Кіріспе

1999 жылғы шілдедегі ирандық студенттік наразылықтар (Иранда Тирдің 18-і және Куе Данешга апаты (فاجعه کوی دانشگاه) деп те аталады) (7–13 шілде) 2009 жылғы ирандық сайлауға қарсы наразылықтардан бұрын, Иран революциясының алғашқы жылдарынан бері Иранда болған ең кең таралған және зорлық-зомбылыққа толы халық наразылығы болды. Наразылықтар 8 шілдеде Тегеранда реформаторлық "Салам" газетінің жабылуына қарсы бейбіт шерулермен басталды. Шерулерден кейін сол түні студенттер жатақханасына тәртіп сақшылары шабуыл жасап, бір студент қаза тапты. Бұл шабуыл ел бойынша алты күнге созылған демонстрациялар мен тәртіпсіздіктерге себеп болды, нәтижесінде кем дегенде үш адам қаза тауып, 200-ден астам адам жарақат алды.

Шолу

Наразылықтар 1999 жылдың 9 шілдесіне қараған түнде Тегеран университетінің студенттерінің реформашыл "Салам" газетінің баспасөз сотымен жабылуына қарсы бейбіт шеру өткізуінен кейін басталды. "Салам" газетін (парсы: روزنامه سلام) сол кездегі президент Мұхаммед Хатами қатысқан реформашыл саяси партия – Жауынгер діндарлар қауымдастығы басқарды. Студенттік топтар, сол кезде Хатами мен оның реформалық бағдарламаларын күшті қолдаушылардың бірі саналған, президент Хатамиға қарсы күрескен консерваторлар бақылап отырған сот жүйесінің газетті жабуына қарсы Хатамиге қолдау көрсету арқылы наразылық білдірді. Наразылықтың кешінде "400-ге жуық қара киімді жарымәскерилер университет жатақханасына келді, қысқа толқынды радиоға сыбырлап, жасыл таяқтарды ұстады". Ансар-и Хезболла және Басидж деп саналатын жарымәскерилер студенттерге шабуыл жасады, есіктерді теуіп, дәліздерді бұзып, әйел студенттерді шашынан тартып, бөлмелерге от қойды. Бірнеше студент үшінші қабаттан "төменгі тротуарға құлап, сүйектері сынды", ал біреуі мүгедек болып қалды. Студенттердің мәлімдемесіне сәйкес, форма киген полиция ештеңе істемеді. "Күні кешегі оқиғаларға куә болғандар кем дегенде бір студент қаза тапқанын, 300-ге жуығы жарақат алғанын және келесі күндері мыңдаған адам тұтқындалғанын хабарлады". Келесі күні наразылықтар кеңінеп, Тегеран мен басқа қалаларға тарады және шамамен бір аптаға созылды, студенттерге жұмыссыз жастар да қосылды. Басидж өкілдері студенттерге ұқсап киініп (жинс, футболка киіп, сақалдарын қырқып), дүкендердің терезелеріне кірпіш лақтырып, студенттердің беделін түсірді. Бес күндік тәртіпсіздік "Тегеранды шайқас алаңына айналдырды" және "Ислам Республикасының 20 жылдық тарихындағы ең ірі бұзылыс" болды. Көшедегі шайқастар Тегеранның орталық бөлігін қиратып, күйген автобустар мен бұзылған дүкендерді қалдырды. Көптеген адамдар тұтқындалды және жарақат алды, сондай-ақ кем дегенде бір адамның қазасы расталды, атап айтқанда, Эззат Эбрахим Нежад. Иран теледидары Эбрахим Нежадтың өлімін ғана мойындады, бірақ студенттік ұйымдар мен шетелдік БАҚ бір апталық наразылық кезінде 17-ден астам адам қаза тапқанын мәлімдеді. Тағы бір студент, Саид Зейнали, қауіпсіздік күштері ұстағаннан кейін жоғалып кетті. Табриз, Машхад, Шираз және Эсфахан сияқты ірі иран қалаларында да зорлық-зомбылық пен кеңінен таралған наразылықтар болды. 1999 жылдың 11 шілдесінде (Тирдің 20-сы) Табриз университетінде наразылық акциялары жалғасты. Полиция мен консерваторлар Табриз университеттері мен мектептерінде де осындай жауап берді, университеттерге кіріп, студенттерді қатыгездікпен ұрып-соқты. Тәртіпсіздік кезінде төрт студент қаза тапты, ал көптеген студенттер қамауда ұрылып-соқылды. The Economist журналының хабарлауынша, демонстрациялар "13 шілдеде одан да зорлық-зомбылыққа ұласты, наразылықтарға ресми жауаптан қатты көңіл көшірмеген кейбір студенттер ішкі істер министрлігіне шабуыл жасауға тырысты, оны өздерінің қиындықтарының орталығы деп есептеді". 13 шілдеде президент Хатами демонстрацияларға тыйым салуға қарсы тұруды "режимнің негіздеріне шабуыл" деп атап, демонстрацияларды "жақсы көрмейтінін" мәлімдеді. Келесі күні, 14 шілдеде, Исламды насихаттау ұйымы шақырған митингіде Тегеранда Жоғарғы көшбасшы Хаменеидің "он мыңдаған жақтастары" жиналды. "Бұл демонстрацияны режимнің қарсы шабуылы ретінде сипаттап, демонстрацияға Тегеранға автобуспен жеткізілген он мыңдаған мемлекеттік қызметкерлер қатысқандығы хабарланды".

