Кіріспе

Бразилиядағы жер реформасы үшін күрестегі әлеуметтік қозғалыс

Жерсіз жұмысшылар қозғалысы (Movimento dos Trabalhadores Rurais Sem Terra, MST) – Бразилиядағы жер реформасын жүзеге асыруға бағытталған әлеуметтік қозғалыс. Марксизмнен шабыттанған бұл қозғалыс Латын Америкасының ең ірі қозғалыстарының бірі болып есептеледі, және Бразилияның 26 штатының 23-інде шамамен 1,5 миллион адам мүшелік етеді. MST өзінің мақсатын Бразилиядағы жер реформасы арқылы кедей жұмысшылардың жерге қолжетімділігін қамтамасыз ету, сондай-ақ жер иелігіне қол жеткізуді қиындататын әлеуметтік мәселелер – теңсіз табыс тарату, расизм, сексизм және БАҚ монополиясы сияқты мәселелер бойынша күресу деп белгілейді. MST ауылдық кедейлердің өзін-өзі қамтамасыз ететін тұрмысқа қол жеткізуге ұмтылады. Бұл қозғалыс бұрынғы жер реформасы қозғалыстарынан бір мәселеге назар аударуымен ерекшеленеді; олар үшін жер реформасы – өзін-өзі ақтаушы себеп. Ұйым өнімсіз жерді иемденудің заңмен рұқсат етілгенін, Бразилияның соңғы Конституциясына (1988 жыл) сілтеме жасайды, онда жер әлеуметтік функцияны орындауы керек делінген (5-бап, XXIII тармақ). MST сонымен қатар 1996 жылғы халық санауының мәліметтеріне сүйене отырып, Бразилиядағы барлық егістік жердің үштен екісі халықтың 3% иелігінде екенін атап көрсетеді. 1991 жылы MST "жері жоқ отбасыларға жер алып бергені және оларды тұрақты түрде оны өңдеуге көмектескені үшін" "Тұрақты өмір сүру құқығы" сыйлығына ие болды.

Қор

1964 жылғы төңкерістен кейін шаруалар лигасының таратылуы әскери диктатура кезеңінде коммерциялық егіншілікке және жер иелігінің шоғырлануына жол ашты, ал 1970-ші жылдары ауыл халқының саны күрт төмендеді. 1980-ші жылдардың ортасында 370 миллион гектар жалпы егіс жерінің 285 миллион гектарын (77%) ірі жер иелері алып жатты. Алайда, 1980-ші жылдардағы демократияландыру процесі халықтың өз мүдделерін қорғауына, мемлекет пен үстем таптардың мүдделерінен гөрі, оларға басымдық беруіне мүмкіндік берді. МТТ-ның пайда болуы осы аяда жүзеге асты. 1980 жылдың соңы мен 1981 жылдың басында Бразилияның оңтүстігіндегі Рио-Гранде-ду-Сул штатындағы үш өнімсіз кеңістіктің арасында 6000-нан астам жерсіз отбасы лагерь құрды. Бұл отбасылардың арасында 1974 жылы су электр станциясының құрылысына кедергі келтіргені үшін жерлерінен айырылған 600 шаңырау бар еді. Кейіннен бұл топқа ФУНАИ-дың Ноноайдағы Каинганг үнді резерватынан қуған 300 (немесе басқа деректер бойынша, 1000-нан астам) шаңырау қосылды, олар 1968 жылдан бері жерді жалға алып келген. Пасо Реал және Ноноай тұрғындарының жергілікті ұйымдастыруы үнді емес жерлердегі жерді бөлуге қол жеткізді, бірақ содан кейін ұйымдастыру тоқтатылды. Бұл талаптар бойынша жер алмағандар, басқалармен бірігіп, аймақтық қозғалыстың жетекшілері MASTER (Рио-Гранде-ду-Сул жерсіз шаруалар қозғалысы) басшылығымен 1980/1981 жылдарғы лагерь құрды. Бұл орын Encruzilhada Natalino деп аталды. Азаматтық қоғамның, соның ішінде Католик шіркеуінің прогрессивті қанатының қолдауымен отбасылар әскери күшпен салынған блокадаға қарсы тұрды. Үкімет блокаданы жүзеге асыруды армия полковнигіне тапсырды, ол бұрын Арагуая партизандарына қарсы күресімен танымал болған. Курио блокаданы қаталдықпен орындады; жерсіздердің көпшілігі Амазония шекарасына көшу ұсынысынан бас тарды және әскери үкіметті аграрлық реформа үшін жақын жерлерді иемденуге мәжбүр етті. "Энкрузилдада Наталино" эпизоды үлгі болды. МТТ-ның кейінгі дамуының көп бөлігі Бразилияның оңтүстігіндегі аймақтарға қатысты, онда ашық шекара болмағандықтан, отбасылық шаруашылық үшін агробизнес тудырған қиындықтарға жауап ретінде жерге қол жеткізудің баламалы негізін идеологиялық тұрғыдан қорғауға шақыру жасалды. МТТ сондай-ақ өзінің негізгі жұмыс тәсілін қалыптастырды: нақты демографиялық топтың нақты күресін ұйымдастыру. МТТ ресми түрде 1984 жылдың қаңтарында Бразилияның әскери диктатурасы аяқталып, Парана штатының Каскавель қаласында жерсіз жұмысшылардың ұлттық кездесуі кезінде құрылды. Оның құрылуы Католикке негіделген ұйымдармен, мысалы, Пасторальдық жер комиссиясымен тығыз байланысты, олар қолдау мен инфрақұрылымды қамтамасыз етті. 1980-ші жылдардың көп бөлігінде МТТ 1960-шы жылдардағы шаруалар лигасының мұрагері, Ұлттық аграрлық жұмысшылар конфедерациясының (CONTAG) саяси бәсекелесіне тап болды, ол жер реформасын қатаң заңды жолмен, кәсіподақтарды қолдау арқылы және ауылдық жұмысшылар үшін басшылардан жеңілдіктер алуға тырысты. Бірақ МТТ-ның жерге қол жеткізу үшін күрестегі агрессивті тактикасы саяси заңдылықты берді, ол тез арада CONTAG-тен басып өтті, ол өзін кәсіподақшылдықпен шектеді және бүгінгі күнге дейін Central Única dos Trabalhadores (CUT) ауылдық бөлімшесі ретінде әрекет етеді. Ақырында, МТТ ауылдық жұмысшылардың өкілі ретінде саяси назарды толығымен өзіне аударды. 1980-ші жылдардан бері МТТ жерді иемдену монополиясын сақтаған жоқ, олардың көпшілігі көптеген халықтық ұйымдар (МТТ-дан шыққан диссиденттер, кәсіподақтар, жер жұмысшыларының бейресми коалициялары) жүзеге асырды. Алайда, МТТ - бұл кәсіптермен айналысатын ең ұйымдасқан топ және олардың қоғамдық мақсаттар үшін кәсіптерді ресми иемденуге айналдыруға жеткілікті саяси ықпалы бар. 1995 жылы 198 кәсіптің тек 89-ы (45%) МТТ ұйымдастырған, бірақ олардың ішінде 20,500 (65%) жалпы саны 31,400 отбасы болды.

