Кіріспе

Ең жақсы тәжірибе – бұл балама нұсқаларынан артық нәтижелерге қол жеткізуге мүмкіндік беретіндіктен, қалыпты түрде жоғары деп танылған әдіс немесе техника. Ең жақсы тәжірибелер міндетті стандарттардың орнына сапаны қамтамасыз ету үшін қолданылады. Олар өзін-өзі бағалау немесе салыстыру арқылы анықталуы мүмкін. Ең жақсы тәжірибе ISO 9000 және ISO 14001 сияқты аккредиттелген басқару стандарттарының маңызды бөлігі болып табылады. Кейбір консалтингтік фирмалар осы салада маманданған және бизнес-процестерді стандарттау үшін дайын үлгілер ұсынады. Кейде ең жақсы тәжірибе нақты ұйымның қажеттіліктеріне сай келмей немесе қолданылмайды. Ұйымдарға ең жақсы тәжірибелерді енгізу кезіндегі маңызды стратегиялық қабілет – ұйымның ерекше ерекшеліктерін басқа ұйымдармен ортақ тәжірибелерімен үйлестіру дағдысы. Жақсы жұмыс тәжірибесі – стратегиялық басқару термині. Осы терминнің нақты қолданылуына жақсы ауыл шаруашылығы тәжірибесі, жақсы өндіріс тәжірибесі, жақсы зертхана тәжірибесі, жақсы клиникалық тәжірибе және жақсы тарату тәжірибесі жатады.

Мысалдар

Мемлекеттік саясатта үздік/ақылды тәжірибелерді бағалауды қолданудың көптеген мысалдары бар. АҚШ-тың Қоршаған ортаны қорғау агенттігі (EPA) «Таза энергия және қоршаған ортаға қатысты әрекеттерге нұсқаулық» деп аталатын құжатты жасайды. Бұл құжат штаттардың табысты және үздік деп танылған тәжірибелерін бөлісуге, сондай-ақ таза энергия саясаты мен бағдарламаларын әзірлеу үшін оларға ең қолайлы нәрсені анықтауға арналған. Нұсқаулықта штаттарға энергияны үнемдеуге, ауа сапасын жақсартуға, парниктік газдар эмиссиясын төмендетуге және экономикалық дамуды арттыруға мүмкіндік беретін 16 таза энергия саясаты мен бағдарламасы бар. Нұсқаулықтағы үздік тәжірибелердің бірі – энергия тиімділігі бойынша құрылыс кодекстері. Бұл практика тұрғын және коммерциялық ғимараттар үшін энергия тиімділігі стандарттарының ең төменгі деңгейін белгілейтін талаптарды орнату үшін ғимараттардың энергия кодекстерін пайдалануды білдіреді. Калифорния Энергия кодексінің 24-тарауы осы нұсқаулықтағы «үздік тәжірибелердің» бірі ретінде ерекше аталады. Энергия кодексін іске асырудың маңызды аспектілері – негізгі аудиторияны біліммен және дағдымен қамтамасыз ету, қажетті ресурстарды ұсыну және бағдарламаны қаржыландыру және персоналмен қамтамасыз ету. Юджин Бардахтың «Саясатты талдау жөніндегі практикалық нұсқаулық, сегіз жол» (саясатты талдау) атты кітабында ақылды тәжірибе үміткерлерінің тізімі бар. Мысалы, 1-3 сыныптардағы балаларға арналған «Бірге оқу» бағдарламасы. Техас штатындағы бағдарлама жеке оқытуды, қарапайым құрылымдалған фонемалық хабардарлықты және оқуды бақылауды қамтиды. Фонемалық хабардарлық – баланың мектептегі алғашқы екі жылында оқуға қабілетін анықтайтын маңызды көрсеткіш. Бағдарлама көптеген балалардың, әсіресе ағылшын тілін екінші тіл ретінде үйренетін оқушылардың оқуда қиындықтарға тап болуын ескереді, себебі олар үшін ағылшын тіліндегі дыбыстарды түсіну және дұрыс айту қиын. Бағдарлама оңай көшіріледі және салыстырмалы түрде төмен құнмен жүзеге асырылады, себебі оқу материалдары түсінікті, әдістер жүйелі және әкімшілік бақылау бар. 2013 жылдың қыркүйек айында Нью-Йорк штатының қала әкімдері мен муниципалитеттердің ресми өкілдерінің конференциясында үкіметтік әріптестер арасында жетістіктер, идеялар және үздік тәжірибелер туралы ақпарат алмасылды. Конференцияда ерекше аталып өткен үздік тәжірибе – Салинас қаласының (Калифорния штаты) экономикасын қайта құруы, жұмыс орындарын көбейту үшін ауыл шаруашылығы бизнесімен технологиялық компанияларды байланыстыруы. Салинас пайдалы мүмкіндікті пайдаланып отыр. Аймақта салат өсіруге қолайлы жағдайлар бар, ал қазір қала өзін ауыл шаруашылығы технологияларын зерттеу орталығы ретінде таныстыруда. Бұл мемлекеттік-жекеменшік серіктестікке аймақтың ауыл шаруашылығы саласын дамытуға көмектесу үшін жаңа технологияларға инвестицияларды арттыру мақсатында құрылған Steinbeck Innovation Foundation атты жаңа коммерциялық емес ұйым кіреді.

