Кіріспе

Канадалық әуе аспірі (1896–1952)

Уилфрид Рид "Воп" Мэй, (20 наурыз 1896 – 21 маусым 1952) – Бірінші дүниежүзілік соғыстағы канадалық әуе аспірі және соғыстан кейінгі жетекші авиатор. 1918 жылы Батыс майданында неміс әуе аспірі Манфред фон Рихтгофен атып түсірілместен бұрын, оны қуып жететін соңғы одақтас ұшқышы болды. Соғыстан кейін Мэй Канадаға оралып, Солтүстік Альберта және Солтүстік-Батыс территорияларында Canadian Airways компаниясында жұмыс істеп, жабайы дала ұшқышының (буш-ұшқыш) рөлін қалыптастырды.

Ерте өмір

Мей Манитоба штатының Карберри қаласында арба жасаушының ұлы болып дүниеге келді. Оның отбасы 1902 жылы Эдмонтонға көшті. Жолда олар туыстары мен достарының үйінде қонақтап, сапарлады; оның екі жасар туысы Мэри Ламсден Уилфридті дұрыс айта алмай, оны "Уоппи" деп атады. Сөйтіп, ол "Wop" деген лақап атымен танылды. Эдмонтонда болған кезде ол Эдмонтон орта мектебінде (қазіргі Виктория сахналық және бейнелеу өнері мектебі) оқыды.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

1916 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Мэй Канада армиясына қосылды. Ол қатардағыдан сержант дәрежесіне дейін көтеріліп, 1916 жылдың көп бөлігін Канадада артиллериялық нұсқаушы болып өткізді. 1917 жылы оның батальоны, 202-ші батальон C. E. F. (Эдмонтон спортшылары) Англияға жіберілді, онда ол және оның досы Рей Росс Корольдік ұшу корпусына қабылдануға өтініш берді. Оның алғашқы рейсі өзінің және тағы бір ұшақтың жазатайым түрде қирауына әкелді; дегенмен, RFC оның өтінішін қабылдады, ал Мэй Канада армиясынан кетті. Қазан айында Лондонда бастапқы оқытылудан өткеннен кейін, ол истребитель эскадрильясына ауыстырылды және 1918 жылдың ақпан айында бітірді. 1918 жылдың 9 сәуірінде лейтенант Мэй жаңадан құрылған Корольдік әуе күштерінің 209-шы эскадрильясына ауыстырылды (эскадрилья 1 сәуірге дейін Корольдік теңіз әуе күштерінің бөлімшесі болған, содан кейін RAF құрылды). Эскадрильяға Мэйдің бұрынғы мектеп досы, тағы бір канадалық Рой Браун басшылық етті, ол ешқашан бағынышты ұшқышын жоғалтпаған. Мэй өзінің Sopwith Camel-іне бірнеше күн бойы бейімделіп, Францияға жіберілді. 1918 жылдың 20 сәуірінде Мэй алғашқы әуе шайқасына қатысты. Ол дуэльде болған неміс Fokker Triplane ұшағы қысқа шайқас кезінде өзінен-өзі құлады.