1995-2005 Кардосо үкіметі

Бразилияда зорлық-зомбылыққа толы жер дауының ұзақ тарихы бар. 1990 жылдары MST Бразилиядағы ең белгілі жер реформасы қозғалысы ретінде пайда болды және 1995–1999 жылдары зорлық-зомбылыққа әкелген тұтқыншылықтардың бірінші толқынына жетекшілік етті. MST, жер иелері және үкімет бір-бірін өлтіру, мүгедек ету және мүлікке зиян келтіруде айыптады. 1996 жылы Элдорадо-де-Каражас қырғынында 19 MST мүшесі атып өлтірілді, ал тағы 69 адам Пара штатындағы мемлекеттік жолды тосқан кезде полициямен жараланды. Тек 1997 жылы полициямен және жер иелерінің күзет қызметкерлерімен болған ұқсас қақтығыстар халықаралық деңгейде екі дүркін өлімге әкелді. 2002 жылы MST Минас-Жерайштағы сол кездегі президент Фернандо Энрике Кардосоның отбасылық шаруашылығын басып алды, бұл әрекет сол кездегі солшыл оппозицияның жетекшісі Лула және PT-нің басқа да көрнекті мүшелері тарапынан ашық айыпталыпты. Басып алу кезінде шаруашылыққа зиян келтірілді және тоналды, комбайн, трактор және бірнеше жиһаз қиратылды. Сонымен қатар, MST мүшелері шаруашылықтағы барлық алкогольді ішіп тастады. Кейіннен 16 MST жетекшісіне ұрлық, вандализм, заңсыз кіру, адам ұрлау және тұтқындауға қарсылық көрсету сияқты айыптар тағылды. 2005 жылы Пернамбукода MST шаруашылығының жанында жүк көліктерін тонау фактісін тергеп жатқан екі жасырын полиция қызметкеріне шабуыл жасалды. Бірі атып өлтірілді, екіншісі азапталды; MST қатысы болуы күдіктелді. 2000 жылдардың басында MST ірі корпорацияларға тиесілі жұмыс істеп тұрған нысандарды басып алды, олардың қызметі мүліктің әлеуметтік функциясына қайшы келеді деп есептеді. 2005 жылдың 8 наурызында MST Порту-Алегреден 56 км (34,8 миль) қашықтықта орналасқан Барра-ду-Рибейродағы балабақша мен зерттеу орталығына шабуыл жасады, екеуі де Aracruz Celulose компаниясына тиесілі болды. MST мүшелері жергілікті күзетшілерді тұтқынға алып, өсімдіктерді жерден жұлып алды. MST президенті Жоао Педро Стедиле MST-ның жер иелеріне ғана емес, сонымен қатар "капиталистік шаруашылықпен байланысқан трансұлттық капиталдың ауыл шаруашылығын ұйымдастыру жобасына" қатысқан агробизнеске де қарсы тұруы керектігін айтты. Бір белсендінің сөзімен айтқанда: "Біздің күресіміз тек жерді жеңу үшін ғана емес, біз жаңа өмір салтын құрудамыз". Бұл өзгеріс 2000 жылы өткен ұлттық конгрестен бастап дамып келеді, ол негізінен трансұлттық корпорациялардың, бразилиялық немесе шетелдік болсын, жалпы шағын меншікке және Бразилияның ұлттық азық-түлік қауіпсіздігіне, әсіресе интеллектуалдық меншік саласында төндіретін қауіпке назар аударды. 2000 жылдың шілдесінде бұл принцип MST-ге фермерлерді жұмылдырып, Ресифеде жағадан келген Аргентинадан ГМО жүгерісімен жүктелген кемеге шабуыл жасауға итермеледі. 2000 жылдан бері қозғалыстың белсенділігінің көп бөлігі "Бразилияда жұмыс істейтін ірі монополиялардың араласу саясатының символы" ретінде көпұлтты корпорацияларға қарсы символикалық әрекеттерден тұрады. Стратегияны өзгертудің бір себебі - 1990 жылдардың соңы мен 2000 жылдардың басында үкіметтің ұстанымдарының өзгеруі болуы мүмкін. Кардосо үкіметі Бразилияда жер реформасына "қажеттілік жоқ" екенін, шағын шаруашылықтар бәсекеге қабілетсіз екенін және ауылдық жерлерде жеке табысты арттыруы екіталай екенін мәлімдеді. Ол білікті жұмыс орындарын құрудың жақсырақ болатынын, бұл жер реформасы мәселесін кейінге қалдыратынын айтты. Кардосо MST-ның іс-әрекеттерін архаикалық, аграрлық өткенге қайта оралуды көздейтіндігі және сондықтан "заманауилықпен" қайшылықта екендігі туралы айыптады, бұл "неолибералдық дискурстың мүмкіндік беретін мифі" деп атады. Кардосо жалпы жер реформасын сөз жүзінде қолдады, бірақ бұл қозғалысты "демократияға қауіп" деп сипаттады. Ол MST-ның 1998 жылы Паранадағы әртүрлі банктерді басып алуға әкелген субсидияланған несиеге деген талаптарын банк тонауымен салыстырды. Кардосо биліктен кеткеннен кейін жазған мемуарларында жер реформасына деген сүйіспеншілігін білдіріп: "Егер мен президент болмасам, мен олармен бірге жүріп жүрер едім", - деп, сонымен қатар "жеке меншік шаруашылықтарды басып алған бұқаралық топтардың бейнесі жергілікті және шетелдік инвестицияларды қуып шығарады" деп қарсылық білдірді. Кардосо өзі MST-ны террористер деп атамаса да, оның Ауыл шаруашылығын дамыту министрі мұны жасады, тіпті MST Бразилия үкіметін шантаж жасау үшін Аргентинаға солтүстіктен шабуыл жасады деген болжам жасады. 1997 жылдың шілдесінде Кардосоның әскери үй шаруашылығының бастығы (Cas...

