Кіріспе

Ғабд әл-Рахман әл-Баззаз (арабша: عبد الرحمن البزاز; 20 ақпан 1913 – 28 маусым 1973) – ирактық саясаткер, ғалым және панарабтық ұлтшыл. Ол реформатор және жазушы болды. Баззаз Бағдад заң колледжінің деканы қызметін атқарды, кейіннен Ирактың премьер-министрі болды. Баззаздың негізгі саяси жобасы – үкіметтің кәсіби деңгейін көтеру, осы үшін азаматтық саладағы білікті мамандардың қатысуын арттыру болды. Бұл азаматтық бағыт әскерилердің ықпалын азайтуға бағытталды. Баас партиясы билігінде болған үкімет Аль Баззазды үкіметке қарсы қызмет еткені үшін айыптап, он бес ай бойы азаптап, түрмеге қамады. 1970 жылы денсаулығына байланысты Аль Баззаз босатылып, емделу үшін Лондонға көшті. Ол 1973 жылғы 28 маусымда Бағдадта қайтыс болды.

Ерте өмір және білім

Абд әл-Рахман әл-Баззаз Бағдадта сүнни мұсылман отбасында дүниеге келген. Оның ағасы – өсімдік экологы Фахри А. Баззаз. Бағдадта бастауыш және орта мектепті бітірген. Әл-Баззаз 1934 жылы Бағдад заң колледжін бітірді. 1938 жылы Аль-Баззаз Лондон Король колледжінде заңгерлік білімін аяқтады. 1930 жылдары ол Мутанна және Жаувал клубтарымен байланыста болды, олардың академиялық назары панарабизмге және араб ұлтшылдығын қолдауға бағытталған. Мұтанна клубы 1935 жылы Бағдадта құрылды және Рашид Әли әл-Гейлани көтерілісімен таратылған ықпалды радикалды панарабтық және панисламиялық фашистік ұйым болды. 1941 жылы әл-Баззаз Ирак төңкерісін қолдады. Төңкеріс сәтсіз аяқталғаннан кейін әл-Баззаз Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде түрмеге қамалды, бірақ соғыс аяқталғаннан кейін босатылды.

Академиялық мансап

Соғыстан кейін әл-Баззаз Бағдад заң колледжінің деканы болып тағайындалды. 1956 жылы Франция, Ұлыбритания және Израильдің Мысырға шабуыл жасауына қарсы наразылық білдіргені үшін үкімет оны осы лауазымынан шеттетуге мәжбүр болды. Ол, Мысыр президенті Гамаль Абдель Насердің бейтарап қарсыласы Нури әс-Саид премьерлік еткен кездегі Суэц дағдарысы кезінде Ирак үкіметінің позициясын сынаған петицияға қол қойды. Әл-Баззаз 1958 жылғы революциядан кейін Бағдад заң колледжіне декан ретінде қайта оралды. Әл-Баззаздың панараб қозғалысына деген ынтасы оны үкіметпен қайтадан келіспеушілікке түсірді, бұл жолы коммунистік күштермен байланысы бар ирактық ұлтшыл Абд әл-Кәрім Қасымның жаңа үкіметімен. 1959 жылы Мосул гарнизонының командирі полковник Абд әл-Вахаб әл-Шауаф көтеріліс ұйымдастырды. Төрт күндік шайқастан кейін ол қаза тауып, көтеріліс басылды. Шауаф көтерілісінің сәтсіз аяқталуынан кейін әл-Баззаз тұтқындалып, қинақталды. Босатылғаннан кейін әл-Баззаз Мысырға кетіп, Араб лигасының Араб зерттеулер институтының деканы болды. Әл-Баззаз өнімді жазушы болды. Ол заң, Ирак тарихы, араб ұлтшылдығы және ислам туралы оннан астам кітап жариялады. Ол өзінің еңбектерінде араб ұлтшылдығы мен исламның арасында ешқандай айқын қайшылықты көрмеді. Араб ұлтшылдығы нәсілге немесе туыстыққа емес, тіл, тарих, руханият және өмірлік маңызды мүдделерге негізделген. Ислам тек діни сенім ғана емес, сонымен қатар әлеуметтік жүйе, өмір философиясы, экономика және басқару жүйесі ретінде қарастырылды. Әл-Баззаз заң үстемдігін қатты қолдады және 1958 жылғы шілде төңкерісінен бері Ирак саясатына үстемдік етіп келген әскери шенеуніктердің ықпалын тоқтатуды қалады.

