Бәрі Жақсы Аяқталатын Шаруа

Кіріспе

Шекспирдің пьесасы

«Барлығы жақсы аяқталады» – Уильям Шекспирдің 1623 жылы «First Folio» жинағында жарияланған пьесасы, ол комедиялар тізіміне енген. Пьесаның жазылу мерзімі туралы 1598 жылдан 1608 жылға дейінгі кезеңде пікірталастар бар. Бұл пьеса Шекспирдің «қиын пьесаларының» бірі саналады, ол әдеттегідей оңай шешімі жоқ күрделі этикалық мәселелерді көтеріп, ойландырады.

Қысқаша мазмұны

Елена, француз испандық графинясының қарапайым туысқан қамқоршысы, графиняның ұлы Бертрамды жақсы көреді, ол оған немқұрайлы. Бертрам Парижге қайтыс болған әкесі орнына Францияның ауырып жатқан патшасының қызметшісі болып барады. Елена, жақында қайтыс болған дәрігердің қызы, Бертрамға ілесіп, патшаға өзінің дәрігерлік қызметтерін ұсынады. Патша күмәнмен қарайды, ал ол емделу үшін өз өмірімен кепілдік береді: егер ол өлсе, ол өлім жазасына кесіледі, бірақ егер ол аман қалса, ол соттың ішінен күйеуін таңдай алады. Патша емделеді және Хелена Бертрамды таңдайды, ол оны кедейлігі мен төменгі мәртебесіне байланысты қабылдамайды. Патша оны өзіне үйленуге мәжбүрлейді, бірақ рәсімнен кейін Бертрам бірден Италияға соғысқа барады. Ол қыз бала көтеріп, оның туысқандық сақинасын кигеннен кейін ғана үйленетінін айтады. Хелена үйге қайтып келеді, ол ұлының істегеніне қатты қорқады және Бертрамның орнына Хеленаны өзінің баласы ретінде алады. Италияда Бертрам - табысты жауынгер, сонымен қатар жергілікті қыздарды азғыруда табысты. Бертрамның артынан Италияға барады, ол Дианамен дос болады, Бертрам онымен құмар, және олар Хеленаны Диананың орнын алмастыруға дайындалады. Диана Бертрамның сақинасын Хеленаның сақинасына айырбастап алады. Осылайша, Бертрамның білмеуінен Елена олардың некелерін толықтырады және оның сақинасын киеді. Хелена өлімін жалғанға айналдырады. Бертрам одан арылған деп ойлап, үйіне оралады. Ол жергілікті лордтың қызына үйленуге тырысады, бірақ Диана келіп, келісімді бұзады. Хелена пайда болады және сақина алмасуды түсіндіреді, ол Бертрамның талабын орындағанын хабарлайды; Бертрам оны жеңу үшін жасаған барлық әрекеттеріне таңғалып, оған өзінің сүйіспеншілігін ант етеді. Осылайша бәрі жақсы аяқталады. Бертрамның адал емес серіктесі Парольс туралы қосымша сюжет бар: соттағы кейбір лордтар Бертрамға оның досы Парольс Лафью мен графшаның айтқандай, мақтаншақ қорқақ екенін білуге тырысады. Олар Парольді жау аумағына өтіп, артында қалдырған барабанды алуға көндіреді. Жолда олар жау солдаты болып көрінеді, оны ұрлап, көзін байлап, Бертрамның бақылауымен достарына сатқындық жасауға мәжбүр етеді және Бертрамның мінез-құлқын бұзады.

Helena, the low born ward of a French Spanish countess, is in love with the countess's son Bertram, who is indifferent to her. Bertram goes to Paris to replace his late father as attendant to the ailing King of France. Helena, the daughter of a recently deceased physician, follows Bertram, ostensibly to offer the King her services as a healer. The King is skeptical, and she guarantees the cure with her life: if he dies, she will be put to death, but if he lives, she may choose a husband from the court. The King is cured and Helena chooses Bertram, who rejects her, owing to her poverty and low status. The King forces him to marry her, but after the ceremony Bertram immediately goes to war in Italy without so much as a goodbye kiss. He says that he will only marry her after she has carried his child and wears his family ring. Helena returns home to the countess, who is horrified at what her son has done, and claims Helena as her child in Bertram's place. In Italy, Bertram is a successful warrior and also a successful seducer of local virgins. Helena follows him to Italy, befriends Diana, a virgin with whom Bertram is infatuated, and they arrange for Helena to take Diana's place in bed. Diana obtains Bertram's ring in exchange for one of Helena's. In this way Helena, without Bertram's knowledge, consummates their marriage and wears his ring. Helena fakes her own death. Bertram, thinking he is free of her, comes home. He tries to marry a local lord's daughter, but Diana shows up and breaks up the engagement. Helena appears and explains the ring swap, announcing that she has fulfilled Bertram's challenge; Bertram, impressed by all she has done to win him, swears his love to her. Thus all ends well. There is a subplot about Parolles, a disloyal associate of Bertram's: Some of the lords at the court attempt to get Bertram to know that his friend Parolles is a boasting coward, as Lafew and the Countess have also said. They convince Parolles to cross into enemy territory to fetch a drum that he left behind. While on his way, they pose as enemy soldiers, kidnap him, blindfold him, and, with Bertram observing, get him to betray his friends, and besmirch Bertram's character.