2005-2010 Лула үкіметі және Аграрлық реформа үшін науқан

Лула үкіметін MST солшыл және осыған байланысты достық үкімет деп қарады, сондықтан 2003 жылдан бастап мемлекеттік ғимараттарды басып алудан бас тартып, жеке меншік жер иеліктеріне қарсы шараларға басымдық берді, бұл 2003 жылдан бастап басып алулардың екінші толқыны болды. Алайда, Лула үкіметінің үлкендейтін консервативті ұстанымдары, соның ішінде жер реформасы мәселесіндегі төмен деңгейдегі белсенділігі (әсіресе Кардосоның алғашқы мерзімінде жеткен нәтижелерден де төмен болды) қозғалысты 2004 жылдың басында өз ұстанымын өзгертуге итермеледі, ол қайтадан мемлекеттік ғимараттар мен Banco do Brasil бөлімшелерін басып алды. 2003 жылдың маусым айында MST Гойас штатындағы Monsanto компаниясының ғылыми-зерттеу шаруашылығын басып алды. 2008 жылдың 7 наурызында Сан-Паулу штатындағы Сан-Круз-дас-Пальмейрадағы Монсантоның тағы бір нысанында әйелдер-белсенділер жасаған ұқсас әрекет нәтижесінде генетикалық түрлендірілген жүгерінің жас өсімдіктері мен тәжірибелік учаскесі жойылды, бұл ғылыми зерттеулерді баяулатты. MST компаниясы ауыл шаруашылығындағы трансұлттық корпорациялармен жеткізілетін ГМО-ның кең қолданылуына наразылық білдіру үшін нысанды жойғанын мәлімдеді. 2003 жылы Лула ГМ сояның сатылуына және қолданылуына рұқсат берді, бұл MST-нің Стедилесін оны «трансгендік саясаткер» деп атауға итермеледі. Бразилиялық тұқым өндірісіндегі трансұлттық компаниялардың үстемдігі 2000-шы жылдардың басында Бразилияның гибридтік тұқым индустриясының 82% Монсантоға тиесілі болғандығымен расталды, бұл MST экономикалық пайдасына қарамастан органикалық егіншіліктің дамуына зиян келтіретінін және пестицидтерді кеңінен қолдану сияқты болашақ денсаулыққа қауіп төндіретінін көрсетті. Кейін Стедиле Монсантоны халықаралық аграрлық өндіріс пен тауар саудасын дерлік толығымен бақылайтын он трансұлттық компанияның бірі деп атады. Сол сияқты, 2006 жылы MST Паранадағы Iguaçu ұлттық паркіне жақын жерде ГМО-мен ластануды тудырған швейцариялық Syngenta корпорациясына тиесілі зерттеу станциясын басып алды. Станцияның болуына қатысты қызу пікір-таластан кейін (Лула үкіметінің бұрынғы шектеулерді жеңілдетуі және Syngenta компаниясына ГМО зерттеулерін жалғастыруға рұқсат беруі де осы пікір-таластың бөлігі болды), нысан Парана штатының үкіметіне берілді және агроэкологиялық зерттеу орталығына айналдырылды. Лула мен Стедиле арасындағы пікір алмасынан кейін, Лула қозғалыстың талаптарының қажетсіз радикалданғанын ескерді, MST үлкен ұлттық демонстрация шақыруға шешім қабылдады. 2005 жылдың мамырында Гояния қаласынан 200 шақырымдық екі апталық шеруден кейін, шамамен 13 000 жерсіз шаруа Бразилияның астанасы Бразилиаға келді. MST науқаны президент Лулаға емес, АҚШ елшілігі мен Бразилияның Қаржы министрлігіне бағытталды. Мыңдаған жерсіздер көшеде тулар мен орақтарды алып жүргенде, 50 адамнан тұратын делегация Луламен үш сағаттық кездесу өткізді, ол камераға түсу үшін MST шапкесін киді. Бұл кездесуде Лула 2006 жылдың соңына дейін 430 000 отбасын қоныстандыруға және осы мақсатқа адам және қаржы ресурстарын бөлуге уәде берді. Ол сонымен қатар, қайта бөлуге арналған жер көлемін ұлғайтуды қоса алғанда, бірқатар реформаларды жүзеге асыруға міндеттенді [Ramos, 2005]. Кейіннен Лула үкіметі 2002 мен 2006 жылдар аралығында 381 419 отбасын қоныстандырғанын мәлімдеді, бұл MST даулаған мәлімдеме болды. Қозғалыстың пікірінше, бұл көрсеткіштер үкімет заңды түрде мойындаған жерлерде (ұлттық орман және қоршаған ортаны қорғаудың басқа да басқарылатын аймақтары, сондай-ақ басқа да бар елді мекендер) өмір сүретін адамдарды қосу арқылы манипуляцияланған. MST Лула әкімшілігін жерді қайта бөлуді «реформа» деп атағаны үшін де сынға алды, бұл жай ғана әлеуметтік көмек көрсетудің бір түрі болды, ол өндірістік жүйені өзгерте алмады. Лидерлер Лулаға 16 талап қойды, оның ішінде экономикалық реформа, мемлекеттік