Студенттік көтеріліс: 1999 жылдың шілдесі, "18 Тир"

1999 жылғы шілдедегі ирандық студенттердің наразылықтары Ислам Республикасы режимі тұсында дүниеге келген буынның бастаған тұңғыш ірі көтерілісі саналады. Наразылықтың туындауына 1999 жылдың 9 шілдесінде Тегеран университетінің студенттер жатақханасына Ислам Республикасының жасаған зорлық шабуылы себеп болды, оның салдарынан көптеген студенттер ауыр жарақат алды, ал бірнешеуі қаза тапты. Шабуылдан кейінгі бес күн ішінде Тегеранда шамамен 50 000 студент, сондай-ақ Иранның түрлі университеттерінде мыңдаған адам Ислам Республикасы режимі мен Жоғарғы көшбасшы Хаменеиге, оның консерваторлары мен реформаторларына қарсы наразылық білдірді. Студенттердің басты талабы – Ислам Республикасын зайырлы демократия идеалдарын ұстанатын үкіметке алмастыру болды. 1999 жылғы шілдедегі студенттер наразылығы 2009 жылғы «Жасыл қозғалыстың» негізі саналды.

1997 жылғы сайлау

1997 жылғы 23 мамырда Мохаммад Хатаминың президент болып сайлануы Иранның реформаға деген құштарлығының символы болып табылады. Сайлауда Хатамидің либералдық көзқарастарының арқасында сайлауға қатысушылардың саны артты, бұл жастар мен әйелдердің көпшілігін қызықтырды. Шындығында, "Хатаминың жеңісіне қол жеткізген 20 миллион адамның көп бөлігін Иран жастары құрады. Олардың қатарына көптеген әйелдер де қосылды". Хатаминың сайлануы Иран азаматтарына экономикалық, саяси және қоғамдық реформаларға үміт сыйлады. Хатами әйелдерге үндеу үшін, "әйелдер барлық әлеуметтік, саяси және экономикалық қызметтерде белсенді болуы керек" деп мәлімдеді және президенттікке сайланса, кабинетінде білікті әйелдерді құттықтайтынын айтты. "Ерлердің басымдығын жоюға күш жұмсау керек". Осындай либералдық идеяларды ұстана отырып, Хатами үкіметтің сот секторындағы консервативтік идеологияға қарсы күреске дайындалды. Сонымен қатар, "1997 жылы Ислам Республикасы әлі де аятолла Хомейнидің шәкірттері болған шиит дін қызметкерлерінің желісі бақылап отырған олигархия болып табылды" және исламның адал жақтастары. Сондықтан Хатаминің либералдық көзқарастары дін қызметкерлерінің көзқарастарымен үйлеспеді. Дегенмен, Хатами либералдық көзқарастары арқылы жастар мен әйелдердің дауысын стратегиялық түрде өзіне тартып алды. Шындығында, ол "консервативті топтың мақсаты – университеттерді «исламизациялау» деген сәтсіз және беделсіз науқанынан алшақтады". Бұл цитата Хатами консерваторлардың бағдарламасына наразылықты байқағанын және оны өз пайдасына қолданғанын көрсетеді. Нәтижесінде Хатаминың сайлануы Иран азаматтарының реформаға деген қажеттілігін, әсіресе баспасөз бостандығы мәселесінде жария етті.

