Кіріспе

Құрт түрі (аяқсыз кесіртке)

Ақырын жүретін құрт (Anguis fragilis) – Батыс Еуразияға тән бауырымен жорғалаушы. Оны соқыр жылан, ақырын құрт, көзсіз құрт деп те атайды, ал аймақтық жерлерде – ұзын жарақатты және жаңғақты құрт деп те атайды. Бұл аяқсыз кесірткелерді кейде жалпы ақырын жүретін құрттар деп те атайды. "Көзсіз" атауы құрттың кішкентай көздеріне байланысты, ол көзсіз жыланға ұқсас (дегенмен ақырын жүретін құрттың көздері жұмыс істейді). Ақырын жүретін құрттар – жартылай қойнаулы (жер қазатын) кесірткелер, уақытының көп бөлігін заттардың астында жасырынып өткізеді. Ақырын жүретін құрттардың терісі бір-біріне жабыспайтын қабықшалары бар, тегіс болады. Көптеген басқа кесірткелер сияқты, олар өздігінен құйрықтарын айыра алады, яғни жыртқыштардан қашу үшін құйрықтарын тастайды. Құйрығы қайта өссе де, бастапқы ұзындығына жете алмайды. Ұлыбританияда олар бақшаларда және қосалқы шаруашылық участаларында жиі кездеседі. Оларды қара пластик төсеу арқылы немесе жасырынуға қолайлы орындар жасау арқылы (мысалы, бөлшектелген ағаш, толқынды темір парақтар немесе плитка асты) зиянкес жәндіктерді жоюға көмектесуге шақыруға болады. Жылы күндері мұндай жылу жинағыштардың астында бірі немесе бірнеше ақырын жүретін құрттарды табуға болады. Қала маңындағы аймақтарда ақырын жүретін құрттардың өліміне ең көп себеп болатын нәрсе – үй мысығы, оған қарсы олардың қорғаныс шаралары жоқ. Ақырын жүретін құрттардың 5 түрлі, бірақ өте ұқсас түрден тұратын түрлер тобы екені анықталды.

Физикалық ерекшеліктері

Жай құрттардың денелері созылыңқы, көлденең қимасы дөңгелек, аяқтары жоқ және ұзындығы 57,5 см-ге дейін жетеді. Ересектердің көпшілігі 40-45 см ұзындықта болады, оның ішінде 22 см-ге дейін бас және дене бөлігінде, ал қалғаны құйрығында. Көрінетін мойны жоқ. Құйрығы мүйізді ұшымен аяқталады, денесімен жалғасып, көбінесе сәл ұзақ болады. Жай құрттар жыртқыштар құйрығын тартқанда автотомия – құйрығын кесіп тастау қабілетін көрсетеді. Қайта өскенде құйрық тек қысқа қалдыққа дейін ғана қайта өседі, себебі құйрықтың жоғалтылуы түрдің қозғалыс, азық іздеу және қорғану қабілеттеріне толыққанды және жылдам жаңаруды талап етпейді. Тері беті тегіс, дөңгелек немесе алтыбұрышты қабықшалардан тұрады, олар шатырдың черепицасы сияқты бір-бірін жабады және денедің жоғарғы және төменгі жағында шамамен бірдей пішінде болады. Төменгі жағында бірнеше бойлық қатарлар орналасқан. Жалпы, дене бөлігінде 125-150 көлденең қабықша қатары, ал құйрығында тағы 130-160 қатар болады. Қабықшалардың астында сүйекті пластиналар (остеодермдер) орналасқан, сондықтан жай құрттар жыландарға қарағанда қатаң және қиын қозғалады. Бас бөлігінің қабықшасы жыландардағыдай. Құлақ тесіктері көбінесе қабықшалардың астында толығымен жасырылған. Салыстырмалы түрде кішкентай көздерде қозғалмалы, жабылатын қабақтары (жыландарда біріккен) және дөңгелек қарамақтары бар. Жалпақ, екі бөлікті тіл ұзын емес, ұсақ ұштарына дейін жетпейді. Иісті заттарды сіңіру үшін, яғни тілмен сіңіру үшін, жай құрттар ауыздарын сәл ашуы керек, себебі оларда жыландардағы жоғарғы еріндегі тілік жоқ. Сүйір, кейде бекітілмеген тістер артқа қарай иілген; премаксиллада 7-9 тіс, жоғарғы жақ сүйегінде 10-12, ал төменгі жақ сүйегінде 14-16 тіс болады.

