Наполеон, Францияның соңғы үміті

Кіріспе

XIX ғасырдағы француз ханзадасы, Наполеон III-нің ұлы, Император ханзадасы (Наполеон Евгений Луи Жан Жозеф Бонапарт; 16 наурыз 1856 – 1 маусым 1879), сондай-ақ Луи Наполеон ретінде де танымал, француз императоры Наполеон III және императрица Евгенияның жалғыз баласы еді. 1870 жылы әкесі тақтан құлатылғаннан кейін, ол отбасымен Англияға көшті. 1873 жылғы қаңтарда әкесі қайтыс болған соң, Бонапартистер фракциясы оны Наполеон IV деп жариялады. Англияда ол британдық армия офицерінің білімін алды. Оқиғаға қатысуға құштар болғандықтан, британдықтарды ағылшын-зулу соғысына қатысуға көндірді. 1879 жылы британдық күштер қатарында қызмет еткен кезде, зулустар тобымен болған шайқаста қаза тапты. Оның ерте қазасы халықаралық сенсация тудырып, бүкіл Еуропаға шок толқынын жеткізді, өйткені ол Бонапарт әулетін Франция тағына қайтарудың соңғы маңызды династиялық үміті болды.

Өмірбаян

Луи Наполеон Париждегі Тюильри сарайында дүниеге келді және 14 маусымда Нотр-Дам соборында крещение рәсімінен өтті. Оның тәрбиешісі Папа Пий IX болды, ал оның өкілі, кардинал Патрици, рәсімді өткізді. Оның анасы Евгений де Богарнедің қызы, Швеция королевасы Жозефина болды, оны Баденнің ұлы герцогинясы Стефани өкілдік етті. Академиялық тарихшы Франсис Монньенің басшылығымен дұрыс басталмаған білімін 1867 жылдан бастап генерал Фроссар губернатор ретінде қадағалады, оған мұғалім ретінде Августин Филон көмектесті. Оның ағылшын медбикесі, мисс Шоу, королева Викторияның ұсынысымен, ханзадаға кішкентай кезінен ағылшын тілін үйретті. Оның жеке қызметшісі Ксавье Ульман және ажырамас досы Луи Конно да оның өмірінде маңызды рөл атқарды. Жас ханзада отбасылық ортасында «Лулу» деген лақап атымен танымал болды. 1868 жылы Корсикаға сапар шегіп, аралдың Францияға қосылуының жүз жылдығына қатысты. Ханзадаға шабуыл жасағандардың бірі, Лангалибалеле есімді зулу, ханзадаға найзасын лақтырды, бірақ өткірлемеді. Забанга атты зулудың тағы бір найзасы ханзаданың сол иығына тиді. Ханзада оң қолымен Лангалибалеле лақтырған найзаны, сол қолымен револьверін ұстап, қарсы тұруға тырысты. Бірақ жараларынан әлсіреп, жерге құлап, көз жұмды. Забанга ханзаданы тағы да ассегаймен жарақаттады, содан кейін Гвабакана шабуыл жасады. Содан кейін ханзада Клауватунгадан соңғы соққы алды, ол ханзаданың оң көзіне тиіп, миын тесіп, өлтірді. Келесі күні ханзаданың денесі табылғанда, ол жалаңаш болды және хирург-майор Ф. Б. Скотттың тексеруі бойынша 18 жара анықталды, олардың барлығы пышақтан жасалған. Кейінгі куәліктерге сәйкес, ханзаданың қарауылға сапқа түскен бірнеше зулу еркектерінен тек 8 пышақ жарақаты ханзада тірі кезінде тиді, қалған 10 пышақ жарақаты ханзаданың мәйітіне тиді. Бұл шабуылшылардың зулу халқының дәстүрлі жомла рәсімін орындауына байланысты болды, яғни, жаудың денесін пышақтап өлтіру. Бұл тәжірибе аң аулаумен байланысты, онда аң аулауға қатысқандардың барлығы арыстан немесе бұқа сияқты аса қауіпті жануардың мәйітін пышақтап шабуылдайды деп күтілді. Адамның жауына осылай істегені, ол қауіпті жабайы аңмен шайқасқанды мойындағанымен тең болды. Лангалибалеле ханзаданың мәйітіне «арыстан сияқты шайқасқаны» үшін жомла жасалғанын растады. Сондай-ақ, ханзаданың зулу шабуылшыларының куәліктері бойынша ханзада жалаңаш күйде табылған, өйткені Клауватунга дәстүр бойынша ханзаданың барлық киімдерін алып тастаған, тек бірнеше медальдар мен ханзаданың мойнындағы медальдан