Қызыл баронның өлімі

Келесі күні, 21 сәуірде, 209-шы эскадрилья қайтадан патрульдік сапарға шықты. Өзінің тәжірибесіздігіне байланысты Браун Мэйге бұрынғыдай нұсқау берді – ол шайқастан аулақ болып, тек қана бақылап тұруы керек еді. Сағат 10-ға таяу, эскадрилья неміс трипландарының тобына шабуыл жасады. Әуелде, қақтығыс кезінде Мэй жоғарыдан айналып жүрді. Бірақ ол неміс ұшағының да солай істеп жатқанын көргенде, шабуылға түсуге шешім қабылдады. Мэй ұрыстың ортасына қашып келген неміс ұшағын қуды да, оған оқ атты. Ол қуған неміс – "Қызыл барон" Манфред фон Рихтхофеннің туысы Вольфрам фон Рихтхофен. Вольфрамға да шайқас үстінде қанағаттандырып, бақылау жасау бұйрығы берілген еді, себебі ол да жаңа ұшқыш болатын. Қызыл "Фокер" ұшағымен Мафредтің шабуылға ұшырағанын көрген соң, Мэн оны құтқару үшін Мэйге оқ атты, соның арқасында Вольфрамның өмірі сақталды. Рихтхофен Мэйді Сомма өзенінің үстінен қуды. Кейін Мэй бұл оқиға туралы былай деді: "Бірінші рет арт жағынан оқ атылғанын сездім, [және] мен тек шабуылшыдан қашуға тырыстым. Оның қызыл триплан екенін байқадым, бірақ егер ол Рихтхофен екенін білгенде, сол жерде есімнен қашып кетер едім. Мен 12000 футтан аспаннан құлап, жерге жақын ұшып, қиындықпен бағытталдым. Рихтхофен үнемі маған оқ атқызып отырды, мені құтқарып қалған жалғыз нәрсе – менің нашар ұшуым. Мен өзім не істеп жатқанымды білмедім, және Рихтхофен менің не істемек екенімді болжай алмады деп ойлаймын". Жоғарыда ұшып жүрген Рой Браун, Қызыл баронның Мэйді қуғанын байқап, оған кедергі келтіру үшін жоғары жылдамдықпен сүңгіп түсті, содан кейін жерге тимеу үшін тік көтерілуге мәжбүр болды. Рихтхофен бұл шабуылдан қашу үшін бұрылып, Мэйді қуалауын жалғастырды. Ұшақ 2018 жылдың 3 қазанында ашылған Корольдік Альберта мұражайының вестибюлінде ілінеді. Олар 1919 жылы түрлі шараларда пайда болды және қазір әлемдегі алғашқы акробатикалық ұшқыштар тобының бірі саналады. 1919 жылдың қыркүйегінде Мэй Аэропланз компаниясы Эдмонтон полициясының бастығы Хиллдің Джон Ларсонды іздеу операциясына жалданып, ол екі қылмыс жасаған (оның ішінде полицейді өлтіру) және бір қарақшылыққа қатысқан болатын. Мэй Эдмонтон полициясының детективі Джеймс Кэмпбеллді Эдсон қаласына ұшырып әкелді, ал Ларсон көп ұзамай ұсталды. Бұл әуе кемесінің адам іздеу операциясында алғаш рет қолданылуы болды. Көп ұзамай оларға Джордж Горман қосылып, May Gorman Airplanes Ltd. құрылды. Джордж Горман Эдмонтоннан 72 км оңтүстікке орналасқан Уэтаскивин қаласына Edmonton Journal газетін жеткізді. 1921 жылдың басында Мэй мен Горман Imperial Oil Limited компаниясынан екі Юнкерс ұшағын, шаңғылармен жабдықталған, Нью-Йорктан Эдмонтонға ұшыру үшін жалданып алды. Imperial Oil компаниясы бұл ұшақтарды Маккензи өзенінің бойындағы мұнай кен орындарын дамыту үшін Солтүстік-Батыс территориясында пайдалануды жоспарлады, бұл кейін Норман Уэллс деп аталатын болды. Наурыз айында Горман мен Элмер Фуллертон осы екі ұшақты 60-шы параллельден (Солтүстік-Батыс территориясына алғашқы ұшу) Канаданың субарктикалық аймағына ұшырып, ұшақтардың нөлден төмен температурада жұмыс істей алатынын дәлелдеді. Бұл Канаданың ең шалғай аймақтарында әуеден зерттеудің бастауы болды. 1924 жылы бизнес банкротқа ұшырады. 1924 жылы қараша айында Мэй Вайолет "Ви" Бодеге үйленді. Ол жердегі жұмысты таңдап, Огайо штатының Дейтон қаласында National Cash Register компаниясында жұмысқа орналасты. Бір күні токарь станогымен жұмыс істеп жүргенде, бір көзіне темір сынығы тиіп, 1939 жылға дейін сол көзінің көру қабілеті біртіндеп нашарлады. Ұшу оның тағдыры екеніне сенімді болған ол 1927 жылы Эдмонтонға оралып, Эдмонтон және Солтүстік Альберта Ұшу клубын құрып, ұшқыштарға нұсқаушы болды.

