескерткішті бомбалауға қатысты, нәтижесінде көптеген мүшелері тұтқындалды, сотталды және түрмеге жабылды. 2000 жылдан бері бұл топ дерлік белсенді емес.
the Latvian fascist political movement
Pērkonkrusts (, "Thunder Cross") was a Latvian ultranationalist, anti German, anti Slavic, and antisemitic political party founded in 1933 by Gustavs Celmiņš, borrowing elements of German nationalism—but being unsympathetic to Nazism at the time—and Italian Fascism. It was outlawed in 1934, its leadership arrested, and Celmiņš eventually exiled in 1937. Still imprisoned members were persecuted under the first Soviet occupation; some collaborated with subsequently invading Nazi Germany forces in perpetrating the Holocaust. Pērkonkrusts continued to exist in some form until 1944, when Celmiņš, who had initially returned to work in the occupying German administration, was imprisoned. Following the restoration of Latvia's independence in 1991, a new radical nationalist movement, also called Pērkonkrusts, was formed in 1995. The organization espouses many of the same values as its predecessor. Members have participated in efforts to bomb the Monument to the Liberators of Soviet Latvia and Riga from the German Fascist Invaders several times, leading to the arrest, trial and imprisonment of many of its members. Since around 2000, the group has become almost inactive.
Партиялық рәміздер
"Түндерлік крест" – латыш тіліндегі свастиканың бір атауы, ол ұйымның символы ретінде пайдаланылды. Топ римдік немесе Гитлер салютінің өзгеше нұсқаларын қолданды және латыш тіліндегі "Cīņai sveiks" ("Шаяққа дайын" немесе "Күреске сәлем") фразасымен амалдасты. Латвиялық тарихшы Ульдис Креслиньштің сөзіне сүйенсек, партия свастиканы да, римдік салютті де қолданғанмен, ол неміс нацизмімен байланысты болған жоқ, сондай-ақ оны көшірмелемеген, Jānis Štelmachers басқарған Біріккен Латвия Ұлттық Социалистік партиясы сияқты. "Перконкруст" мүшелерінің киімі – сұр жейде және қара береттен тұрды.
Екінші дүниежүзілік соғыстан бұрын
Фашистік топ Угунскрусты [lv] (От кресті), латвиялық этностық символдардың бірі, сондай-ақ свастиканың көленген бейнесі болып табылатын белгі, 1932 жылы Густавс Цельмиņš құрды, бірақ жақын арада Латвия үкіметі тарапынан тыйым салынды. Бұрынғы Угунскруст ұйымы бірден Pērkonkrusts деген жаңа атаумен қайта жанданды. 1934 жылға қарай Pērkonkrusts құрамында 5000-нан 6000-ға дейін мүше болған деп есептеледі, бірақ ұйым мүшелерінің саны одан да көп екенін мәлімдеді. Консервативті ұлтшыл шаруалар одағы партиясының басшысы және сол кездегі Латвия премьер-министрі Карлис Ульманис 1933 жылдың қазан айында конституциялық реформалар ұсынды, социалистер бұл реформалардың оңшылдарға қарағанда солшылдарға көбірек бағытталған деп қорқып еді. Сол жылдың қараша айында жеті коммунист депутаты тұтқындалды, ал Pērkonkrusts шенеуніктеріне ешқандай шара қолданылмады. Саяси тәртіпсіздік, ішінара оңшылдардың күшінің өсуінен туындағандықтан, 1934 жылдың мамырында Ульманис қан төгілмейтін төңкеріс жасады, ол Коммунистік партия мен Pērkonkrusts-ты ғана емес, барлық партияларды және Сеймді (Парламентті) тыйым салды. Төңкерістен кейін Pērkonkrusts жетекшісі Цельмиņš үш жылға түрмеге жабылып, содан кейін Латвиядан қуылды. Pērkonkrusts 1934 жылдан кейін ресми түрде жойылғанмен, көптеген бұрынғы басшылар мен мүшелер келесі жылдары біртұтас әрекет етті. 1930 жылдардың соңында Цельмиņš Финляндияның Хельсинки қаласында Pērkonkrusts-тың "шетелдік байланыс кеңсесін" құрды. Көшпелі жер аударылуы барысында Цельмиņš Еуропадағы басқа фашистік топтардың өкілдерімен, әсіресе Румынияның Корнелиу Кодрянумен жеке байланыстар орнатты.
Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде
1939 жылы Молотов-Риббентроп келісімінен көп ұзамай Латвияны Кеңес Одағы басып алды. Кеңес үкіметі Ульманис тұтқындаған коммунистерді зор салтанатпен босатып жіберсе, «Pērkonkrust» ұйымының саяси тұтқындары босатылмады. Керісінше, 1940-1941 жылдары Кеңес билігі «Pērkonkrust» мүшелерін көбірек тұтқындады, олардың кейбіреулері Сібірге жер аударылды. 1941 жылдың маусым айының соңында немістер Латвияға шабуыл жасаған кезде, 1940 жылы Латвияның оккупациясынан кейін Германияға көшіп кеткен Цельминш, неміс Вермахтының қызметінде Sonderführer ретінде Латвияға оралды. Шілде айының басында «Pērkonkrust» ұйымына қысқа мерзімге ашық қызмет етуге рұқсат берілді. Неміс билігі Арайс жасағының қатарына еріктілер ретінде бұрынғы «Pērkonkrust» мүшелерін белсенді түрде іздестірді. Алайда, тарихшы Рудите Виксне жасаған зерттеулерге сәйкес, Латвиядағы Холокостқа қатысқан «Pērkonkrust» мүшелерінің саны көп болған жоқ, олардың қызметі көбінесе үгіт-насихатпен шектелді. Латвиядағы Холокосттың алғашқы кезеңдерінде Мартиньш Вагуланс, тарихшы Валдис Луманс оны «Pērkonkrust» мүшесі деп сипаттайды, ол Йелгава қаласында Sicherheitsdienst (SD) құрамындағы өлтіру отрядын басқарды. Езергайлис былай деді: «Еврейлерді өлтіруге қатысқандардың арасында оннан астам «Pērkonkrust» мүшесі болды деп ойламаймын, болған жағдайда да. Олар нацистік баспасөзде антисемитизмді таратуда маңызды рөл атқарды». Олардың алдыңғы қатардағы жауынгерлік міндеттерінен өзге, бұл батальондар Латвия мен Беларусьтегі партизанға қарсы операцияларға қатысты, оның ішінде ауылдық еврейлер мен басқа да бейбіт азаматтарды жаппай қырғын жасады. Оккупацияланған Латвиядағы SD аппаратында жұмыс істейтін «Pērkonkrust» мүшелері Цельминшке ақпарат берді, оның бір бөлігін ол өзінің жер астындағы, немісге қарсы басылымы «Brīvā Latvija»-ға енгізді. Нәтижесінде Цельминш пен оның серіктестері тұтқындалып, Цельминш Флоссенбург концлагеріне қамалды.
Қазіргі Латвияда
1990 жылдары Pērkonkrusts атын таңған радикалды топ пайда болды, оның жарияланған мақсаты – қазіргі қанағаттандырмайтын үкіметті құлату және «латвиялық Латвияны» құру болды. 1995 жылы «Рибаның қорғаушылары» тобының үш бұрынғы мүшесі – Валдис Раупс, Айварс Виксниньш және 68 жастағы Вилис Лининьш – жекпе-жек шебері Юрис Речпен бірігіп, Pērkonkrust ұйымын қайта құруға кірісті. «Рибаның қорғаушылары» – Янис Риба басқарған, Екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі Aizsargi ұйымының өзін-өзі жариялаған мұрагерінен бөлініп шыққан тіркелмеген топ. Тағы тоғыз адам бомбалауға қатысқандары үшін сотталып, бір жарым жылдан үш жылға дейін бас бостандығынан айырылды. 2000 жылы қазіргі Pērkonkrust басшыларының көпшілігі тұтқындалып, сотталды. 2006 жылға қарай топ ұйымдасқан қызметін тоқтатты немесе тыйым салынды. Ұйымның бұрынғы басшыларының бірі Игорь Шишкинс Pērkonkrust ұйымын қайта жандандыруға тырысты. Ол түрлі шараларда, мысалы, Латвия легионерлерін еске алу күні мен Ригадағы Совет Жеңіс күнінде (9 мамыр) Pērkonkrust өкілі екенін мәлімдеді. 2007 жылдың 9 мамырында Шишкинс қоғамдық жерде тыйым салынған белгілер таққаны үшін тұтқындалды. Шишкинс 2009 жылдың 9 мамырында да тыйым салынған белгілерді көрсеткені үшін ұсталды. 2006 жылы Pērkonkrust сияқты бірдей белгілерді қолданған және Dievturība ілімін насихаттайтынын мәлімдеген Gustavs Celmiņš орталығы (Gustava Celmiņa centrs) сияқты ұйым тіркелді, ал Шишкинс оның басшыларының бірі болды. Аталған ұйым 2014 жылы Рига аймақтық сотының шешімімен таратылды. Латвиямен қарым-қатынаста Ресей Федерациясының Сыртқы істер министрлігі кейде қазіргі Латвияның «фашистік» мұрасының дәлелі ретінде Pērkonkrust қозғалысының тарихын келтіреді. 2016 жылы блогер Янис Полис бұрынғы GCC веб-сайтының иесі жалған жаңалықтар сайттарымен байланысты екенін хабарлады.