басқа, онда оның анасының суреті болған. Клауватунга ханзаданың киімдерін Дабаяне есімді басқа бір зулу еркегіне ұстап тұру үшін бергеннен кейін, ол ханзаданың жалаңаш құрсағына аздап кесу жасағандығын түсіндірді. Бұл зулу халқының дәстүрлі қақа рәсімін орындау үшін жасалды, ол өлген жаулардың мәйіттерінде өлімнен кейін пайда болатын жұқпалы салт-дәстүрлік ластануды жою мақсатында жасалатын. Өлілердің қабынуы өлтірілген адамның жанының шіріп бара жатқан денесінен құтылуға тырысқанынан, бірақ құтыла алмағанынан пайда болады деп саналады, сондықтан кісі өлтіруші адамның өз денесінің мәйіт сияқты қабынуынан сақтану үшін оның жаны құтылу үшін құрбанға тесік жасау міндеті бар еді. Бұл - сары май қышқылының ішектегі ферментациясына байланысты мәйіттерде пайда болатын денелердің шиеленуін байқауға болатын зулу халқының дәстүрлі түсіндірмесі. Клауватунга ханзаданың қанды киімдерін зиланың зулу халқының дәстүрлі рәсімін орындау үшін алып тастады, онда өлтіруші адам өз қанын тазалау үшін дәстүрлі ырым-жырымдарды орындаған кезде құрбанның киімдерін киюі керек (оның қанының зиянды әсерінен ласталған). Зулулар ханзаданың зергерлік бұйымдарын тонаған жоқ, өйткені бұл жауынгерге жасалатын қорлық деп саналды, және егер олар зергерлік бұйымдарды ұрласа, ханзаданың рухы оларды қудалайды деп сенді, өйткені бұл сиқырлы талисман деп қате түсіндірілді. Наталдық аталмыш атты екі сарбаз, Абель мен Роджерс, сондай-ақ оларды ертіп келген зулулық жолбасшы, зулулықтардың шабуылы кезінде ханзадамен бірге қаза тапты. Кейри мен аман қалған төрт адам ханзаданың соңғы қарсылық білдірген жерінен жиналды, бірақ зулуларға атқан жоқ. Кейри өз адамдарын лагерьге алып барды. Ал, келесі күні ханзаданың денесі табылды. Тергеу сотынан, соттың сотынан және Евгения патшайым мен Виктория патшайымның араласуынан кейін Кейри өз полкіне қайта оралды. Кейри 1883 жылдың 22 ақпанында Бомбей қаласында қайтыс болды. Луи Наполеонның өлімі халықаралық сенсация тудырды. Францияда ханзаданың британдықтар тарапынан қасақана «жойылғаны» туралы қауесет тарады. Басқа нұсқада, француз республикалықтары немесе масондар кінәлі деп айыпталды. Бір есепте, королева Виктория бүкіл оқиғаны ұйымдастырды деп айыпталды, бұл теорияны кейіннен Морис Ростан «Наполеон IV» пьесасында бейнеледі. Зулулар кейіннен оның кім екенін білмегенде оны өлтірмейтін едіктерін мәлімдеді. Оның бас шабуылшысы Лангалибалеле Улунди шайқасында шілде айында қаза тапты. Евгения кейіннен Собузаның қаласына саяхат жасады, онда оның ұлы қайтыс болды, және королева Виктория төлеген Императорлық ескерткіш орнатылды. Соғысқа баруға рұқсат сұраған және командирлерін өршілдігімен алаңдатқан ханзада Гарнет Волсли, 1-ші виконт Волсли, «батыл жас жігіт, және ол солдаттың өлімімен өлді. Одан жақсы не істей алатын еді?» деп сипаттады. Оның шіріген денесі британдық әскери кемесімен Спитхедке әкелінді, содан кейін Вулич арсеналына сапар үшін HMS Enchantress-ке ауыстырылды; түні бойы ол өзен жағасындағы батыс сегізбұрышты күзетші үйінде жатты. Королева Викторияның қатысқан қоштасу процессиясы Чизлхерстке бағытталды, онда ол жерленді. 1888 жылдың 9 қаңтарында оның денесі анасы салған Императорлық мазарға, Фарнборо қаласындағы Святого Михаила аббаттығына ауыстырылды. Императорлық ханзада өз мұрагері ретінде Наполеон Виктор Бонапарт ханзадасын тағайындады, осылайша генеологиялық жағынан үлкен мұрагер, Виктордың әкесі, Наполеон ханзадасын өткізіп алды.