Өліммен жарысу

1928 жылдың желтоқсанында Хадсон шығанағы компаниясының қызметкері Берт Логан Альберта штатының Литтл Ред-Ривер қаласына жіберілді. Ол келген кезде, заттарын ашып жатқанда, кенеттен қатты ауырып қалды. Оның әйелі, медбике, оның дифтерияға шалдыққанын анықтады, сонымен бірге басқа ешкім ауыр сырқаттанғанға дейін қала тұрғындарына екпе жасау үшін жедел әрекеттер басталды. Көмек қажет екенін хабарлаудың өзі бір қиындыққа толы оқиға болды. Сол кезде солтүстікте жолдар болған жоқ, ал ең жақын телеграф станциясы мұзды дала арқылы шақырымдап алыс еді. Хабарлама ақыры Эдмонтонға жетті, және 1 қаңтарда Мейден дәрі-дәрмекті жеткізуге бола ма деп сұрады. Ол келесі күні шамамен түскі уақытта басқа бір ұшқыштар клубының мүшесі Вик Хорнермен бірге Avro Avian ұшағымен жолға шықты және сағат 4-ке таяу МакЛеннанның Kimiwan көліне қонды, ақшамға қарай қараңғы бола бастады. Олар Бейбіт өзенінде жанармай құйып, ұшуын жалғастырып, сағат 15:00-де Форт-Вермильонға жетті. Кішкентай Қызыл өзеннен келген топ дәрі-дәрмекті жылдам таратып берді. Қайтқан жолда төмен сапалы отыннан қозғалтқыш зақымдануына байланысты Бейбіт өзенінде тоқтауға мәжбүр болды және 7 қаңтарда ғана Эдмонтонға оралды. Осы кезде оның ұшуы бүкіл Канадада "өліммен күрес" деп белгілі болды, және ол Хорнермен бірге әуежайда мыңдаған Эдмонтондықтардың күтіп тұрған шулы тобын және медиа циркін кездестірді. Осы керемет ұшу туралы жаңалықтар Мейге Канаданың солтүстігіне әуе қызметін ұсыну үшін Commercial Airways атты жаңа компания құруға көмектесті. Компания Солтүстік-Батыс Аймақтарына әуе поштасын жеткізу бойынша үкіметтік тендерді жеңіп алды, бұл қызмет бұрын Панч Дикинстің бәсекелесі Western Canada Airways компаниясымен бастамаға түскен еді. Екі компания да ақырында Canadian Pacific Air Lines құрамына енді.

