Кіріспе

Шүбх и Азал (1831–1912 жж., туған аты – Мирза Яхья) – 1853 жылдан кейін Баби қауымының басшылығы үшін өзінің туысы Бахаулламен тудырған жанжалмен белгілі, Азали Бабилігінің ирандық діни қайраткері. 1850 жылы, оған 19 жас толғанда, Баб оны Баби қауымына жетекші етіп тағайындады. 1852 жылы Бабилерге қарсы қырғын басталғанда, Шүбх и Азал Бағдатқа қашып, он жыл сонда тұрды, сосын Стамбулға шақырылған Бабилер тобына қосылды. Бағдатта Бахаулламен арадағы шиеленіс күшейді, себебі Бабилер зияратшылары көшбасшылықты одан іздеуге көшті. Осман үкіметі осы топты Эдирнеге жер аударып жіберді, онда Бахаулланың құдайлық вахи туралы жариялауы шиеленісті ашық қақтығысқа айналдырды. Бұл қақтығыс Шүбх и Азалдың қатыспаған жария пікірталасына және оның Бахауллаға у әрекет жасауына әкелді. 1868 жылы Осман үкіметі Шүбх и Азалды және оның жақтастарын Кипрге, ал Бахаулла мен оның жақтастарын Аккоға жер аударды. Кипр 1878 жылы Ұлыбританияға жалға берілгеннен кейін, ол өмірінің соңына дейін британ зейнетақысымен, аралдың көптеген суфилерімен араласып, қарапайым өмір сүрді. 1912 жылы Азал қайтыс болғаннан кейін Азали Бабилігі тоқырап, дамымады, себебі танылған көшбасшы немесе орталық ұйым болған жоқ. Көптеген Бабилер Бахаулланың талабын қабылдады немесе қауым балалары мен немерелері Исламға оралғандықтан біртіндеп азайды. 1904 жылға қарай Азалдың жақтастары азшылыққа айналды, ал Бахаулла Бабтың рухани мұрагері ретінде кеңінен танылды. 2001 жылғы деректер бойынша, олардың саны бірнеше мыңнан аспайды, олардың көп бөлігі Иранда тұрады. 2009 жылғы деректер Өзбекстанда да аз ғана жақтастары бар екенін көрсетеді.

Атауы мен лауазымы

Оның ең танымал атағы "Субх и Азал" (یحیی صبح ازل) – "Мәңгілік таңы" – ислам дәстүрінде, яғни Хадис и Кумайлде (Кумайл бірінші Имам Әлидің шәкірті болған) кездеседі. Баб өзінің "Далаил и Саб'и" кітабында осы хадисті келтіреді. Бабилердің арасында атақ алу кең таралған. Бабтың өсиетінің бірінші шумағы Мирза Яхьяға арналған: "Азал есімінен, Меннен басқа Құдай жоқ екеніне куәлік бер, Мен – ең жақын сүйіктісімін." Манучехри (2004) Мырза Яхьяның "Азал" атағымен танылған жалғыз баби екенін айтады. Баб оған "Субх и Азал" – яғни "Мәңгілік таңы", немесе "Мәңгілік биіктігі" – Хазрат, немесе "Мәңгілік есімі" – Исмоль Азал атақтарын берген. Сонымен қатар, әл-Вахид, Талуат ан-Нур және ат-Тамара атаулары да қолданылған.

Ерте өмір

Субхи Азал 1831 жылы Мазандаран провинциясында Кучак Ханым и Карманшахи мен Мирза Бузург и Нури отбасында дүниеге келді. Оның әкесі Фатх Али Шах Қажардың сарайындағы министр болған. Анасы оны туған кезде қайтыс болды, ал әкесі 1834 жылы, оның үш жасында қайтыс болды. Әкесі Наджафтағы Вади әл-Исламда жерленген. Ол өте ерте жасында жетім қалды және Бахаулланың анасы Хадиджих Ханумның қамқорлығына алынды.

Баби болу

1845 жылы, шамамен 14 жасында Субхи Азал Бабтың ізбасары болды.