шығыстарды арттыру және мемлекеттік тұрғын үй салу. Рейтер агенттігіне берген сұхбаттарында көптеген көшбасшылар Луланы әлі де одақтас деп сақтайтындарын, бірақ ол уәде еткен жер реформасын жеделдетуін талап еткенін айтты. Алайда, сол жылдың қыркүйек айында Жоао Педро Стедиле Лула үкіметі жер реформасы тұрғысынан «аяқталды» деп мәлімдеді. Луланың бірінші мерзімінің соңына қарай, MST үкіметтің күнтәртібіне қарамастан, жеке қозғалыс ретінде әрекет етуге шешім қабылдағаны анық болды. MST үшін Лула үкіметінен алған ең үлкен пайда қозғалыстың өзінің криминалдануына жол бермеу болды. Кардосо үкіметінің қатаң, басып алуға қарсы шаралары күшейтілді, бірақ орындалмады. MST-ні «террористік ұйым» деп ресми анықтауға жасалған әрекеттерге де Жұмыс партиясының депутаттары қарсылық көрсетті. Дегенмен, Лула үкіметі ешқашан MST-мен бірлесіп әрекет етпеді, бұл үкіметтің күшін арттырудан ұйымдасқан әлеуметтік қозғалыстарды шеттетудің жалпы үрдісіне сәйкес келді. Бірақ неміс авторы айтқандай, Лула үкіметі жыл сайын жер реформасының жобасын ұсынды, бірақ ол аймақтық жер иелері тарапынан үнемі тоқтатылды. Луланың президенттікке сайлануы жер реформасына белсенді мемлекеттік қолдау көрсету мүмкіндігін тудырды, сондықтан консервативті БАҚ MST-нің әрекеттерін қылмыстық қылмыс ретінде көрсетуге күшін арттырды. 2005 жылдың мамырында Veja MST-нің Сан-Паулудағы ең қуатты түрмелік бандасы Primeiro Comando da Capital (PCC) көмектесіп жатқанын айыптады. PCC басшылары арасындағы телефондық әңгімеде MST туралы айтылды, олардың бірі «жақында MST басшыларымен сөйлестім» және олар бандыға ең үлкен түрмелік науқанды қалай жүргізу керектігі туралы «нұсқаулар береді» деді. 2005 жылдың 18 сәуірінде Сан-Паулудағы түзету мекемелеріндегі жағдайға наразылық білдірген шамамен 3000 туысқандар наразылық акциясына қатысты. «MST басшыларының» есімдері аталмады. Таспаға түсірілген әңгімелерге MST белсенділерінің ешқайсысы қатыспады. MST ресми жазбаша мәлімдемеде кез келген байланысты жоққа шығарды, бұл дәлелдердің құрғақ әңгіме екенін және қозғалысты қылмыстауға жасалған әрекет екенін мәлімдеді. 9/11 оқиғасынан кейін бразилиялық БАҚ MST-ні «террористтер» деп сипаттауға бейімделді, оны тарихи және медиалық оқиғалармен шатастырып, 9/11 оқиғасынан кейінгі халықаралық тенденцияларға сәйкес, жаһандануға қарсы кез келген саяси қозғалысты қабылдауға болмайтын саяси дискурс шегінен шығарды. MST өз қызметінің әскери барлау қызметімен үнемі бақыланатынын біледі. Әртүрлі барлау органдары, бразилиялық және шетелдік, MST мен түрлі террористік топтар арасындағы қарым-қатынасты болжайды. MST «әлеуметтік тәртіпсіздіктің» көзі ретінде қарастырылады. 2005 жылдың соңында жер иелеріне жақын депутаттар көпшілігі бар парламенттік тергеу комиссиясы MST-нің қызметін терроризм деп жариялады және MST-ні қылмыстық ұйым деп таныды. Алайда, оның есебі комиссияның PT мүшелерінен қолдау таппады, ал сенатор оны телекамералардың алдында жыртып тастады, осыған қол қойғандардың «кісі өлтіруге қатысқандар, құл еңбегін пайдаланатындар және заңсыз жерді жымқыратындар» екенін айтты. Дегенмен, осы есеп негізінде 2006 жылы депутат Абелардо Лупион (Демократтар, Парана) ұсынған заң жобасында «үкіметке қысым көрсету мақсатымен басқалардың мүлігіне ену» террористік әрекет болып, осылайша ауыр қылмыс болып танылды. Бразилия заңнамасында «ауыр қылмыс» 1990 жылғы бразилиялық заңда белгіленген қылмыс, және оны жасаған күдіктілер сотқа дейін босатылмайды. 2006 жылдың сәуір айында MST Баия штатындағы Suzano Papel e Celulose компаниясының шаруашылығын басып алды, өйткені ол эвкалипт өсіруге алты шаршы километрден астам жерді жұмсады. Эвкалипт, жергілікті емес өсімдік, Солтүстік-Шығыс Бразилиядағы қоршаған ортаның нашарлауына және шағын ауыл шаруашылық өндірісі үшін жердің жетіспеуіне кінәлі деп айыпталды, кейбіреулер бұл жағдайды «эвкалиптпен қоршау» деп атады. 2011 жылы Veja мұндай әрекетті…