Louis Napoléon was born at the Tuileries Palace in Paris, and he was baptised on 14 June 1856 at Notre Dame Cathedral. His godfather was Pope Pius IX, whose representative, Cardinal Patrizi, officiated. His godmother was Eugène de Beauharnais's daughter, Josephine, the Queen of Sweden, who was represented by Grand Duchess Stéphanie of Baden. His education, after a false start under the academic historian Francis Monnier, was from 1867 supervised by General Frossard as governor, assisted by Augustin Filon as a tutor. His English nurse, Miss Shaw, was recommended by Queen Victoria and taught the prince English from an early age. His valet Xavier Uhlmann and his inseparable friend Louis Conneau also figured prominently in his life. The young prince was known by the nickname "Loulou" in his family circle. In 1868, he visited Corsica and attended the centenary festival of the annexation of the island to France. One of the prince's assailants, a Zulu named Langalibalele, threw his spear at the prince, but missed. Another spear, thrown by a Zulu named Zabanga, struck the prince's left shoulder. The prince tried to fight on, wielding the spear thrown by Langalibalele in his right hand and his revolver in his left. However, weakened by his wounds, the prince sank to the ground and was overwhelmed. Zabanga stabbed the prince again with an assegai, followed by Gwabakana; and then the prince suffered a final blow from Klabawathunga who stabbed the prince in the right eye penetrating the prince's brain and killing him. When the prince's corpse was recovered the next day, it was found naked and an examination by surgeon major F. B. Scott counted 18 wounds all of which were stab wounds. According to later testimonies from several of the Zulu men who had participated in the ambush of the prince's patrol, only 8 of the stab wounds were inflicted upon the prince while he was still alive the remaining 10 stab wounds were done to the prince's corpse. This was due to the ambushers observing the customary Zulu hlomula ritual, which entailing stabbing the body of an already fallen adversary. The practice was related to the hunt, when all the participants of the hunt were expected to stab the carcass of a particularly formidable kill, like a lion or buffalo. To do the same to a human foe was to acknowledge that he had fought with the ferocity of a dangerous wild animal. Langalibalele confirmed that hlomula was performed on the prince's corpse because he had "fought like a lion". It also transpired from the testimonies of the prince's Zulu assailants that the prince's corpse was found naked because Klabawathunga had ritually stripped the prince's body of all his apparel, except for a few medals and the locket around the prince's neck which contained a picture of his mother. After giving the prince's clothes to another Zulu man named Dabayane to hold onto, Klabawathunga explained that he personally performed a slight incision on the prince's naked abdomen in order to observe the customary Zulu qaqa ritual, which was customarily performed on the corpses of slain foes for the purposes of removing a perceived contagious ritual pollution that followed homicide, called umnyama in isiZulu (meaning 'dark contagion'). It was believed that the swelling that occurred in corpses was due to the homicide victim's soul trying but failing to escape the decaying body, and therefore the killer had a duty to make a hole in their victim to allow the soul to escape lest the killer's own body swell like a corpse. This was the traditional Zulu explanation for the observable swelling of the body which occurs in corpses due to the fermentation of butyric acid in the gut. The prince's bloodstained clothes had meanwhile been removed in order for Klabawathunga to observe the customary Zulu ritual of zila, where a killer was required to wear their victim's clothes (polluted by the harmful influences of his blood) while observing customary ritual abstentions in order to cleanse themself of the crime of homicide. The Zulus had not looted the prince's jewellery because it was seen as a dishonourable thing to do to a warrior, and because it was believed the prince's spirit would haunt them if they stole the jewellery, which was misconstrued for a magical talisman. Two troopers of the Natal Native Horse, Abel and Rogers, as well the Zulu guide accompanying them, died with the prince during the Zulu ambush. Carey and the four surviving men came together about from where the prince made his final stand but did not fire at the Zulus. Carey led his men back to camp. The prince's body was recovered the next day. After a court of inquiry, a court martial, and intervention by Empress Eugénie and Queen Victoria, Carey returned to his regiment. Carey died in Bombay on 22 February 1883. Louis Napoléon's death caused an international sensation. Rumours spread in France that the prince had been intentionally "disposed of" by the British. Alternatively, the French republicans or the Freemasons were blamed. In one account, Queen Victoria was accused of arranging the whole thing, a theory that was later dramatised by Maurice Rostand in his play Napoleon IV. The Zulus later claimed that they would not have killed him if they had known who he was. Langalabalele, his chief assailant, was killed in July at the Battle of Ulundi. Eugénie later made a pilgrimage to Sobuza's kraal, where her son had died, and where the Prince Imperial Memorial, paid for by Queen Victoria, had been erected. The prince, who had begged to be allowed to go to war and who had worried his commanders by his dash and daring, was described by Garnet Wolseley, 1st Viscount Wolseley, as "a plucky young man, and he died a soldier's death. What on earth could he have done better?" His decomposed body was brought back to Spithead on board the British troopship , and thence transferred onto HMS Enchantress for sailing on to Woolwich Arsenal; overnight, he lay in state in the western octagonal guardhouse by the riverfront. The funeral procession, including Queen Victoria, went from there to Chislehurst, where he was buried. On 9 January 1888, his body was transferred to a special mausoleum constructed by his mother as the Imperial Crypt at St Michael's Abbey, Farnborough, next to his father. The Prince Imperial had appointed Prince Napoléon Victor Bonaparte as his heir, thus skipping the genealogically senior heir, Victor's father, Prince Napoléon.