Саяси мансап

Әл-Баззаз 1963 жылы Қасым әкімшілігін әскерилер құлатып тастағаннан кейін Иракқа оралды. 1963 жылдан 1966 жылға дейін президент Абд әл Салам Ариф Әл-Баззазды бірнеше үкіметтік лауазымға тағайындады. Ол Біріккен Араб Республикасына елші болып сайланды, кейін Англияға елші болды. 1964 және 1965 жылдары ол Мұнай экспорттаушы елдер ұйымының бас хатшысы болды. 1965 жылдың қыркүйегінде премьер-министрдің орынбасары болып тағайындалды. Сол кездегі премьер-министр Ариф Абд ар-Раззақ көтеріліс ұйымдастырып, билікті басып алуға тырысты. Бірақ ол сәтсіз аяқталды және президент Ариф Әл-Баззазды жаңа үкімет құруға шақырды. Әл-Баззаз Ирактың тұңғыш азаматтық премьер-министрі болды. Премьер-министр болған кезінде Әл-Баззаздың үкіметі азаматтық саясаткерлердің бақылауында болды. Ол Революциялық әскери кеңесті Ұлттық қорғаныс кеңесімен алмастырды және оның функцияларын қорғаныс және ішкі қауіпсіздікке шектеді. Саяси жүйе бұрынғы режимдермен салыстырғанда ашық болды. Премьер-министр ретінде Әл-Баззаз көптеген баспасөз конференциясын өткізді және радио мен теледидарда пайда болды. Құрылысшы сынға шақырылды, ол парламенттік өмірді қалпына келтіруге және мүмкіндігінше тезірек сайлау өткізуге уәде берді. Әл-Баззаз ақылға қонымды социализмді жақтаған және мемлекеттік және жеке секторларды теңестіруге тырысқан алғашқы бесжылдық жоспарды жариялады. Ол мемлекеттік және жеке секторлар арасындағы, сондай-ақ шетелдік және отандық инвесторлар арасындағы бірлескен кәсіпорындарды қолдады. Ол тең үлестіруден бас тартпай, өндірісті ұлғайтуға ұмтылған ақылға қонымды социализм теориясын жақтады. Әл-Баззаздың тағы бір саясаты – күрдтерді ресми түрде тану болды. Бұл он екі тармақты келісім арқылы жүзеге асырылуы тиіс еді, оның мақсаты күрдтерді конституциялық тану және күрд тілін Ирактың ресми тілі ретінде тану болды. Бұл жоспар 1964 жылғы уақытша конституцияда белгіленген мерзімде парламенттік сайлау өткізуді көздеген. Ол үкіметтің барлық тармақтарында күрдтердің өкілдік етуін қарастырды. Ол күрдтерге өздерінің саяси партияларын құруға және өздерінің газеттерін шығаруға құқық берді. Бірақ 1966 жылдың тамызында Әл-Баззаз отставкаға кетуге мәжбүр болды, сондықтан келісімге ешқашан қол қойылмады. Президент Ариф 1966 жылдың сәуір айында ұшақ апатынан кенеттен қайтыс болды, ал Әл-Баззаз үш күн президент міндетін атқарушы болды. Президенттікке күрес болды. Қорғаныс кеңесі мен кабинетінің президентті сайлауға арналған алғашқы отырысында Әл-Баззаз президенттікке жету үшін үштен екі көпшілікке мұқтаж болды. Әл-Баззаз бұл мақсатқа қол жеткізе алмады, ал Абд ар-Рахман Ариф президент болып сайланды. Ол 1966 жылдың сәуір айында Әл-Баззазды жаңа кабинет құруды өтінді. Бірақ Әл-Баззазға әртүрлі саяси топтар, соның ішінде Баасшылдар да, отставкаға кетуіне қысым жасады. Бұл топтардың басшылары әскер қызметкерлері болды, олар әскердің жалақысын, артықшылықтарын және билігін азайту туралы Әл-Баззаздың мақсатына қарсы болды. Баас және Насеристер Әл-Баззазды араб социализміне қарсы және Мысыр мен Ирактың ұсынылып отырған одағына қарсы деп айыптады. 1969 жылдың қаңтарында Баас үкіметі оны үкіметке қарсы іс-әрекеттерге қатысқаны үшін айыптады. Ол он бес ай бойы азаптап, түрмеге жабылды. 1970 жылы ол ауруына байланысты түрмеден босатылып, Лондонға емделуге барды. Кейін ол 1973 жылдың 28 маусымында Бағдадта қайтыс болды.