Денсаулық сақтау және халыққа қызмет көрсету салаларында пайдалану

Соңғы жылдары мемлекеттік органдар мен үкіметтік емес ұйымдар денсаулық сақтау және халыққа қызмет көрсету саласында ең жақсы тәжірибелерді зерттеп, қабылдап келеді. Осы салаларда «үміттендіретін тәжірибелер», «ең жақсы тәжірибелер» және «дәлелге негізделген тәжірибелер» терминдерін қолдану жиі кездеседі, бірақ олардың арасындағы айырмашылықты түсіну қиын, себебі үміттендіретін немесе ең жақсы тәжірибелердің қандай болуы туралы жалпы келісім жоқ. Осы контексте «ең жақсы тәжірибелер» және «дәлелге негізделген тәжірибелер» терминдері көбінесе бір-бірін алмастырып қолданылады. Дәлелге негізделген тәжірибелер – нәтижелерін және қайталана білу мүмкіндігін құжаттаған әдістер немесе техникалар. Осы қиындықтарға қарамастан, әдебиеттерде ең жақсы тәжірибелерді анықтау үшін қолданылатын жалпы критерийлер бар екені көрсетілген. Мысалы, АҚШ Денсаулық сақтау және халыққа қызмет көрсету департаменті (HHS) үміттендіретін тәжірибе деп, шағын ауқымды араласуларда тиімділігінің алдын ала дәлелдері бар немесе араласуды кеңейту және нәтижелерді әртүрлі топтар мен жағдайларға қолдану туралы шешімдер қабылдау үшін пайдалы деректерді жинау мүмкіндігі бар тәжірибені анықтайды. Тиімділіктің дәлелдері, араласуды кеңейту мүмкіндігі және нәтижелерді басқа топтар мен жағдайларға қолдану ең жақсы тәжірибелердің негізгі факторлары болғандықтан, әдіс немесе араласудың ең жақсы тәжірибеге айналуы уақыт пен күш-жігерді қажет етеді. Төмендегі кесте үміттендіретін тәжірибенің ғылыми зерттеулер бойынша ең жақсы тәжірибе мәртебесіне жету процесін көрсетеді. Ғылыми зерттеулер бойынша расталған ең жақсы тәжірибе – объективті және жан-жақты зерттеулер мен бағалаулармен қолдау көрсетілген, тиімділігінің жоғары дәрежесіне ие бағдарлама, іс-әрекет немесе стратегия. Далалық сынақтан өткен ең жақсы тәжірибе – тиімді жұмыс істеп, табысты нәтижелер беретін және субъективті де, объективті деректермен қолдау табатын бағдарлама, іс-әрекет немесе стратегия. Үміттендіретін тәжірибе – ұзақ мерзімді тұрақты әсерге ие болу үшін ең жақсы тәжірибеге айналуға мүмкіндігі бар және бір ұйымда жұмыс істеген бағдарлама, іс-әрекет немесе стратегия. Үміттендіретін тәжірибе тиімділік туралы мәлімдеме жасау үшін объективті негіздемеге ие болуы керек және басқа ұйымдарда қайталана білу мүмкіндігі болуы керек. Дәлелге негізделген бағдарламалар мен тәжірибелердің ұлттық тізілімі (NREPP) – тәуелсіз сарапшылар бағалаған және қараған, есірткіге тәуелділіктің алдын алу және психикалық денсаулықты емдеуді қолдайтын араласулардың іздестірілетін онлайн тізілімі. NREPP қарау үшін қарастырылатын араласуларға ұсыныстарды қабылдайды. Міндетті талаптарға мыналар жатады: 1) жеке адамдар, қауымдастықтар немесе халық арасында бір немесе бірнеше оң нәтижелерді көрсету; 2) осы нәтижелердің дәлелдері эксперименттік немесе квазиэксперименттік дизайнды қолдана отырып, кем