2010 жылдан қазіргі уақытқа дейін

MST Дилма Русефтің кандидатурасын толыққанды қолдады, ал ол сайланғаннан кейін қозғалысқа өте білікті қолдау көрсетті. 2010 жылдың қарашасында ұлттық телеарнада ол жер реформасын "адам құқықтары" мәселесі деп жариялады, яғни таза гуманитарлық мәселе. Луланың бас штаб бастығы ретінде ол экологиялық және жер реформасы мәселелеріне қарағанда экономикалық өсімді қолдады. Ол сайлау науқаны кезінде радиоға берген сұхбатында консервативтілердің экономикалық өсім Бразилияның жер мәселесін жеңілдетеді деген ескі пікірін қайталады: "Біз жерсіздердің тұрақсыздықтарының нақты негізін жоямыз. Олар соғысуға себептерін жоғалтады". Осылайша, бір автор MST-нің Русефті қолдауы "кіші жамандықты" таңдау деп сипаттады. Мемлекеттік органдар мен жеке тұлғалар қозғалыстың қызметіне қатал қарсылық білдіруді жалғастырды. 2012 жылдың 16 ақпанында Алагоаста 80 отбасы төленбеген қарыздармен су басқан қант фабрикасына жалға берілген фермадан шығарылды. MST белсендісі Жанаина Стронзакедің айтуынша, MST жер иелерінің MST басшыларының тізімі бар деп санайды. Көптеген адамдар қаза тапты, бірақ кейбір кісі өлтірулер жазатайым оқиғалар болып көрінуі үшін жасалды. 2014 жылдың сәуір айында Global Witness агенттігі Бразилияны "жер мен қоршаған ортаны қорғау құқықтарының қорғалуы үшін ең қауіпті ел" деп атады. 2002-2013 жылдар аралығында жер мен қоршаған ортаны қорғау құқықтарына қатысты даулар кезінде кем дегенде 448 адам қаза тапты. 2013 жылы Бразилияда жер таласы бойынша 34 адам өлтірілді, ал 2012 жылы 36 адам қаза тапты. 2012 жылдың 16 сәуірінде MST белсенділері тобы 1996 жылғы сәуірдегі Эльдорадо-дос-Карахас трагедиясын еске алу мақсатындағы жыл сайынғы бүкілхалықтық "Қызыл сәуір" науқаны аясында Бразилиядағы Аграрлық даму министрлігінің бас кеңсесін басып алды. Министр үкімет пен MST арасындағы келіссөздерді оккупация кезінде тоқтатқан деп мәлімдеді. Жер белсенділері Русеф үкіметінің жер реформасы жобаларының баяу жүруіне наразылық білдірді. 2011 жылы ресми түрде қоныс аударған отбасы саны алдыңғы 16 жылдағыдан аз болды. Үкіметтің оккупацияға қарсы реакциясы ПТ базасының Русефке сатқан деген кеңінен таралған айыптауларына себеп болды. 2012 жылғы сұхбатында Стедиле қозғалыстың PT әкімшілігінің саясатынан пайда таппағанын мойындады, өйткені PT коалициялық үкіметтері жер реформасы атынан саяси әрекет ете алмады. Саяси сарапшылар мен белсенділер де Русефтің бірінші өкілеттік мерзімі жер реформасының нашар кезеңін көрсетті, ал негізгі бұқаралық ақпарат құралдары MST-ны екі рет бірінен соң бірі PT әкімшілігі "бауырынан бас тартқан" деп атады, және тұрақты экономикалық өсім мен жұмыспен қамтуды кеңейту арқылы бұқаралық қолдауды жойып, қозғалыстың басты себебіне қарсы болды. 2013 жылы MST тек 110 кәсіпке тырысты. Сол жылы тағы бір төменгі деңгейге көтерілді, тек 159 отбасы қоныс аударды. MST ұлттық үйлестірушісі Жоао Пауло Родригес федералдық үкіметтің ауыл шаруашылығы экспортына арқа сүйеуі Русеф әкімшілігінің жер реформасын алға жылжытпауының басты себебі екенін, тіпті кейбір жағдайларда кері қарай кеткенін айтты. Жер реформасы саясатының соңғы жетістіктері Ұлттық мектеп асханасы бағдарламасы (PNAE) және Азық-түлік асханасы жоспары (PAA) сияқты бағдарламаларда болды, олар мемлекеттік мектептер мен басқа да мемлекеттік мекемелерде пайдалану үшін жер реформасы фермерлерінен азық-түлік сатып алды. Алайда Родригес мұндай бағдарламалардың "ауыл шаруашылығы саласына берілетін [мемлекеттік ақша, субсидияланған несиелер және т.б.] қаражатқа қарағанда мүлдем сәйкессіз екендігін" де дәлелдеді. Ол Бразилияда жер реформасының жалғыз мүмкіндігі шағын өндірушілер мен қалалық жұмысшы табының тұтынушылары арасындағы бірлескен кәсіпорын болуы керек деп қорытындылады, өйткені жерді қайта бөлу Венесуэладағыдай сәтсіздікке ұшырайды, "Онда Уго Чавес жеті миллион гектар мемлекет меншігіне ие болған жерді жинады, ол тиісті шаруалар болмағандықтан пайдаланылмайды". ПТ үкіметінің негізі жалпы алғанда, Лула мен Русеф әкімшілігінің даму саясатын белгілеуде агробизнестің мүддесі экспроприация мен жер реформасының агрессивті саясатына кедергі келтірді деп санайды. 2014 жылдың қарашасында Русефтің қайта сайлануына байланысты радикализм кезінде Венесуэланың қоғамдастықтар және әлеуметтік қозғалыстар министрі Элиас Хауаның Бразилияға алдын ала хабарланбаған сапары MST мен Венесуэла үкіметі арасында агроэкология бойынша ақпарат алмасу туралы келісімге әкелді. Сапар мен келісім Бразилия Конгресіндегі консерваторлар арасында шиеленіс тудырды; сенатор және жер иесі Роналдо Кайадо бұл келісімді "шетелдік үкіметтің жоғары лауазымды өкілі мен социалистік қоғам құруға бағытталған заңсыз ұйым арасындағы келісім" деп сипаттады, және жер реформасы бойынша айқын консервативті ұстанымды жақтады, демек MST үшін маневр жасауға көбірек орын қалдырмады. Қозғалыс Кайадоның реакциясын "консервативті секторлардың саяси процеске кез келген халықтық қатысуға деген қарсылығының дәлелі" деп сипаттады. Одан да айқын белгі ретінде Русеф өзінің екінші мерзіміне белгілі жер иесі Катиа Абреуді тағайындады. Алайда кейбір сарапшылар MST мен ПТ арасындағы ағымдағы шиеленіс, аяқталуға жақын тұрғандығын көрсетпейді, керісінше, MST-нің қайта құрылуын көрсетеді, бір мәселелік қозғалыстан саяси және әлеуметтік эмансипацияға бағытталған кең ауқымды қозғалысқа айналуын көрсетеді. 1990 жылдардан бері мұндай тенденция прогрессивті католиктер демеушілігімен құрылған CMP (Central de Movimentos Populares, немесе Халық қозғалыстары одағы) желісінде MST-нің әртүрлі халықтық ұйымдармен интеграциялануы арқылы көрініс тапты, осы арқылы MST өзінің қалалық "қарындас" ұйымы MTST-мен ынтымақтастығын дамытты.

Жерге меншік

Жер иелігін нығайту тоқтамай жалғасты. 2006 жылы мүлік санағына сәйкес, жер концентрациясының Джини индексі 0,854 құрады, ал 1967 жылы әскери режим басталғанда 0,836 болған. Яғни, жер иелігінің санаулы қолдарда шоғырлануы күшейді. 2009 жылдан бастап Бразилияның экономикалық саясаты, әсіресе валюталық салада, ауыл шаруашылығы экспорты арқасында туындаған сауда артықшылықтарына тірелді, сондықтан "күштердің арақатынасы аграрлық реформаға қарсы бағытталды". Лула жылдарындағы тұрақты экономикалық өсімнің қайта жандануы, әсіресе қозғалыстың кейінгі қатысушыларының көп бөлігін құраған бейресми және/немесе толық емес жұмыспен қамтылған қалалық жұмысшылар арасында жер реформасына қоғамдық сұраныстың азаюына себеп болуы мүмкін. 2012 жылғы сұхбатта MST ұлттық кеңесінің мүшесі Хоаким Пиньейро әлеуметтік төлемдердің және жұмыспен қамту деңгейінің жақындағы өсімі Бразилияның аграрлық белсенділігіне "тыныштандыратын" әсер еткенін мәлімдеді, бірақ ол әлеуметтік бағдарламаларға мемлекеттік қаражат жұмсауды қолдайтынын, бірақ MST мұндай бағдарламалардың "құлқына" айналуынан қорқатынын қосты. Алайда, 2006 жылы MST мәліметтері бойынша, 150 000 отбасы оның лагерьлерінде тұрды, ал 1990 жылы бұл көрсеткіш 12 805 отбасыны құрады.