Үкімет пен баспасөз

Иран үкіметінің баспасөзге деген бақылауы «саяси және идеологиялық институттардың жұмыс істемейтін екіұстаушылығы» салдарынан туындады. Консерваторлар мен орталық реформаторлар арасындағы күрес баспасөзді шектеуге әкелді. Осы кезеңде Иран реформашы президент Мұхаммед Хатами мен Ислам Республикасының консервативті басшысы аятолла Әли Хаменеи арасында билік үшін күрес болды. Президенттің либералдану жоспарына қолдауды азайту мақсатында сот органдары реформалық көзқарастарды білдіретін газеттерді жапты. Сот билігі бірнеше басылымды «топтық мәселелер» негізінде жабуды негіздеді. Қатаң сот реформалық басылымдарды жапты, ал осыған ұқсас бұзушылықтар жасаған қатаң басылымдар сирек жазаланды. Сот жүйесі консервативті көзқарастарды насихаттау үшін баспасөз саясатын құрал ретінде пайдаланды. Бұған баспасөз саясатының тұмандылығы және оны өз мүддесіне пайдалану мүмкіндігі себеп болды. Нәтижесінде 1999 жылдың 7 шілдесінде «Салам» газеті жабылды. Жабу себебі – Ақпарат және қауіпсіздік министрлігінің баспасөзді шектеу жоспарларын ашып көрсеткен хабарлама. Газет редакторы «жалган ақпарат тарату, қоғамдық пікірді дүрліктіру және құпия құжаттарды жариялау» айыптарына тап болды. Иран үкіметінің сот секторы реформалық көзқарастарды таратуды тоқтату және шындықты жұртшылыққа жеткізетін басылымдарды жабу мақсатын қойды, бірақ сот жүйесі баспасөзді бақылауға мүмкіндік беру үшін ақпаратты бұрмалады. Ирандағы баспасөз, президент пен дінбасылардан тұратын қалыптасқан тәртіп шегінде, тарих бойы үкіметаралық пікірталастарды көрсетіп келді. Бұл пікірталастар Ислам Республикасындағы басқару құрылымымен және биліктің кімде екендігімен байланысты. Иран Ислам Республикасы кезінде баспасөз ешқашан еркін болған емес. Ислам Республикасының негізі 1980 жылдың ортасында барлық дерлік еркін баспасөзді күшпен жабу арқылы қаланды. Баспасөз еркіндігі 1980 жылдың ақпан және шілде айлары аралығында ғана болды. Сонымен қатар, Ислам Республикасы құрылғаннан бері көптеген басылымдар режимдегі саяси күштермен идеологиялық байланыста болды. Реформалық деп саналатын басылымдар жабылу салдарына ұшырады. Либералды басылымдар заңмен қарсылыққа тап болғанымен, «олар қоғамның саяси ағымдарының астында, баспасөз еркіндігі, сөз бостандығы және т.б. жақтастары ретінде берік қалды». Дегенмен, либералды тәуелсіз басылымдар Иран Ислам Республикасының шеттетуі салдарынан жойылу қаупіне тап болды.

