Кіріспе

Стивен Джей Гулдтың 1989 жылғы кітабы «Wonderful Life: The Burgess Shale and the Nature of History» – Гарвард палеонтологы Стивен Джей Гулдтың кембрий фаунасының эволюциясы туралы 1989 жылғы кітабы. Бұл кітап «Нью-Йорк Таймс» бестселлерлер тізіміне еніп, 1991 жылы Корольдік қоғамның Роун-Пуленк сыйлығын, Американдық тарихи қауымдастықтың Форкош сыйлығын жеңіп алды және 1991 жылы Пулитцер сыйлығына ие болды. Пулитцер сыйлығының қазылар алқасының мүшесі Джойс Кэрол Оутс кейінірек, беймәлім әдебиет саласы бойынша қазылар алқасының кітапты бірауыздан сыйлыққа ұсынғанын, бірақ Пулитцер кеңесі бұл ұсынысты қабылдамағанын мәлімдеді. Гулд өзінің 1996 жылғы «Толық үй» кітабын «Ғажайып өмір» кітабына қосымша деп сипаттады.

Қорытынды

Гулдтың "Ғажайып өмір" еңбегінде, өмірдің эволюциялық тарихында кездейсоқтық маңызды рөл атқарады деген тұжырым жасады. Ол бұл пікірін Канаданың Роки тауларындағы Бурджесс шильдерінен табылған, 505 миллион жыл бұрынғы өте жақсы сақталған қазбаларға негіздеді. Бурджесс шильдері – қазбаларға толы, өте бай кен орыны. Гулдтың сөзіне қарағанда, кембрийлік жарылыстан кейінгі осы кезеңде, қазіргі кездегіге қарағанда анатомиялық дене құрылымдарының (филалардың) әртүрлілігі зор болған. Алайда, бұл филалардың көпшілігі қазіргі ұрпақтарын қалдырмады. Гулдтың пікірінше, Бурджесс жануарларының барлығы өз ортасына керемет бейімделген, ал қалған түрлердің жойылған түрлестерінен жақсырақ бейімделгендігін көрсететін дәлелдер аз. Гулд, егер өмірдің "таспасын кері айналдырып", қайтадан ойнатсақ, біздің әлемімізді Пикаяның (барлық омыртқалы жануарлардың ата-бабасы) емес, Халюцигеняның ұрпақтары мекендейтін болуы мүмкін деп ұсынды. Гулд өзінің аргументінің кездейсоқтық емес, қайта, контингенцияға негізделгенін баса көрсетті; бұл – тарихи нәтижелердің алдын ала болжанбайтын алдыңғы жағдайлар тізбегінен туындайтын процесі, онда тізбектің кез келген өзгеруі соңғы нәтижеге әсер етеді. Өйткені, қазіргі жағдайларға бейімделу ұзақ мерзімді өмір сүруді кепілдемейді, әсіресе жағдайлар күрт өзгеретін болса, көптеген түрлердің өмір сүруі анатомиялық артықшылықтың дәстүрлі ерекшеліктеріне қарағанда көбінесе сәттілікке байланысты. Гулд: "Құрып кету кезінде тіршілікті жақсартатын қасиеттер, олардың эволюциясының себептерімен байланысты емес, кездейсоқ жолдармен әрекет етеді" дейді. Гулд бұрын экзаптация терминін, табиғи іріктеуден өзге себептермен пайда болатын, бірақ пайдалы қасиеттерді сипаттау үшін қолданған. Гулд Опабинияны – бес көзі мен алдыңғы мұрыншасы бар ерекше жаратылысты – кембрийлік жарылысты түсіну үшін соншалықты маңызды деп санады, сондықтан кітабын "Опабинияға арнау" деп атағысы келді. Гулд былай деп жазды:

Қабылдау

"Құдіретті өмір" кітабы жарық көргеннен кейін бірнеше апта ішінде ұлттық бестселлерлер тізіміне жылдам көтерілді. Ол эволюциядағы прогресс пен кездейсоқтықтың мәні туралы кең пікірталас тудырды. Гулдтың даулы тезисі – егер өмір тарихы қайтадан басталатын болса, адам деңгейіндегі интеллект қайтадан пайда болуы екіталай. Биолог Ричард Докинс шолуында былай деп жазды: "Құдіретті өмір – әдемі жазылған, бірақ түйсіксіз кітап. Жарты миллиард жылдық теңіздің құрттары мен көзге түспейтін басқа да тұрғындарының анатомиясын толыққанды түсіндіретін күрделі, техникалық мақаланы оқылатын ету – әдеби шеберлік. Бірақ Стивен Гулдтың қазбаларынан шығарған теориясы көңіл көншітпейді". Эволюциялық биолог Эрнст Майр Гулдтың "осындай кездейсоқтықтарды 'Құдіретті өмірде' маңызды тақырыпқа айналдырғанын" және "оның осы тұста негізінен дұрыс болуы мүмкін" деген қорытындыға келді. Биолог Джон Мейнард Смит: "Эволюцияның көбінесе болжауға келмейтінімен Гулдтың пікірін бөлісемін. Кездейсоқтық туралы Гулдпен келісемін, бірақ прогресс мәселесі маған қиын көрінеді. Менің ойымша, прогресс болды, бірақ менің айтқым келгеніні нақты анықтау қиын" деді. Философ Майкл Руз: "'Құдіретті өмір' – палеонтолог және ғылыми жазушы, марқұм Стивен Джей Гулдтың ең жақсы кітабы. Бұл Гулдтың ешкімге теңеспейтін керемет әңгімесі" деп бағалады. Гулдтың келтірген анатомиялық реконструкцияларының кейбіреулері, әсіресе Саймон Конвей Морристің 1977 жылғы "Галлюцигеня" реконструкциясы тез арада сынға ұшырады. Конвей Морристің реконструкциясы "өте ерекше, тиімді жұмыс істейтін жануар ретінде көзге елестете алмайтын" болды. Гулд "Галлюцигеня әлі табылмаған үлкен жаратылыстың күрделі қосымшасы болуы мүмкін" деп болжады. Кейін палеонтологтар Ларс Рамскольд пен Ху Сянгуан Конвей Морристің реконструкциясының кері бұрылып, қазіргі заманғы Onychophora тобына жататынын анықтады. Кітаптың басты тақырыбы бүгінгі күнге дейін эволюциялық биологтар арасында талқыланып келеді.