Баби қауымдастығының алғашқы қызметі

Субхи Азал Бадашт конференциясынан кейін иманды тарату үшін Нұр қаласына сапар шеккен Тахирихпен, Тірілердің 17-ші хатымен кездесті. Біраз уақыттан соң ол Барфурушқа жетіп, Субхи Азалмен қайта кездесіп, Қуддуспен тағы да жақсырақ танысты. Қуддус оған Субхи Азалды өзімен бірге Нұрға алып кетуді бұйырды. Субхи Азал үш күн Нұрда болып, жаңа дінді таратумен айналысты. Табарси бекінісі шайқасы кезінде Субхи Азал, Бахаулла және Мирза Зейн әл-Абединмен бірге сол жерге барып, әскерлерге көмектесуге тырысты. Бірақ олар Амулдан бірнеше шақырым жерде тұтқындалды. Губернатор олардың тұтқындалуына бұйрық берді, бірақ Субхи Азал қысқа мерзімге шенеуніктерден қашып құтылды, содан кейін бір ауыл тұрғыны оны тауып алып, қол-аяғын байлап Амулға жаяу алып келді. Амулға жолда оны мазақтады, адамдар оған түкірді деген хабар бар. Ол Амулға келген соң, басқа тұтқындармен қайта қосылды. Тұтқындарды ұруға бұйрық берілді, бірақ Субхи Азал жаза тартқан кезде Бахаулла қарсылық білдіріп, оның орнына жазаны өзі қабылдауға дайын екенін айтты. Кейіннен губернатор Табарси бекінісіне жақын жерде орналасқан үкімет әскерлерінің қолбасшысы Аббас Құли ханға хат жазды. Хан губернатордың хатына жауап қайырып, тұтқындардың жоғары мәртебелі отбасылардан екенін және оларды мазақтауға болмайтынын мәлімдеді. Осылайша, тұтқындар босатылып, қолбасшының бұйрығымен Нұрға жіберілді.

Бабтың орнын басатын тұлға

Бахаи деректеріне сәйкес, Бабтың өлім жазасына кесілуінен аз бұрын, Бабтың хатшыларының бірі Мулла Абдул Карим Қазвини, Бабқа ізбасар тағайындау қажеттігін жеткізді; осылайша Баб белгілі бір мөлшердегі тақталарды жазды, оларды Мулла Абдул Каримге Субхи Азал мен Бахауллаға жеткізу үшін тапсырды. Бұл тақталар кейіннен әзілилер де, бахаилер де Бабтың басшылықты табыстауының дәлелі ретінде түсіндірді. ‘Абдул-Баха Бабтың мұны Бахаулланың ұсынысымен жасағанын айтады. Әзіли тарихындағы «Нұқтатул Каф» еңбегінде, Хаджжи Мирза Джани Кашани (1852 жылы қайтыс болған) Құддус қайтыс болғаннан кейін Баб Субхи Азалдан хаттар алғанын және оны өзінің мұрагері ретінде тағайындайтын өсиетнама жазуға шабысданғанын мәлімдейді. Француз дипломаты және ғалымы А. Л. М. Николас Субхи Азалдың ізбасарлыққа деген талабы айқын деп санайды. Бахаилер Бабтың құпия сақтау мақсатында Бахаулламен хат алысқанда, хаттарды Субхи Азалға жолдағанын айтады. Бабтың өлімінен кейін Субхи Азал қозғалыстың орталық тұлғасы ретінде таныла бастады, көптеген бабилер оған басшылық пен аян үшін жүгінді. Бахаулла мен Субхи Азал Бағдадта болған кезде Бахаулла ашық түрде және хаттарында Субхи Азалды қоғамның басшысы ретінде көрсетті.

Мұрагерлік

Субхи Азалдың кімді өзінің мұрагері етіп тағайындағаны туралы қайшы келетін мәліметтер бар. Браунның мәліметінше, Субхи Азал қайтыс болғаннан кейін оның орнын кім басатыны туралы жағдай шатас болған. Субхи Азалдың ұлы Ризван Әли, оның мұрагері ретінде Ақа Мирза Мұхаммед Хади Дәулатабадидің ұлын тағайындағанын хабарлады, ал Х. С. Лукачтың мәліметінше, Мирза Яхья өзінің ұлдарының ішінде "өзіне ең ұқсаған" ұлын мұрагер етемін деді. Бірақ ешкім алға шыққан жоқ. МакЭоин Субхи Азалдың ұлы Яхья Давлатабадиді мұрагер етіп тағайындағанын, бірақ Яхья Давлатабадидің дін ісіне қатысқанына көп дәлел жоқ екенін, оның орнына ол уақытын зайырлы реформатор ретінде өткізгенін айтады. Шоги Эффенди Мирза Яхьяның Даулатабадтан белгілі баби, Ақа Мирза Мұхаммед Хадиді (Мирза Хади и Даулат Абади) мұрагер етіп тағайындағанын, бірақ ол кейін Бабқа және Мирза Яхьяға деген сенімінен бас тартқанын хабарлайды. Мирза Яхьяның үлкен ұлы өзі бахаи дініне кірген көрінеді. Миллер кейінгі дереккөздерге сілтеме жасап, Яхьяның мұрагерін атамағанын айтады. Миллер Жалал Азалға көп сүйенді, ол Мұхаммед Хади Дәулатабадидің тағайындалуына қарсы болды. МакЭоин Иран Конституциялық революциясында белсенді болған азали бабилердің қайтысынан кейін азали бабизмі тоқырап, одан бері қалпына келмеді, себебі танылған көшбасшы немесе орталық ұйым жоқ. Қазіргі есептер бойынша, олардың саны бірнеше мыңнан аспайды.