Ұйымдастыру құрылымы

MST ұйымының барлық мүшелері, төменгі деңгейден бастап мемлекеттік және ұлттық үйлестіру органдарына дейін, талқылау, ой-толғау және консенсус арқылы шешім қабылдайтын ұжымдық бірліктерге біріккен. Бұл иерархиялық емес ұйымдастыру үлгісі, бостандық теологиясы мен Фрейре педагогикасын көрсетеді, сонымен қатар сатып алуға немесе жойғызуға болатын ерекше басшылықтан қашықпыз. Ұйымдастырудың негізгі бірлігі – MST лагерінде орналасқан 10-15 отбасы – «негізгі ядро» деп аталады. Негізгі ядро мүше отбасылардың мәселелерін қарастырады, ал мүшелер қоныстану/лагерь жиналыстарында өкілдік ету үшін бір әйел және бір еркек есімдерін сайлайды. Бұл өкілдер аймақтық жиналыстарға қатысып, аймақтық өкілдерді сайлайды, олар өз кезегінде MST мемлекеттік үйлестіру органының мүшелерін сайлайды – барлығы 400 мемлекеттік орган мүшесі (әр штатқа шамамен 20) және 60 ұлттық үйлестіру органы мүшесі (әр штатқа шамамен 2). Әрбір MST отбасы негізгі ядроға қатысады, шамамен 475 000 отбасы, немесе 1,5 миллион адам. Бразилиядағы жер реформасы туралы жазбалардың авторы, экономист Жоао Педро Стедиле MST ұлттық үйлестіру органының мүшесі. MST саяси партия емес және ресми басшылығы жоқ, тек 15-ке жуық жетекшілерден тұратын шашыраңқы топ бар, олардың қоғамдық өнерпаздықтары сирек. Бұл құпиялылық тұтқындалу қаупін азайтады, сонымен қатар, төменгі деңгейдегі, орталықтандырылмаған ұйымдық модельді сақтайды. MST үшін бұл маңызды стратегия болып саналады, себебі ол қозғалысқа мүше отбасылар мен олардың өкілдері арасындағы үздіксіз және тікелей байланыс ағынын сақтауға мүмкіндік береді. Үйлестірушілер мүше отбасылардың жағдайларын біледі және олармен маңызды мәселелерді талқылауға ынталандырылады. Бұл ұйымдық жоба, бір жағынан, адамдарды саяси тұрғыдан күшейтуге бағытталған, олардың «жергілікті контекстке сәйкес, дұрыс деп санайтын жолмен» әрекет етуіне мүмкіндік береді. Координаторлар мен мүше отбасылар арасындағы байланысты қамтамасыз ету және БАҚ-ты демократияландыру мақсатында MST «Jornal Sem Terra» және «MST Informa» басылымдарын шығарады. MST құрылымы мен мақсаттары кейбір авторларды оны ірі либертариандық социалистік, анархистік немесе автономистік марксистік ұйым деп қарастыруға итермеледі.

Идеология

MST – Бразилияда жер реформасын жүзеге асыруға ұмтылған жүздеген мыңдаған жерсіз шаруалардың (сондай-ақ кейбіреулері шағын қалаларда тұрады) идеологиялық тұрғыдан алуан түрлі ауылдық қозғалысы. MST құрылғаннан бері бостандық теологиясы, марксизм, Куба революциясы және басқа да солшыл идеологиялардан шабыт алды. "Марксистік ұғымдар, халықтық дін, қоғамдық тәжірибе, азаматтық принциптер және радикалды демократия" сияқты әртүрлі идеялардың икемді үйлесімі қозғалыстың халық арасындағы танымалдығын арттырды. MST-ның радикалды демократиялық және иерархияға қарсы құрылымы мен мақсаттары кейбір авторларды оны ірі либертариандық социалистік, анархистік деп санауға жетеледі.

MST-ның иерархияға қарсы ұстанымы Пауло Фрейренің ықпалынан туындайды. Бразилияның Пернамбуко штатындағы кедей қауымдармен жұмыс істегеннен кейін Фрейре дәстүрлі оқу орталарының, мысалы, мұғалімдердің оқушылардан артық билікке ие болуы сияқты ерекшеліктері, ересектердің сауат ашу бағдарламаларында сәтті болуына кедергі келтіретінін байқады. Ол оқушылардың пассивті рөлі олардың білім алу және ақпаратды қабылдау қабілетін шектеуін анықтады. Оның оқулары белсенділерді қанаушы әлеуметтік жағдайларға тәуелділіктен құтылуға және белсенді мінез-құлық пен өмір салтына көшуге шақырды. 1980 жылдардың ортасында MST қозғалыс үшін жаңа инфрақұрылым құрды, оны тікелей бостандық теологиясы мен фрейриандық педагогика басқарды. Иерархиялық құрылымдардың пайда болуын болдырмау және сыбайлас жемқорлық басшылықтың дамуына жол бермеу үшін олар басшыларды сайлаған жоқ. MST тек жерсіз жұмысшыларды ғана емес, сонымен қатар жерде жұмыс істеу арқылы өмір күрісін табуға тырысатын қалалық жұмыссыз және баспанасыз адамдарды да қамтиды; осылайша, ол тұрғын үй реформасы және басқа да қалалық қозғалыстармен байланысты. Квотерлер қозғалысы MTST (Movimento dos Trabalhadores Sem teto – Баспанасыз жұмысшылар қозғалысы) көбінесе MST-ның тармағы ретінде қарастырылады.