дегенде бір зерттеуде көрсетілген болуы керек; 3) осы зерттеулердің нәтижелері сарапшылар тарапынан тексерілген журналға немесе басқа да кәсіби басылымға жарияланған немесе толық бағалау есебінде құжатталған болуы керек; 4) іске асыру материалдары, оқыту және қолдау ресурстары, сондай-ақ сапаны қамтамасыз ету рәсімдері әзірленген және жұртшылыққа қолжетімді болуы керек. NREPP араласулардың толық тізімі емес және тізілімге енгізу мақұлдауды білдірмейді. Мәдениетке бейімделген дәлелге негізделген ең жақсы тәжірибелердің жетіспеуі және араласуларды растау үшін зерттеуге негізделген тәсілді пайдалану қажеттілігі туралы пікір қақтығыстары бар. Кейбір қауымдастықтар ұзақ жылдар бойы оң нәтижелер берген және жалпы қауымдастық консенсусымен сәтті деп танылған тәжірибелерді қолданды. Калифорниядағы теңсіздікті азайту жобасы (CRDP) осындай тәжірибелерді анықтауға тырысуда. CRDP көмекке қолжетімділікті, оның сапасын жақсартуды және нәсілдік, этникалық және мәдени қауымдастықтар үшін оң нәтижелерді арттыруды мақсат етеді. Бұл қауымдастықтар: (1) афроамерикандықтар, (2) азиялық/Тынық мұхиты аралдарының тұрғындары, (3) латын американдықтары, (4) лесбиянкалар, гейлер, бисексуалдар, трансгендерлер, сұрақтар қоюшылар және (5) американдықтар. Психикалық денсаулық сақтаумен айналысатын мамандар мен қауымдастық мүшелері, сондай-ақ тұтынушылар мен отбасы мүшелері жұмыс істейтін стратегиялық жұмыс топтарына теңсіздікті азайтуға жаңа тәсілдерді анықтау міндеті жүктелген. Бес стратегиялық жұмыс тобы мультимәдени қауымдастықтар үшін мультимәдени қауымдастықтармен анықталған, нәтижелерді жақсарту және теңсіздікті азайту үшін жаңа қызмет көрсету тәсілдерін аныстауға жұмыс істейді. Қауымдастық анықтаған дәлелдер – «қауымдастық консенсусымен уақыт өте келе оң нәтижелер беретін және эмпирикалық түрде өлшенбеген, бірақ қауымдастық тарапынан қабылданған тәжірибелер жиынтығы» деп анықталады.

Қоршаған ортаны басқару

Жақсы тәжірибе ұғымы қоршаған ортаны басқаруда кеңінен қолданылған. Мысалы, ол аквакультурада төмен фосфорлы жем ингредиенттерін ұсынуда, орман шаруашылығында жағалау қорғау аймақтарын басқаруда, мал және жайылым шаруашылығында мал тығыздығын реттеуде, және әсіресе, ауыл шаруашылығындағы тыңайтқыштардың таралымды ластануына байланысты су сапасын жақсарту үшін, сондай-ақ тұздылықты бақылау бойынша жақсы тәжірибені анықтау және қабылдау үшін маңызды болды. Дегенмен, құрғақ жерлердің тұздылығы сияқты күрделі экологиялық мәселелер контекстінде, нақты жағдайда ең жақсысын анықтауда елеулі қиындықтар туындайды. Күрделі мәселелерді басқарудың жақсы тәжірибесі жағдайға қарай өзгереді және көбінесе толық емес білім негізінде пікір тудырады. Мұндай жағдайларда, жақсы басқару тәжірибесін белгілі бір ережелер мен нұсқаулар жиынтығы ретінде қарастырудың орнына, бейімделу және үйрену процесі ретінде қарастыру тиімді. Осы тәсіл сапаны жақсартуға және үздіксіз білім алуға бағытталған.