Баспасөз және 1999 жылғы шілдедегі наразылық

Иранда саяси салада көрініс тапқан идеологиялық және үкіметтік қақтығыстар тарихы бар. Хатами сайланғаннан бері, сенім мен үкімет арасындағы байланыс мәселесі одан сайын айқын көріне бастады. Мемлекеттің ішкі күрес пен негізгі фракциялық даулар жалпы баспасөзді басқаруда және үкімет ішіндегі бақыланатын топтардың мүддесін қорғайтын басылымдарды бақылауда көрінеді. 1999 жылғы шілдедегі студенттік наразылық осы баспасөз бостандығын шектеудің нәтижесінде болды. Бұл наразылық акциясына дейін Daily Saleem газетінің баспашысы "жалған ақпараттар" жариялағаны үшін қамауға алынып, сотқа тартылып, сотталды. Daily Saleem газетінде Саид Имамидің, Ислам Республикасының бұрынғы Ақпарат министрінің орынбасарының, басшысы, Ақпарат министрлігінің бастығы Қорбан Әли Дорри Нажафабадиге жолдаған хабарламасы жарияланды. Daily Saleem газетінде үкімет тарапынан баспасөз еркіндігін одан әрі шектеу және бақылау жоспарлары туралы ақпарат жарияланды. Газеттің жабылуына жауап ретінде Тегеран университетінің жүздеген студенттері 8 шілдеде демонстрацияға қатысты. Бұл демонстрация бейбіт деп танылды. Демонстрациядан кейінгі күні қауіпсіздік күштері, соның ішінде полиция және Ансар-и Хезболла студенттер жатақханаларына басып кірді, нәтижесінде студенттер жарақат алып, тұтқындалды және студенттер жатақханаларына елеулі зиян келтірілді. 1999 жылдың 9 шілдесінде Тәбриз университетінің студенттері көбірек еркіндік талап етіп, Тегеран университетінде басталған наразылық акциясын жалғастырды. Студенттік жатақханаларға шабуылдан кейін 12 және 13 шілдеде демократияны қолдаушы демонстрациялар өтті. Демократиялық наразылықтарға жауап ретінде Али Хаменеи және оның консервативті жақтастары 14 шілдеде қарсы демонстрация митингісін ұйымдастырды. Нәтижесінде 1500-ден астам студент ұсталды. Кейбір ғалымдар режимнің "өзінің реформалық әріптестеріне де, оппозициялық күштерге де шамадан тыс реакциясы биліктегі консервативтілердің қаншалықты әлсіз және қауіпсіз екенін көрсетеді" деп санайды. Бұл идеяның негізі - егер үкімет өз заңдары мен саясатына сенімді болса, онда ол қорқыныш танытпас еді. Ирандық зерттеулер мен талдау журналында Сайрус Бина қорқыныштың мысалы ретінде мынаны келтіреді: екі ондаған жоғары деңгейдегі Пасдар қолбасшылары президент Хатамиге ресми үлтіматум хат тапсырып, егер ол студенттік көтерілісті тоқтатуға сәтсіздік танытса, олардың билікті алудан басқа жолы қалмайтынын айтты. Хаменеидің тікелей бағынысындағы қолбасшылар президентке олардың шыдамдылығының шегіне жеткенін және жаңғарылмайтынын жеткізді. Дінбасылар мен сот секторының студенттік наразылықты дереу тоқтату қажеттігін сезінуі олардың қорқынышын және наразылық білдірушілердің үні өшірілмесе, Иран қоғамына қаншалықты ықпал ете алатынын көрсетеді. Сондықтан студенттердің алғашқы наразылық акциясына 7 шілдеде Daily Saleem газетінің жабылуы себеп болғаны анық. Наразылық білдірушілер сот органдарының баспасөз бостандығын шектеуіне наразылық білдірді. Бұл наразылық шаралары қоғамның баспа сөзді басып-жаншуға, негізгі бостандықтар мен жалпыға бірдей құқықтарды шектеуге қарсы ұжымдық наразылығын көрсетеді. Тегеран университетінің студенттеріне қатал көзқарасты ұлтшыл топ шабуыл жасағаннан кейін Хатами үш айдан кейін өзінің реформалау бағдарламасын қорғап, өзінің үкіметінің негіздерін нықтай отырып, сөз сөйледі. Ол ислам мен республиканың екі элементін сақтап, жүйені іштен реформалауды атап өтті.