Мұра

1880 жылы Числхерст тұрғындары Камден-плейс жанындағы Числхерст орталығында Император ханзадасының ескерткішін орнатты, ол қазір II санаттағы мүлік ретінде тіркелген. 1950 жылдары ескерткіштің басынан өтетін, бұрын Станция жолы деп аталған жол, оның құрметіне Принц Император жолы деп өзгертілді. Числхерст үшін STD телефон коды 467, ол IMP деп жазылады – бұл ескі әріп-сандық телефон дискісіндегі "императорлық" сөзінің қысқартылған түрі. Австралиялық футбол клубы Footscray ханзаданың қазасы туралы әңгімеден шабыттанып, 1880 жылдардың басында өз атауын Принц Император футбол клубы деп өзгертті, бірақ екі жылдан кейін Footscray деген есімге қайта оралды. 1998 жылы астероидтың серігі Petit Prince Император ханзадасының құрметіне аталды, себебі ол оның анасының атымен аталған астероидтың (45 Eugenia) айналасында айналады.

Әдебиетте

Бұл өлім Г. А. Хентидің "Жас отаршылар: Зулу және Бур соғыстарының хикаясы" (1885) кітабында егжей-тегжейлі баяндалған. Р. Ф. Дельдерфилдтің "Ұзақ жазғы күн" романында (Ат үстінде келе жатқан атты трилогиясының бірінші кітабы) Бур соғысының қатысушысы Пол Крэддок 1900 немесе 1901 жылы ферма сатып алады. Орта жастағы шаруашылық басқарушысы Радд 1879 жылы Императорлық ханзаданы құтқара алмаған сарбаздардың бірі болғаны үшін ашулы. Крэддок оқиғаны біледі, себебі ол сол күні дүниеге келген. Эмма Лазарус ханзаданың тууы мен өлімін еске алу үшін "Тағдыр" деген ортақ атаумен сонеттер жазды. Итальян ақыны Джосуэ Кардуччи 1879 жылы оның құрметіне алкай строфаларында өлең жазды (кейін "Оди Барбаре" кітабында), онда ханзаданың өлімін былай сипаттады (1-4 тараулары): "Бұл санасыз варварлық асагейі / оны құлатты, жарқын / өмірдің көзін сөндірді, оған көк аспандағы көлеңкелер / күлімсіреп қарады". Морис Ростанның "Наполеон IV" пьесасында ханзада Виктория патшайымының құпия қолдауымен ұйымдастырылған мұқият жоспарланған шабуылда қаза табады. 1943 жылғы Southern Daily Echo газетіндегі мақалада бұрынғы сапер Джордж Хардинг (Корольдік инженерлердің 2-ші ротасы) атпен жүретін жедел жәрдем көлігін алып, ханзаданың денесін тауып, колоннаға жеткізуге бұйрық бергенін еске алды. Императорлық ханзада 17-ші атты әскер полкімен барлау миссиясына шыққан. Миссияны сипаттай келе ол былай деді: "Біз құрғаған өзенге жеттік және жедел жәрдемді өткізу үшін жағалауларды кесуге тура келді. Соңында біз үлкен жүгері егістігінің жанындағы краалға жеттік, онда ханзада мен оның серіктерінің денелерін таптық. Олар краалда демалып жатқанда зулустар шабуыл жасады. Зулулар жүгері егістігінен шығып, олардың атқа отыруына мүмкіндік бермей өлтірді. Ханзада асагейлермен 16 рет жараланды. Біз оның денесін жедел жәрдемге салып, айналдырдық. Қалған денелерді табылған жеріне жерлегеннен кейін колоннаға қайттық. Ханзаданың денесі Англияға жерлеу үшін әкелінді. Императорлық ханзада Дональд Серрелл Томас жазған "Ақ ат үстіндегі өлім" (2013) Шерлок Холмс пароди романындағы екінші дәрежелі кейіпкер."