Талдау және сын

"Барлығы жақсы аяқталады" Шекспирдің өмірінде танымал болғандығы туралы ешқандай дәлел жоқ және ол сол кезден бері оның аз танымал пьесаларының бірі болып қала берді, себебі оның ерекшелігі – ертегілік логика, гендерлік рөлдердің ауысуы және циникалық реализмнің араласуы. Хеленаның сырттай ұнамайтын Бертрамға деген махаббатын мәтінде түсіндіру қиын, бірақ сахнада өте тартымды актерді таңдап, Бертрам мен "әшекейге құмар" Парольс арасындағы гомосексуалдық қарым-қатынас мүмкіндігін көрсету арқылы оны қабылдауға болады: "Жас графқа арналған ұсыныстарда ол жаман офицер". (III акт, 5-шы көрініс) Бұл түсінік соңғы сахнада Бертрамның жек көруден сүйіспеншілікке бір сәтте ауысуына түсінік беруге көмектеседі. Психологиялық реализмді ұстануға үйренген актерлер үшін бұл үлкен қиындық. Дегенмен, кейбір түсіндірмелер оның екіұшты уәдесіндегі "егер" сөзін баса назар аударады: "Егер ол, менің ханшайымым, маған мұны анық көрсете алса, мен оны шын жүректен, мәңгілікке жақсы көремін". Бұл жағдайда, оның ниетінде ешқандай өзгеріс болған жоқ. 2009 жылғы Лондонның Ұлттық театрындағы қойылымда Бертрам уәдесін қалыпты түрде береді, бірақ соңында Хеленамен қол ұстасып, көрермендерге "қорқынышпен таңғалу" сезімін білдіретін қарауымен аяқталады, бұл оның патшаның алдында беделін сақтау үшін ғана мойынсұнғанын көрсетеді. 2018 жылы режиссер Кэролайн Бёрннің Лондондағы Сэм Уанамейкер театрындағы қойылымы Бертрамтың Еленамен келісуіне оның баласы туған кезде ғана оны әйелі ретінде қабылдауға берген антын (2-акт, 2-шы көрініс) орындауы арқылы әсер етеді. Бертрамның жүзігімен қатар, Елена олардың нәрестесін патша алдындағы соңғы кездесулеріне алып келеді. Көптеген сыншылар аяқталудың қысқа болуын кемшілік деп санайды, себебі Бертрамның өзгеруі тым кенеттен болады. Бұл туралы түрлі болжамдар айтылды. Мүмкін, мәтіннің бір бөлігі жоғалған болар (әрқашанғыдай). Кейбіреулер Бертрамның түрленуінің кенеттен және сиқырлы болуы керек деп санайды, бұл пьесаның "ақылды әйел күйеуін жеңу үшін қиындықтарды жеңеді" деген тақырыбына сәйкес келеді. Басқалары Бертрамды жаман санамайды, оны жас және құндылықтар туралы маңызды сабақтарды үйренетін тәжірибесіз жас жігіт деп есептейді. Қазіргі заманғы көрермендер Бертрамның мәжбүрлі некеге тұруын 1606 жылғы католиктерден протестант король Джеймске адалдық ант беруді талап еткен жаңа талаптың метафорасы ретінде оңай түсіне алады, деп санайды Суссекс университетінің профессоры Эндрю Хэдфилд. Көптеген режиссерлер Шекспир комедия жазғанда, оның соңы бақытты болуын қалағанын, сондықтан соңғы көрініс осылай қойылуы керек деп есептейді. Элайджа Мошинскийдің 1981 жылғы BBC Теледидар Шекспир нұсқасында Бертрам (Иан Чарльсон) Еленаны мейіріммен сүйіп, таңғалып сөйлейді. Оның жасаған әрекеттеріне қарамастан, Бертрам тартымды болып көріне алады; 1967 жылғы РСК қойылымында Ян Ричардсон Бертрам рөлінде (The New Cambridge Shakespeare, 2003 және т.б.) Бертрамды жанындағыларға жақын, тіпті сүйкімді етіп көрсетуге тырысты. Иан Чарльсонның Бертрамы суық және өзімшіл болғанымен, әлі де тартымды болды. Россильонның ескі графинясының кейіпі әдемі деп танылды, Шекспир оны "бұрын-соңды жазылған ең әдемі қарт әйелдің рөлі" деп атады. BBC теледидар Шекспир қойылымында оны Селия Джонсон ойнады, ол Рембрандттың Маргарета де Гир портреті сияқты киініп, позда берді. Жақында Томас Миддлтонның Шекспирмен бірлесіп жұмыс істегені немесе пьесаны кейінірек өңдегені туралы пікірлер айтылды. Алайда, ұсынылған түзетулер барлығына бірдей қабылданбады.