Бостандық теологиясы мен мистика

Жоғарыда айтылғандай, МТТ діни және саяси тұрғысынан көптеген идеологиялық ағымдардан шабыт алады. Осы шабыттың бір қыры – мистика практикасы. Мистика – рәсімдік ортада, көбінесе сөзсіз элементтермен жүзеге асырылатын, белгілі бір мақсаттарға немесе әрекеттерге деген сенімді нығайтуға бағытталған өнер немесе би. Осы тұрғыдан алғанда, мистика латын Америкасына тән мистицизмнің бір түрі болып саналады. МТТ-мен байланысты мистиканың түрі де, католик ритуалдарымен, сондай-ақ 16 ғасырда Бразилияға құлдықтан әкелінген афро-бразилиялық діни дәстүрлермен байланысты әртүрлі мәдениеттер мен бастауларға негізделген. Бұдан өзге, кейбір заманауи тарихшылар МТТ мистикасының кейбір аспектілерінің түбін жергілікті халықтардың салты мен сенімдерінде іздейді. Зерттеушілер МТТ қызметінің дәстүрлі шаруалардың ыдырауы мен олардың коммуналдық құқықтарды қайта жаңартуға деген ұмтылысын көрсететінін айтады. Бұл МТТ мен Сапатистік Ұлттық Азаттық Армиясы сияқты коммуналдық құқықтарды қорғауға бағытталған қозғалыстардың арасындағы айырмашылықты құрайды. Дегенмен, кейбіреулер МТТ шаруалардың "ыдырауынан" емес, Бразилиядағы отаршылдық дәуірден бері ауыл шаруашылығы тауар өндірісімен байланысты болған елде, шаруалардың толыққанды қалыптаспағанын көрсетеді. Оның әлеуметтік негізін капиталистік өндіріс саласында өз орнын табуға тырысатын ауылдық жұмысшы табы құрайды. Сырттан қараушылардың айтуынша, МТТ жерсіздерді "ауылдық жұмысшылар" деп атауы – марксистік мағынадағы "пролетариат", көбінесе идеологиялық белгілеу ретінде көрінеді. Тіпті Джеймс Петрас сияқты солшыл ғалымдар МТТ-ны жаңартушы әлеуметтік қозғалыс деп санайды, өйткені оның басты мақсаты – өнімділікке қабілетті, нарықтағы артық өнімді өндіре алатын жатқан жерлерді тиімді пайдалануға айналдыру, яғни қозғалыстың ұранындай "иелену, қарсы тұру және өндіру". Бұл антикапиталистік көзқарас емес, себебі оның мақсаты – "шағын жеке меншік иелеріне негізделген жер реформасын жасау". Қозғалыс өз орнындағы жағдайларды жақсарту үшін, көбінесе жеке кәсіпкерлікті қолдайды: жинаған қаражатымен механикаландыруды, өңдеу кәсіпорындарын, мал шаруашылығын қаржыландырды, сондай-ақ қосымша несие алуға мүмкіндік берді. Кейбіреулер қозғалыстың мақсаттарын "шектеулі" деп санайды, себебі іс жүзінде ол кейбір адамдарға капиталистік экономикамен өзара әрекеттесуге, "партиялық капитализм" арқылы аграрлық өнімдер нарығында үлкен агробизнес трестерімен бәсекелесуге мүмкіндік береді. Марксистік авторлар, мысалы, Петрас пен Велтмайер, мұндай көзқарас ауылдық халықтың әртүрлі коалициясының қалалық жұмысшы табын қамтитын кең ауқымды, жүйеге қарсы коалицияға қатысуға қабілетсіздігін көрсетеді. Марксистік парадигманы қабылдамайтын басқа авторлар МТТ риторикасында билікті алу үшін емес, "ауылдық Бразилияның әртүрлілігін қайта құру" үшін идеологиялық күрес көрінісін көреді. Бұл күрес, өртті радикалдық риторикамен қатар, кейбіреулер үшін "ауылдық қоғамды демократияландыру үшін маңызды", бірақ ол саяси өзгерістерге бағытталмаған. Жақында жарияланған ғылыми мақалада МТТ идеологиясы, ауылда тіршілік табу үшін жерсіздердің нақты қажеттіліктерімен байланысты болғандықтан, ең алдымен "жеуге болатын идеология" екені айтылады. Соңғы неміс анықтамалығында МТТ саяси билікке ие бола алмайтын жай ғана қысым тобы ретінде сипатталған. Алайда, басқа авторлар МТТ мүшелерінің өз істерін басқаруға қатысуын арттыруға бағытталған қозғалыстың күш-жігері оны кең мағынада "социалистік" деп сипаттауға жеткілікті деп санайды.

Білім

MST мәліметінше, 2002-2005 жылдар аралығында 50 мыңнан астам жерсіз жұмысшы оқып-жазуды үйренген. Сонымен қатар, ол Сан-Паулудағы Гуарарема кампусында Әлеуметтік қозғалыстардың Халықтық Университетін (PUSM) басқарады. Марксистік ғалым Флорестан Фернандестің есімімен Флорестан Фернандес мектебі (FFS) деп те аталады. Мектеп әртүрлі салаларда орта мектеп сыныптарын ұсынады; 53 оқушыдан тұратын алғашқы түлектер класы (2005) арнайы ауылдық білім және даму саласында диплом алды. Бразилия университетімен, Венесуэла үкіметімен және Via Campesina бейөкмөт ұйымымен, сондай-ақ федералды, мемлекеттік және қоғамдық колледждермен келісімдер жасасып, педагогика, тарих және агрономия, сондай-ақ әртүрлі біліктілік деңгейіндегі техникалық пәндер бойынша сабақтар ұсынады. Ғимаратты мектеп аумағында жасалған топырақ-цемент кірпіштерін пайдалана отырып, еріктілер бригадалары салған. Кейіннен қайтыс болған Оскар Нимейер аудиторияны жобалаған, ал мектеп кешенін тұрақты және экологиялық зиянды әсері төмен кеңейту жоспарлануда. MST өзінің білім беру секторын 1986 жылы, бірінші ұлттық конвенциясынан бір жыл өткен соң, Рио-Гранде-ду-Сул штатында құрды. 2001 жылға қарай оның қоныстары мен лагерьлерінде шамамен 150 000 бала 1200 бастауыш және орта мектепте оқыды. Мектептерде 3800 мұғалім жұмыс істейді, олардың көпшілігі MST-да оқытылған. Қозғалыс 1200 педагогты даярлаған, олар 25 000 жас және ересек адамдарға сабақ береді. Бразилияның көптеген штаттарында бастауыш сынып мұғалімдерін даярлайды және ЮНЕСКО, ЮНИСЕФ және Католик шіркеуі сияқты халықаралық ұйымдармен серіктестік етеді. Әртүрлі аймақтардағы жеті жоғары оқу орны MST мұғалімдеріне білім беру саласындағы бакалаврлық бағдарламаларды ұсынады. Кейбіреулер MST-ның ауылдық мектептерінің сандық және сапалық көрсеткіштер бойынша дәстүрлі мектептерден айқын артықшылығы бар екенін айтады.