Студенттердің наразылық акциясы

Оқушылар наразылықтан күткен нәтижелер олардың наразылық кезінде айқайлаған ұрандарында көрініс тапты. Наразылық кезінде қолданылған ұрандарды зерттегеннен кейін, Тегеранда алты күнге созылған демонстрациялардың нәтижесінде студенттердің көптеген талаптары болғаны анықталды. Дегенмен, ұрандарды наразылықтың жалпы мақсатына қатысты талдау маңызды. Наразылық бойында қолданылған барлық ұрандардың ортақ тақырыбы – ұрандарда айтылғандай, Әли Хаменеиге, оның «Ансар-ы Хезболла» ұйымына және мемлекеттік демеудегі терроризмге қарсылық. 1999 жылғы наразылық кезінде қолданылған үштен бірдей ұранда студенттер тікелей Хаменеиге қарсылық білдірді. Мысалы, «Хаменеи! Сен ұят, көшбасшылыққа лайық емессің!» деген ұран өте ерлікке толы әрі «соңғы он жылда Иранда өткен барлық демонстрациялардың арасындағы ең батылы» саналады. Хаменеиге қарсы осы тікелей сын, дін басыларының билігіне және Исламдық тәртіп астындағы «20 жылдық» репрессияға қарсы ұрандармен бірігіп, Ирандағы «велаят е факих» үкіметтік моделінің сәтсіздігін көрсетеді. Сонымен қатар, наразылыққа қатысқан студенттер «Ансар-ы Хезболла» ұйымына наразылық білдірді. Бұл наразылық дін басыларын және жоғарғы көшбасшыны қолдау үшін саяси жиналыстарды, бейбіт демонстрацияларды және университет лекцияларын зорлықпен тоқтатудан туындады. Сайрус Бинаның сөзіне сүйенсек, мұндай «қысым тобы үкіметтен жалақы алады және олардың зорлық-зомбылығы көбінесе біркелкі киімді құқық қорғау органдарымен халыққа қарсы үйлестіріледі». Осыған байланысты, консерваторлардың либералдарға қарсы күресі, тіпті зорлық-зомбылыққа дейін барып, осы кезеңде үнемі жалғасқандығы анық. 1999 жылдың шілдесіндегі ирандық студенттердің демонстрациялары реформаға зор қажеттілікті көрсетті. Зерттеулер «Daily Saleem» газетінің жабылуына қарсы наразылықтың 6 күндік демонстрацияға ұласқанын көрсетті. Бұл шағын топтың бастамасы болды. 1999 жылдың шілдесіндегі демонстрациялар студенттерді саясатқа тартты, олар үкіметтік жемқорлыққа, саяси қуғын-сүргінге, дін басыларының билігіне және Хаменеиге қарсы наразылық білдірді. Көрер болсақ, студенттер Иран Ислам Республикасының жүйесіне қарсы наразылық білдірді. Ақырында, бұл наразылық 1997 жылғы 23 мамырда Иранда өткен сайлау кезінде күшейген реформаға деген қажеттіліктеріне жауап болды.