Ашулы аң аулаушыны аңдау

1932 жылдың басында Мей тағы бір адамды ұстауға қатысты, бұл жолы Альберт Джонсонды, кейін "Шырт өзенінің ақылсыз аулаушысы" деп аталатын. Шырт өзенінде заңсыз аулау фактісі бойынша іздеу ордерін орындап жүргенде, RCMP констеблі Джонсоннан оқ алып жараланды, бұл ұзақ қуып жете беруге әкеп соқты, ол континенттегі жаңалықтардың бірінші бетіне шықты. Джонсон констебль Эджер Милленді өлтірді. Мей Джонсонды табу үшін қайтадан жалданады, ол ізсіз жоғалғандай болды. 13 ақпанда Мей мұз қатып қалған өзеннің ортасында карибудың іздерінен басталатын табан іздерін байқап, құпияны шешті. Джонсон өзінің іздерін жасыру үшін олардың соңынан ерген, бірақ түнде лагерь құру үшін жолдан ауысуға мәжбүр болды. Келесі бірнеше күн бойы іздерін жалғастырған RCMP 17 ақпанда өзеннің қисығынан өтегенде Джонсонды тағы да жолдың ортасында тапты, ол қарға басу аяқтарын кимей жағаға қашу мүмкіншілігіне ие болмады. Оқ атысы кезінде RCMP офицерлерінің бірі ауыр жарақат алды, ал Джонсон қаза тапты. Мей оқиға аяқталғаннан кейін келді. Ол жарақат алған офицердің жанына қонды, оны 125 миль (201 км) қашықтықтағы дәрігерге жеткізіп, оның өмірін сақтап қалды. Бұл оқиғалар кейіннен 1981 жылғы Чарльз Бронсонның "Өлімге қадам" фильмінде еркін ойдан тудырылды. Фильмде Мей, ойдан шығарылған RCAF "Капитан Такер" рөлінде бейнеленген, ол фильмде жердегілердің барлығына, тіпті отрядқа да атыс ашып, олардың қарсы шабуылынан оның ұшағы тауға құлап түседі.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, Канада Британдық достастықтың RAF ұшқыштарын даярлаудың негізгі орталығына айналуы шешілді. Британдық Комонвелл Әуе оқу жоспары Канаданың бүкіл территориясында әуежайлар құрды, ал Мей Эдмонтондағы No.2 Әуе бақылаушы мектебінің командирі, сондай-ақ барлық батыс мектептеріне жетекші болды. Осы кезеңде АҚШ-тың да көптеген ұшақтары Кеңес Одағына жөнелтілуде, олар Эдмонтон арқылы ұшып өтетін. Олардың бірқатары техникалық бұзылуларға байланысты құлады, мұндай жағдайда жарақат алған ұшқыш "жабайы жерлерден" шығу мүмкіндігі болмады. Құлаған ұшқыштарға көмек көрсету және оларды қалың бұталардан шығару үшін парашютпен түсірілетін құтқарушылар тобын құру туралы шешім қабылданды. Мей осы жұмыстарға қатысты. Алғашқы әрекеттер күлкілі де, қауіпті болды, бірақ АҚШ Монтанадағы түтінмен секіру мектебінде бірнеше құтқарушыларды даярлады, көп ұзамай Парақұтқару тобы құрылып, қызметке кірісті. Соғыс жылдары бірнеше қосымша Парақұтқару тобы құрылды, ал соғыс аяқталған кезде олардың маңыздылығы мойндалды. Олар жақын арада Канада әскерінің құрамында жеке команда – Іздеу және құтқару қызметі болып қайта ұйымдастырылды. Іздеу және құтқару жұмыстарындағы еңбегі үшін Мей 1947 жылы АҚШ Әскери-әуе күштері тарапынан "Бронза пальмасы" бар Бостандық медалімен марапатталды.

Өлім

1952 жылы 21 маусымда Мей ұлы Дэннимен бірге демалыста болды. Ол Юта штатының Американ Форк қаласының жанында Тимпаногос үңгіріне бару кезінде инсульттан көз жұмды. Ол Эдмонтон, Альберта, Эдмонтон қалалық зиратында жерленген.

Мұра

Қосымша "Артық ұшу крестіне" және "АҚШ-тың Азаттық медаліне" ие болған Воп Мей 1929 жылы "Транс-Канада" (Макки) трофейімен марапатталды және 1935 жылы Британ империясы орденінің офицері болып тағайындалды. 1974 жылы Мей Ұлттық тарихи тұлға деп жарияланды, ал оны еске алу үшін 1978 жылы Эдмонтонда ескерткіш тақта орнатылды. Мей Stompin' Tom Connors ("Wop May"), The Gumboots ("Wop May") және Джон Спирн ("Roy Brown and Wop May") әндерінде мәңгілікке қалдырылды. Ол сондай-ақ 1979 жылы Канада Ұлттық кино басқармасының шағын фильмінің тақырыбы болды. 2004 жылдың 6 қазанында NASA-ның "Opportunity" Марс зерттеу ровері Марстағы Endurance кратерінің оңтүстік беткейінде 1 метрлік (3,3 фут) тас тапты. Бұл тасқа атақты канадалық ұшқыш Воп Мейдің құрметіне "wopmay" деген ат берілді. Канадада Гудзон шығанағының батысында, Уопмай өзені бойында орналасқан Уопмай жарықшасы аймағы бар, онда шамамен екі миллиард жыл бұрын палеопротерозой дәуірінде әлемдегі ең ерте таулар пайда болған. Альберта провинциясының Эдмонтон қаласы Воп Мейдің құрметіне Майфилд ауданына ат қойды. 2017 жылы Альберта провинциясының Форт-Вермильон қаласындағы әуежай оның құрметіне Форт-Вермильон (Воп Мей еске алуы) әуежайы деп қайта аталды.