The death is presented in some detail in G. A. Henty's The Young Colonists: A Tale of The Zulu and Boer Wars (1885). In the R. F. Delderfield novel Long Summer Day (the first of the A Horseman Riding By trilogy), Boer War veteran Paul Craddock buys a farm in 1900 or 1901. The middle aged estate manager, Rudd, is somewhat embittered at having been one of the soldiers who had failed to rescue the Prince Imperial in 1879. Craddock is aware of the events because, by coincidence, he had been born that very day. Emma Lazarus wrote sonnets, under the common title of "Destiny", commemorating the prince's birth and death. The contemporary Italian poet Giosuè Carducci composed a poem in Alcaic stanzas in his memory in 1879 (later in his Odi Barbare), in which he described the Prince's death as follows (vv. 1 4) "Questo la inconscia zagaglia barbara / prostrò, spegnendo li occhi di fulgida / vita sorrisi da i fantasmi / fluttuanti ne l'azzurro immenso". ("The unconscious barbarous assegai / prostrated him and extinguished his eyes / of radiant life, at which smiled the ghosts / floating in the immense blue"). In the play Napoleon IV by Maurice Rostand, the prince is killed in a carefully planned ambush arranged with the connivance of Queen Victoria. In a 1943 Southern Daily Echo article, former Sapper George Harding (2nd Company Royal Engineers) recalled being ordered to take a horse ambulance and find the prince's body and bring it back to the column. The Prince Imperial had been out on reconnaissance mission with a party of the 17th Lancers. Describing the mission, he said
We advanced to a dried up river bed and had to cut away the banks to get the ambulance across. Eventually, we reached a kraal beside a large mealie field where we found the bodies of the Prince and some of his party. They had been surprised by Zulus as they rested in the kraal. The Zulus broke out of the mealie field and killed them before they could remount their horses. The Prince had been stabbed 16 times with assegais. We made a rough coffin and put his body in the ambulance. After burying the other bodies where they were found, we went back to the column. The Prince's body was taken back to England for burial. The Prince Imperial is a minor character in Donald Serrell Thomas's Sherlock Holmes pastiche novel Death on a Pale Horse (2013).

Атақтар, атақтар, құрмет белгілері және гербтер

Ол туғаннан бастап Францияның императорлық ұлы ретінде танылды.