Салдары

Көтерілістерден кейін реформашылар мен реформа саясатына қарсы күрес күшейді. Парламент және президенттікке үміткерлерді іріктеуде Қамқоршылар кеңесінің өкілеттіктерін шектеуге бағытталған, ұзақ келіссөздер нәтижесінде жасалған келісімге вето қойылды, бұл Қамқоршыларға "толыққанды тексеру құқығын" берді. "Ой-пікір қылмысы" деп аталатын заң қабылданды, ол "режимге қарсы кез келген зорлықты немесе бейбіт әрекеттерді", соның ішінде сөзді қамтиды, және мұндай сынға қатаң жазалар тағайындалды. Тағы бір заң Иранның тәуелсіздігіне, ұлттық бірлігіне немесе Ислам Республикасының мүдделеріне зиян келтіруі мүмкін деп саналған, шетелдік елшіліктермен, ұйымдармен, партиялармен немесе бұқаралық ақпарат құралдарымен кез келген деңгейдегі байланыс, ақпарат алмасу, сұхбаттасу немесе келісімдер жасауға тыйым салды. 2006 жылдың 31 шілдесіне дейін Манучехр Мохаммади, Ахмад Батеби, Фарук Шафии, Хасан Зарезаде Ардешир сияқты демонстрацияға қатысқан бірнеше студент түрмеде қалып қойды. Олардың арасында Акбар Мохаммади түрме жазасына наразылық білдіріп, аштықпен күрескен кезде қайтыс болды; Human Rights Watch оның өлімін "күмәнді" деп бағалап, тергеу жүргізуді талап етті. Иран үкіметі наразылықтардың лидерлерінің бірі санайтын Хешмат Табарзади тұтқындалып, Евин түрмесінде тоғыз жыл, оның ішінде екі жыл жеке камерада отырды. Middle East Eye басылымының хабарлауынша, Ұлыбританиядағы лектор 1999 жылғы студенттік наразылықтардың салдары 10 жыл өткен соң 2009 жылғы Жасыл қозғалыста айқын байқалды.

2009 жылғы мерейтойлық наразылық

2009 жылдың 9 шілдесінде Ирандағы және әлемнің басқа да қалаларында "18 Тир" мерейтойына орай наразылық акциялары жоспарланған. Time журналы мыңдаған адамның Тегеранның орталық аудандарында 1999 жылғы шілдедегі студенттік наразылықтарды еске алу және 2009 жылғы маусымдағы президенттік сайлау нәтижелеріне наразылық білдіру үшін шеру өткізгенін хабарлады. Наразылықтың басында Amnesty International хабарлаған: "Кемінде 200 демонстрант Тегеран университетінің қақпасы маңындағы Энглаб даңғылында жиналды, бірақ олар көтеріліске қарсы полиция және қара киім киген қауіпсіздік қызметкерлерімен, сондай-ақ, атышулы Басидж жасағының мүшелерімен кездесті. Олар оларды тарату үшін таяқтармен шабуылдап, көз жастыратын газ қолданды". Қараңғы түскеннен кейін қақтығыстар жалғасып, қоқыстар өртке тоғытылды. "Демонстранттар моральдық позицияны білдірді. Олар үкіметке өздері әлі де бар екенін және кетіп қалмайтынын нақты жеткізді", - деді оқиға куәсі болған ирандық сарапшы. The Australian газеті хабарлаған: "Миллиондаған ирандықтар енді наразылық білдіруге батыл болмайды. Олар ашуларын азаматтық мойынсұнбау кампаниясына бағыттап отыр. Күн сайын үйлерінің төбесінен "Аллаһу Акбар" деп айқайлаудан бөлек, олар банкноттарға мырза Мұсавидің есімін жазып, мемлекеттік банктерге және мемлекеттік телеарналарда жарнамаланатын тауарларға бойкот жариялап, электр желісін жүктеу үшін барлық электр құралдарын бір уақытта қосып жатыр".