Кіріспе

Когнитивтік бейімділік. Статус-кво бейімділігі – эмоционалдық бейімділік; адамның қазіргі немесе бұрынғы жағдайын сақтауға, немесе осы қазіргі немесе бұрынғы жағдайды өзгерту үшін ешқандай әрекет жасамауға бейімділігі. Статус-кво бейімділігін, қазіргі жағдайдың қолжетімді баламалардан объективті түрде жоғары болған жағдайда, немесе ақпараттың жетілмегендігі маңызды мәселе болғанда, статус-кво антеге ұтымды басымдық беруден ажырату керек. Дегенмен, көптеген дәлелдер статус-кво бейімділігінің адам шешімдеріне жиі әсер ететінін көрсетеді. Статус-кво бейімділігін психологиялық инерциядан да ажырату керек, ол – қазіргі жағдайға араласпауды білдіреді. Бұл бейімділік, жоғалтудан қашу сияқты басқа да ұтымсыз танымдық процестермен байланысты, онда пайдаға қарағанда жоғалтулар көбірек салмаққа ие. Зейнеткерлік жоспарларына қатысуға және Февриер мен Гейдің (2004) мүшелік келісімдеріндегі статус-кво бейімділігі туралы зерттеулеріне қатысты эксперименттер де жүргізілді. Сауалнама: Самуэльсон мен Зекхаузер (1988) сұрақнама арқылы статус-кво бейімділігін көрсетті, онда қатысушыларға кезекпен статус-кво позициясы бар және жоқ шешімдер тізбегі ұсынылды. Қатысушыларға статус-кво ұсынылғанда, олар оны сақтауға бейімді болды. Эксперимент нәтижелері статус-квоның артықшылығы таңдау жиынтығындағы баламалар саны артуымен пропорционалды екенін көрсетті. Сонымен қатар, әлсіз бейімділік, егер адам таңдалған баламаға айқын басымдық танытса, байқалды. Автокөлік сақтандыру тұтынушылары: АҚШ-тың Нью-Джерси және Пенсильвания штаттары 1990 жылдардың басында статус-кво бейімділігін көрсететін тәжірибе жүргізді. Сот жүйесі реформасының аясында азаматтарға автокөлік сақтандыру бойынша екі нұсқа ұсынылды: толық сотқа шағымдану құқығы бар қымбат нұсқа және сотқа шағымдану құқығы шектеулі арзан нұсқа. Нью-Джерсиде арзан сақтандыру әдепкі параметр болды, ал Пенсильванияда – қымбат сақтандыру. Джонсон, Херши, Месарос және Кунреутер (1993) автокөлік сақтандыру бойынша әдепкі параметрді тұтынушылар сақтайтынын тексеру үшін сауалнама жүргізді. Олар Нью-Джерси жүргізушілерінің 20% ғана әдепкі параметрден бас тартып, қымбат нұсқаны таңдағанын анықтады. Пенсильвания жүргізушілерінің 25% ғана әдепкі параметрден бас тартып, арзан сақтандыруды алды. Демек, жағдайды қалыптастыру және статус-кво бейімділігі маңызды қаржылық салдарларға әкелуі мүмкін. Жалпы тәжірибешілер: Бунен, Донкерс және Шут Нидерланд тұрғындары үшін екі дискретті таңдау экспериментін жасады, олардың жалпы тәжірибешілерге қатысты пікірін және олардың қазіргі тәжірибешілерін тастауға дайындығын анықтау үшін. Голландияның денсаулық сақтау жүйесі таңдалды, себебі жалпы тәжірибешілер қақпашы рөлін атқарады. Эксперимент тұтынушының қазіргі тәжірибешісін тастау шешіміне статус-кво бейімділігінің әсерін зерттеу үшін жүргізілді, басқа тәжірибешілер туралы білім және олардың қазіргі тәжірибешімен қарым-қатынасы статус-кво бейімділігінің рөлін анықтады. Сауалнама арқылы респонденттердің қазіргі тәжірибешілерімен байланысты қосымша пайданың жоқтығын және әлеуетті тәжірибешілердің арасындағы сапа айырмашылығын білетіндігі анықталды. Респонденттердің 35% қазіргі тәжірибешісімен бірге қалу үшін қосымша төлем жасауға дайын болды, ал тек 30% қаржылық пайдаға ие болу үшін басқа тәжірибешіге ауысуға дайын болды. Бұл тұтынушылар қазіргі тәжірибешілеріне бару үшін 17,32 евроға дейін едәуір сома төлеуге дайын болды. Жалпы тәжірибешілер үшін тұтынушының қазіргі тәжірибешісімен бірге қалуға берген құндылығы, жеңілдіктер немесе сапа туралы сертификат сияқты басқа барлық атрибуттардың жалпы құндылығынан асып түсті. Өкініштен қашу және психологиялық міндеттемелер де осыған себеп болуы мүмкін. Бұрынғыда жақсы жұмыс істеген нәрсені сақтау қауіпсіз нұсқа, егер бұрынғы шешімдер «жетілді» болса. Танымдық шектеулер. Статус-квоның танымдық шектеулері таңдаудың танымдық құнын қамтиды, онда шешімдер таңдау жиынтығына баламалар қосылғанда кейінге шегерілуге бейім. Сонымен қатар, статус-кво баламаларын сақтау үшін қажетті ақыл-ой күші көбінесе аз және оңай болады, нәтижесінде жақсы таңдаудың артықшылығы шешім қабылдаудың танымдық шығындарынан асып түседі. Сондықтан қазіргі немесе бұрынғы жағдайды сақтау оңай деп саналады.