Көбею

Орталық Еуропада олардың көбелекке ұшу кезеңі әдетте сәуірдің соңы мен маусым аралығында болады. Еркектер көбінесе ұрғашылар үшін күшті күреске түседі, бірақ көптеген популяцияларда олар басым. Олар бір-бірін жерге итеріп, тістейді және тығыз оралып ұстауға тырысады. Жұптасу кезінде еркек ұрғашының басын немесе мойнын шағады, ал екі жартылай мүшесін ұрғашының клоакасына енгізеді. Жыныстық қатынас бірнеше сағатқа созылуы мүмкін. Кейде ұрғашылар кейін басқа еркектермен жұптасады. Ұрғашылардың жүктілік мерзімі 11-14 аптаға созылады, одан кейін шілде айының ортасынан тамыз айының соңына дейін, кейде тіпті кешірек, әдетте сегізден он екіге дейін бала туады (шектелген мәндер: 2-28). Жай құрттар - жұмыртқа туғызғыш; туылғаннан кейін 7-10 см ұзындығындағы жас жануарлар өте жұқа, мөлдір жұмыртқа қабығында болады, оны туғаннан кейін дереу тесіп шығады. Бастапқыда салмағы бір граммнан кем, бірақ сарысының қалдығы әлі де болады. Жастардың түсі мен өрнегі контрастты. Денесінің үстіңгі бөлігі күміс ақтан алтын сарыға дейін, ал бүйірлері мен асты қара болады.

Өлшемі мен ұзақтығы

Ересек баяу құрттардың ұзындығы шамамен 50 см (20 дюйм) болады және олардың ерекше ұзақ өмір сүруімен белгілі; баяу құрт – ең ұзақ өмір сүретін кесіртке болуы мүмкін, ол жабайы табиғатта 30 жылға жуық, ал тұтқындықта кем дегенде 54 жыл өмір сүреді (осы рекордты 1892 жылдан 1946 жылға дейін Копенгаген зообағында өмір сүрген еркек баяу құрт иеленеді, оның алғаш рет қандай жаста алынғаны белгісіз). Ұрғашысының омыртқа бойында жолақ және қараңғы бүйірлері болады, ал еркегінің денесінде көк дақтар болуы мүмкін. Екі жыныстың да жас даралары алтын түсті, қоңыр құрсақтары мен бүйірлері қара жолақты болады.

Жыртқыш жануарлар

А. fragilis-тің жануарлар дүниесіндегі жауыздарына додалар, дауылпандар, жыртқыш құстар, қарғалар, үй мысықтары, түлкілер, кірпілер, фазандар және тегіс жыландар кіреді. Баяу жүретін кесірткелер тілдерін сыртқа созып, кері тартып "иіс сезу" арқылы жауыздардың бар екенін анықтайды.

Экология

Бұл бауырымен жорғалаушылар көбінесе түнгі тіршілік етеді және басқа бауырымен жорғалаушылар сияқты күнге күйінбейді, бірақ күн жылытқан тастар сияқты заттардың астында, жанама түрде жылынуды қалайды. Оларды көбінесе ұзын шөптерде және басқа ылғалды орталарда кездестіруге болады. 2009 жылы Данияда жүргізілген зерттеуде баяу құрттың рационында жұмырқұрттар, құтылар, құрттар, гусеницалар және мыңжалдақтар кездесетіні анықталды.

Ұлыбританиядағы қорғалған мәртебе

Ұлыбританияда баяу құртқа барлық басқа британдық жергілікті рептилия түрлерімен қатар қорғалатын мәртебе берілді. Баяу құрттардың саны азайып келеді, ал 1981 жылғы «Жабайы табиғат пен ауылдық жер туралы» заңға сәйкес, оларды қасақана өлтіру, жарақат ету, сату немесе сатуға жарнамалау заңсыз болып табылады.

Ирландия

Ақырын құрт Ирландияда жергілікті емес деп саналады, бұл шамамен 1900 жылдарда келген болуы мүмкін. Олардың жасырын мінез-құлқына байланысты оларды байқау қиын, және олар негізінен Клэр округінің, әсіресе Бэррен аймағының кейбір бөліктерінде ғана көрінген.

Эволюциялық тарих

Ақырын құрттарға жататын Anguis туысының өкілдері алғаш рет Еуропада сүтқоректілер палеогенінің 14-аймағында, 43,5 және 41,2 миллион жыл бұрын пайда болды, бұл эоценнің лютеция кезеңімен сәйкес келеді. Anguis fragilis түріне жатқызылатын қалдықтар кейінгі миоценнен бастап белгілі.