There is no evidence that All's Well That Ends Well was popular in Shakespeare's own lifetime and it has remained one of his lesser known plays ever since, in part due to its unorthodox mixture of fairy tale logic, gender role reversals and cynical realism. Helena's love for the seemingly unlovable Bertram is difficult to explain on the page, but in performance, it can be made acceptable by casting an extremely attractive actor and emphasising the possibility of a homosexual relationship between Bertram and the "clothes horse" fop, Parolles: "A filthy officer he is in those suggestions for the
young earl." (Act III Sc5.) This latter interpretation also assists at the point in the final scene in which Bertram suddenly switches from hatred to love in just one line. This is considered a particular problem for actors trained to admire psychological realism. However, some alternative readings emphasise the "if" in his equivocal promise: "If she, my liege, can make me know this clearly, I'll love her dearly, ever, ever dearly." Here, there has been no change of heart at all. Productions like London's National Theatre in 2009 have Bertram make his promise seemingly normally, but then end the play hand in hand with Helena, staring out at the audience with a look of "aghast bewilderment" suggesting he only relented to save face in front of the King. A 2018 interpretation from director Caroline Byrne at the Sam Wanamaker Playhouse, London, effects Bertram's reconciliation with Helena by having him make good his vow (Act 2 Scene 2) of only taking her as his wife when she bears his child; as well as Bertram's ring, Helena brings their infant child to their final confrontation before the king. Many critics consider that the truncated ending is a drawback, with Bertram's conversion so sudden. Speculative explanations have been given for this. There is (as always) possibly missing text. Some suggest that Bertram's conversion is meant to be sudden and magical in keeping with the 'clever wench performing tasks to win an unwilling higher born husband' theme of the play. Some consider that Bertram is not meant to be contemptible, merely a callow youth learning valuable lessons about values. Contemporary audiences would readily have recognised Bertram's enforced marriage as a metaphor for the new requirement (1606), directed at followers of the Catholic religion, to swear an Oath of Allegiance to Protestant King James, suggests academic Andrew Hadfield of the University of Sussex. Many directors have taken the view that when Shakespeare wrote a comedy, he did intend there to be a happy ending, and accordingly that is the way the concluding scene should be staged. Elijah Moshinsky in his BBC Television Shakespeare version in 1981 had his Bertram (Ian Charleson) give Helena a tender kiss and speak wonderingly. Despite his outrageous actions, Bertram can come across as beguiling; the 1967 RSC performance with Ian Richardson as Bertram by various accounts (The New Cambridge Shakespeare, 2003 etc.) managed to make Bertram sympathetic, even charming. Ian Charleson's Bertram was cold and egotistical but still attractive. One character that has been admired is that of the old Countess of Roussillon, which Shaw thought "the most beautiful old woman's part ever written". In the BBC Television Shakespeare production she was played by Celia Johnson, dressed and posed as Rembrandt's portrait of Margaretha de Geer. It has recently been argued that Thomas Middleton either collaborated with Shakespeare on the play, or revised it at a later time. The proposed revisions are not universally accepted, however.

Өнер тарихы

"Барлығы жақсы, бәрі жақсы аяқталады" пьесасының алғашқы қойылымдарының ешқандай жазбасы табылған жоқ. 1741 жылы бұл туынды Гудманның алаңында қойылды, кейін Дрюри Лейнге көшірілді. Бұл, сондай-ақ қойылым барысында басқа актрисалардың ауруға шалдығуы туралы негізсіз әңгімелермен бірге, "бақытсыз" репутациясын қалыптастырды, бұл репутация "Макбетке" ұқсас, және бұл кейінгі қайта қоюлардың санын азайтқан болуы мүмкін. Генри Вудвард (1714–1777) Дэвид Гаррик дәуірінде Пароль рөлін танымал етті. Келесі онжылдықтарда эпизодтық қойылымдар жасалды, 1832 жылы Ковент-Гарденде опералық нұсқасы көрсетілді. Пьеса, романтика мен қиын әңгімелерден алынған сюжеттік элементтерімен, гендерлік рөлдердің конвенцияларына тәуелді, олар (Бертрам) бейнеленген және (Гелена) сынға алынған. Гендерлік рөлдердің эволюциясына байланысты, викториялық кезеңдегі наразылық Геленаның кейіпіне бағытталды, ол түрліше түрде жыртқыш, ұятсыз және Эллен Терридің пікірінше, "шын мәнінде жек көрінетін" және "ешкінің терісі" деп сипатталды, сондай-ақ ол оны "еркектерді ең арсыздықпен аңдып жүргені" үшін айыптады. Терридің досы Джордж Бернард Шоу Геленаның кейіпіне жоғары баға берді, оны Генрик Ибсеннің "Құбылыс үйінен" Нора сияқты "Жаңа әйел" бейнелерімен салыстырды. 1896 жылы Фредерик С. Боас бұл танылмаған туындыны "проблемалық пьеса" терминімен атады, оны "Гамлет", "Тройл және Крессида" және "Шарасыздық шарасы" пьесаларымен бірге топтастырды.