Әдептік экономика және әдеттегі позиция

Осыған байланысты екі мінез-экономисті белгілі бір компанияның қызметкерлеріне зейнет жинақтарын қалыптастыруға көмектесетін "Қосылудан бас тарту" жоспарын жасады. "Қосылудан бас тарту" жоспарында қызметкерлер егер олар тікелей бас тартпаса автоматты түрде тіркеледі. Олар статус-квоқа бейімділік және оған байланысты басқа да әсерлерді анықтады. Статус-квоға бейімділіктің салдарынан шешім қабылдауға тигізетін әсер тек қана санасыз бейімділіктен туындамайды, себебі тұтынушыларға әдепкі таңдаудың мақсатын түсіндірген кезде де әдепкі таңдаудың әсері төмендемейді. Сен Гэннің статус-кво және шешім қабылдауға уақытты бөлу туралы жүргізген тәжірибесі, адамдардың балама опцияларға қарағанда әдепкі опцияларға көбірек назар аударатынын көрсетті. Бұл негізінен тәуекелден қашық болатын және шешім қабылдауда күтілетін пайданы арттыруға және субъективті белгісіздікті азайтуға тырысатын адамдардың қасиеті. Сонымен қатар, әдепкі опцияларға немесе жағдайларға уақытты және асимметриялық назарды тиімді бөлу арқылы, адамның әдепкі опцияның құнына берген бағасы балама опцияларға қарағанда дәлірек болады. Осы мінез-құлық адамның асимметриялық таңдау қатесін көрсетеді және статус-квоға бейімділіктің белгісі болып табылады.

Қақтығыстар

Қалыпты жағдайдың білім берудегі бағытталғандығы саяси прогреске тосқауыл болып, мемлекеттің заңдылығына қатер төндіруі мүмкін. Сондай-ақ, тұрақтылық, бағыну және патриотизм құндылықтары қазіргі институттардың мазмұндық артықшылықтарына емес, олардың қалыпты жағдай екендігіне ғана сүйенетін маңызды себептерге негізделгендігін айтуға болады.

Тиісті өрістер

Статус-квоға бейімділік маңызды нақты өмірлік шешімдерде көрінеді; денсаулық сақтау жоспарларын және зейнеткерлік бағдарламаларын таңдау туралы мәліметтерде бұл айқын байқалды.

Этика

Адамның жалпы жетілуіне, әсіресе генетикалық танымдық қабілеттерін арттыруға қарсылықтың көп бөлігі, қалыпқа қанағат етуге бейімділіктен туындауы мүмкін. Қалыпқа қанағат етуге бейімділіктің негізділігі мүгедектік этикасының да маңызды мәселесі болып табылады.

Білім

Білім беру (кейде әдейі емес) балалардың қолданыстағы белгілі бір заңның немесе саяси институттың маңыздылығына сенуіне ықпал етуі мүмкін, егер бұл әсер олардың қабілеттерін арттырудан немесе осы заң немесе институтты сыни тұрғыдан қарау қабілетінен туындамаса. Дегенмен, мұндай бағытталған әсер әрқашан заңсыз немесе зиянды бола бермейді: әлеуметтік тәрбие мен ашықтық арасында дұрыс тепе-теңдік сақталуы керек.