Медиа қамту

ШТМ-ның жергілікті ұйым ретінде, жарғылық мектептердегі қызметі бразилиялық баспасөздің қызығушылығын тудырды, оның көп бөлігі айыптау сипатында болды. Бразилияның ең ірі журналы «Veja», әлеуметтік қозғалыстарға көңілсіздікпен қарап, Рио-Гранди-ду-Сулдағы екі ШТМ мектебінің бейнесін жариялады және ШТМ 7 мен 14 жас аралығындағы балаларды «идеологиялық тұрғыдан баулуда» деп мәлімдеді. Балаларға сондай-ақ мақалада «пропагандалық фильмдер» деп аталған фильмдер көрсетілді, онда генетикалық модификацияланған өнімдерде «у бар» екені оқытылды және гендік модификацияланған соя құрамында болуы мүмкін маргарин жемеуге кеңес берілді. Бразилия билігі ШТМ мектептерін бақылауға алмаған және олар Білім министрлігі бекіткен міндетті ұлттық оқу бағдарламасын, онда «идеялардың көптігі» мен «толеранттылық» талап етіледі, орындамаған. Мақалада «ШТМ мектептерінде «марксизмді» уағыздау» медреселердегі радикалды исламдық қағидаларды уағыздаумен теңестірілді. Бұл «Veja» мен ШТМ арасындағы ұзақ және өте ашулы қарым-қатынастың бір эпизоды ғана болды. 1993 жылы журнал ШТМ-ны «лениндік сипаттағы шаруалар ұйымы» деп сипаттап, оның жетекшілері мен белсенділерін үйсіз болып көрінумен айыптады. 2009 жылдың ақпанында журнал қозғалыстың «қылмыстық» әрекеттеріне мемлекеттік қолдау көрсетуге қарсы болды, ал бір жылдан кейін ШТМ журналды «журналистика мен шындықтың өзін жойды» деп айыптады. 2011 жылы «Veja» журналында ШТМ «қылмыстық топ» деп аталды. 2014 жылдың басында, ШТМ Жоғарғы Федералдық Сот ғимаратына шабуылға тырысқаннан кейін, «Veja» газетінің тілшісі оны «бар емес себептің көшбасшысы» деп атады. Осы журналистік шабуылдарға арналған кем дегенде екі академиялық монография жазылды. Жалпы алғанда, басты ақпарат құралдарының ШТМ-мен қарым-қатынасы екіұшты болды: 1990 жылдары олар жер реформасын жалпы мақсат ретінде қолдады және ШТМ-ны жақсы жағынан көрсетті. Мысалы, 1996 және 1997 жылдар аралығында TV Globo «O Rei do Gado» («Мал бароны») телесериалын көрсетті, онда актриса Патрисия Пиллар сомдаған әдемі «жерсіз» әйел ер адаммен ғашық болады. Сол телесериалда, ШТМ-ді қорғау кезінде қаза тапқан ойдан шығарылған сенатор Каксиасқа жасалған аза тұру, нақты сенаторлар Эдуардо Суплиси мен Бенедита да Силваға, олардың ойдан шығарылған әріптесінің идеологиясын мадақтауға мүмкіндік берді. Алайда, бұқаралық ақпарат құралдары, әсіресе қозғалыс күшейген сайын, оның зорлық-зомбылық әдістерін жоққа шығарады. Ол қозғалыстың жер реформасы үшін күресін толығымен жоққа шығармайды, бірақ бразилиялық БАҚ моральдық үгіт жүргізеді: «өнімді жерді басып алуды, ШТМ-ның ақылсыздығы мен жауапкершіліксіздігін, бөліп берілген жер учаскелерін тиімсіз пайдалануын айыптау және басқа бейбіт шешімдердің бар екенін дәлелдеу».

Тұрақты ауыл шаруашылығы

Техникалық мамандар мен сарапшылардың МТТ-дағы рөлінің артуы қозғалыстың бір бөлігін отбасылар өндіріс жүргізетін жерлерде орнықты ауыл шаруашылығы моделіне қажетті технологияны әзірлеуге және таратуға баулыды. Мұндай өздігінен жасалған технология шағын өндірушілерді тұтынушылардан технология өндірушілерге айналдырудың бір жолы ретінде қарастырылады, соның салдарынан шағын өндірушілердің химиялық заттарға және бір дақылдың бағасының өзгеруіне тәуелділігін азайтуға, сондай-ақ табиғи ресурстарды сақтауға мүмкіндік береді. Бұл күш-жігерлер қозғалысқа жаңадан келген отбасылардың жерге қол жеткізуі артып келе жатқандықтан маңыздырақ бола түсуде. Мысалы, 2004 жылдың 15 мамырында Бразилияның Понта-Гросса қаласында, бұрын Монсанто компаниясы генетикалық өзгертілген дақылдарды өсіру үшін пайдаланған жерде Чико Мендес агроэкология орталығы құрылды. Орталық МТТ арқылы таратылатын органикалық, жергілікті тұқымдарды өндіруді көздеп отыр. МТТ қоныстарында орманды қайта жаңарту, жергілікті түрлерді қолға үйрету және дәрілік өсімдіктерді пайдалану бойынша түрлі тәжірибелер жүргізілді. МТТ Латын Америкасындағы органикалық күріштің ең ірі өндірушісі болып табылады. 2005 жылы МТТ Венесуэланың федералды үкіметімен, Парана штатының үкіметімен, Парана Федералды Университетімен (UFPR) және бүкіл әлемдегі жер үшін күрес жүргізіп жатқан қозғалыстарды біріктіретін Халықаралық Виа Кампесина ұйымымен бірлесіп Латын Америкасы Агроэкология мектебін құрды. Мектеп, МТТ аграрлық реформа жобасының бірі болып табылатын Контестадо елді мекенінде орналасқан, және қаңтар айында өткен бесінші Дүниежүзілік әлеуметтік форумдағы ниеттер туралы хаттамаға қол қойды.