Денсаулық сақтау және халыққа қызмет көрсету

АҚШ-тың алдын алу қызметтері жөніндегі жұмыс тобы (USPSTF) клиникалық алдын алу қызметтері бойынша дәлелдерге негізделген ұсыныстар жасайды. Жұмыс тобының ұсыныстары жүйелі шолулар мен қолдағы медициналық деректерді бағалауға негізделген. Сан-Франциско қалалық денсаулық сақтау департаменті «Трансгендерлерге қызмет көрсету бойынша үздік тәжірибелер нұсқаулығы» жобасын жүргізді, бұл трансгендер клиенттермен жұмыс істеудегі мәдени және қызметтік құзыреттілік туралы үздік тәжірибелерді қамтитын құжат. Күрделі әдебиеттік ізденіс пен тұтынушылардың топтық талқысынан кейін, белгілі қоғамдық қайраткерлер, белсенділер, мамандар және трансгендер тұтынушыларынан құралған жұмыс тобы үздік тәжірибелер нұсқаулығын әзірлеуге қатысты. Нұсқаулықта психикалық денсаулық мәселелері, гендерлік идентиті, гормоналды терапия және клиникалық күтім практикасы сияқты тақырыптар қамтылған. Үздік тәжірибелер нұсқаулығы қазіргі кезде дайындалып жатыр; ол жарияланып, EMA провайдерлеріне, сондай-ақ ел бойынша таңдалған ұйымдарға таратылатын болады. Бұған қоса, EMA провайдерлері үшін төрт ірі оқу курсы өткізіліп, провайдерлерді үздік тәжірибелер ұсыныстарымен және стандартты шаралармен таныстыру мақсатында жүзеге асырылады. Бұл – ВИЧ-инфекциясы жұққан трансгендер қауымдастығына қызмет көрсететін провайдерлер үшін үздік тәжірибелер нұсқаулығын әзірлеуге арналған алғашқы ұлттық федералды қаржыландырылған жоба.

Қайырымдылық/коммерциялық емес сектор

Коммерциялық емес/ерікті секторда, әдетте, үздік тәжірибелерді бөлісу және қол жеткізу құралдары жетіспейді. Әлемнің кейбір аймақтарында, мысалы, Еуропалық Одақта, Еуропа 2020 стратегиясы үздік тәжірибелерді алмасу және байланыс желісін құруды (коммерциялық емес секторды қоса) басты міндет деп санайды. 2013 жылы Еуроодақ қаржылаған HR Twinning жобасы еуропалық коммерциялық емес ұйымдар арасында адам ресурстарын (АД) және басшылықты дамытудағы жақсы тәжірибелерді бөлісу мақсатымен іске қосылды. Платформа барлығына жақсы тәжірибелерді іздеуге мүмкіндік береді, ал мүшелері өз тәжірибелерімен бөлісе алады, форумда талқылауларға қатысады және ұйымдарын тіркеуге болады. Мүшелік тегін. Қазіргі таңда жоба еуропалық аудиториямен ғана шектелген.

Басқа салалар

Келесі барлық салалар мен кәсіби шеберліктер үздік тәжірибелерді талқылайды. Назар аударуға лайық салалар: ақпараттық технологияны дамыту (мысалы, жаңа бағдарламалық құралдар), құрылыс, көлік, бизнес-басқару, тұрақты даму және жоба басқарудың әртүрлі аспектілері. Үздік тәжірибелер денсаулық сақтау саласында да қолданылады, бұл жоғары сапалы күтімді қамтамасыз етуге және ең жақсы нәтижелерге қол жеткізуге мүмкіндік береді. Үздік тәжірибелер сату, өндіріс, оқыту, компьютерлік бағдарламалау, жол құрылысы, денсаулық сақтау, сақтандыру, телекоммуникация және мемлекеттік саясат сияқты бизнес аймақтарында да қолданылады.