Зейнетақы жоспарлары

1986 жылы жүргізілген зерттеуде зейнетақы жинақтарын жоспарлайтын адамдарға екі инвестициялық қордың арасынан жыл сайын таңдау жасау мүмкіндігі берілгенде, статус-квоға бейімділіктің әсері зерттелді. Қатысушылар әр жылдың басында зейнетақы жинақтарын екі қор арасында пропорционалды түрде бөлуді таңдай алды. Әр жылдан кейін олар өздері таңдаған үлесті, ауысу құнына кедері келмейтіндей, өзгерте алды. Екі қортың абсолютті және салыстырмалы көрсеткіштері айтарлықтай ерекшесе де, қатысушылардың көпшілігі сынақ кезеңі бойында өз таңдауларын өзгертпеді. Статус-квоға бейімділік жасы ұлғайған қатысушыларда одан да анық байқалды, себебі олар жаңа ақпарат пайда болған кезде, қорларды ауыстырудың орнына бастапқы инвестицияларында қалуды ұйтты.

Келіссөздер барысында

Коробкин 1998 жылы келіссөздер мен статус-кво арасындағы байланысты зерттеді. Оның зерттеулері көрсеткендей, келісімшарттарды талқылау кезінде, егер заң стандарты мен келісімшарттардың бастапқы шарттары қолданылмаса, іс-қимылсыздыққа бейімділік пайда болады. Бұл баламалы шешімдерге қарсы бір жақты көзқарасқа ие болуды білдіреді. 2004 жылы Хейфец пен Сегевтің зерттеуі беріктікке бейімділіктің бар екенін растады. Бұл сатушының мінез-құлқына әсер ететін, иелену эффектісіне ұқсас құбылыс.

Бағаны басқару

Статус-квоға бейімділік бағаны басқарудағы теория мен тәжірибе арасындағы алшақтықтың сақталуына көмектеседі және Доминик Бергердің бағаны басқару тұрғысынан статус-квоға бейімділік пен оның жеке ерекшеліктері туралы зерттеулерінде көрінеді. Ол статус-квоға бейімділікті Руллкёттердің (2009) анықтаған және түсіндірген 22 рационалдылық кемшілігіне ықпал ететін фактор ретінде көрсетті, сондай-ақ Simon және Fassnacht-тың (2016) бағаны басқару процесінің кезеңдеріндегі кемшіліктермен байланысты. 22 рационалдылық кемшілігінің 16-сының түпкі себебі ретінде статус-квоға бейімділік сақталды. Мұның мысалдары бағаны басқару процесінің талдау және іске асыру кезеңдерінде байқалады. Бергер статус-квоға бейімділіктің бағаны басқару процесінің бұрынғы кезеңінде дәстүрлі түрде қолданылып келген сыртқы ақпарат көздеріне толық сенуге әкелгенін анықтады. Бұл бейімділікті бағаны басқару тұрғысынан бәсекелестің бағасын қадағалау арқылы мысалмен көрсетуге болады. Соңғы кезеңде статус-квоға бейімділік соңғы бағаны орталық емес қызметкерлердің анықтауына әкелуі мүмкін, бұл бағаны басқару тәжірибесіндегі қолданыстағы жүйенің тиімділігімен күшейтілуі мүмкін. АҚШ-тың өзара инвестициялық қор нарығынан алынған нақты деректерді пайдалана отырып, бұл зерттеу статус-квоға бейімділіктің қор инвесторларына әсер ететінін көрсетті, мұнда балама нұсқалардың саны артқан сайын статус-квоға бейімділіктің оң тәуелділігі күштірек болды, демек Самюэлсон мен Зекхаузердің (1988) тәжірибелік нәтижелері расталды. Статус-квоға бейімділік жоғалтудан қашу теориясымен күшейеді, онда тұтынушылар шешім қабылдағанда анықтамалық нүктеден алшақтағанда кемшіліктерді пайдадан гөрі үлкен деп санайды. Экономика жоғалтудан қашудың әсерін тұтынушының шығынға қатысты пайда функциясының пайдаға қатысты функциядан 2 есе тік болатын графигі арқылы сипаттауға болады. Сондықтан олар жоғалтудың теріс әсерін маңыздырақ деп қабылдайды және статус-квода қалады. Тұтынушылардың статус-квоны таңдауы рационалды тұтынушы таңдау теориясына қайшы келеді, өйткені олар өнімділігін максималды деңгейге жеткізбейді. Рационалды тұтынушы таңдау теориясы тұтынушылардың мінез-құлқының ережелерін анықтай отырып, көптеген экономикалық шешімдердің негізін құрайды. Сондықтан статус-квоға бейімділіктің экономикалық теорияға маңызды әсері бар.