Кіріспе
Азаматтық бостандықтарды, әсіресе экономикалық бостандыққа баса назар аударатын саяси идеология – либерализмнің азаматтық бостандықтарды экономикалық бостандықпен байланыстырып жақтаған саласы. Классикалық либерализм – либерализмнің саяси дәстүрі және саласы, ол еркін нарықты және мемлекеттің араласуын шектеу арқылы экономиканы, сондай-ақ заң үстемдігінде азаматтық бостандықтарды жақтайды. Бұл идеология жеке тұлғаның автономиясына, үкіметтің шектеулі рөліне, экономикалық және саяси бостандыққа, сөз бостандығына ерекше мән береді. Әлеуметтік либерализм сияқты либерализмнің басқа бағыттарынан өзгеше, классикалық либерализм әлеуметтік саясатқа, салық салуға және жеке адамдардың өміріне мемлекеттің араласуына көңілі толмайды және реттеуді алып тастауды қолдайды. Ұлы депрессияға дейін және әлеуметтік либерализмнің пайда болуына дейін классикалық либерализм экономикалық либерализм деп аталатын. Кейін бұл термин 19 ғасырдың басындағы либерализмді әлеуметтік либерализмнен ажырату үшін ретроним ретінде қолданылды. Қазіргі заманғы стандарттар бойынша, АҚШ-та «либерализм» термині көбінесе әлеуметтік либерализмді білдіреді, ал Еуропа мен Австралияда – классикалық либерализмді. Классикалық либерализм 18 ғасырдың басында гүлденді, 16 ғасырдан бастап Иберия, Ұлыбритания және Орталық Еуропа аймақтарында қалыптасқан идеяларға негізделіп, Америка революциясы мен «Америка жобасының» негізі болды. Классикалық либерализмге үлес қосқан белгілі ойшылдарға Джон Локк, Жан Батист Сэй, Томас Мальтус және Дэвид Рикардо жатады. Ол классикалық экономикаға, әсіресе Адам Смиттің «Халықтардың байлығы» еңбегінде жариялаған экономикалық идеяларға, сондай-ақ табиғи құқыққа, әлеуметтік прогреске және утилитаризмге сенімге негізделген. Қазіргі кезде Фридрих Хайек, Милтон Фридман, Людвиг фон Мизес, Томас Соуэлл, Джордж Стиглер, Ларри Арнхарт, Рональд Коуз және Джеймс М. Бьюкенен классикалық либерализмнің көрнекті жақтаушылары саналады. Дегенмен, кейбір ғалымдар осы заманауи ойларды неоклассикалық либерализм деп атайды, оларды 18 ғасырлық классикалық либерализмнен ажыратады. Америка саясаты контекстінде «классикалық либерализм» термині «фискалдық консерватизм» және «әлеуметтік либерализм» сипаттамаларымен сипатталады. Бұл тұрғысынан қарағанда, классикалық либералдар оңшылдардың экономикалық протекционизмге бейімділігін және солшылдардың ұжымдық құқықтарға баса назар аударуын, классикалық либерализмнің жеке тұлғаға бағытталған негізгі қағидасымен келіспейді. Сонымен қатар, АҚШ-та классикалық либерализм американдық либертариандықпен тығыз байланысты немесе оның синонимі ретінде қарастырылады.
the branch of liberalism that advocates civil liberties with an emphasis on economic freedom
Classical liberalism is a political tradition and a branch of liberalism that advocates free market and laissez faire economics and civil liberties under the rule of law, with special emphasis on individual autonomy, limited government, economic freedom, political freedom and freedom of speech. Classical liberalism, contrary to liberal branches like social liberalism, looks more negatively on social policies, taxation and the state involvement in the lives of individuals, and it advocates deregulation. Until the Great Depression and the rise of social liberalism, classical liberalism was called economic liberalism. Later, the term was applied as a retronym, to distinguish earlier 19th century liberalism from social liberalism. By modern standards, in the United States, simple liberalism often means social liberalism, but in Europe and Australia, simple liberalism often means classical liberalism. Classical liberalism gained full flowering in the early 18th century, building on ideas starting at least as far back as the 16th century, within the Iberian, British, and Central European contexts, and it was foundational to the American Revolution and "American Project" more broadly. Notable liberal individuals whose ideas contributed to classical liberalism include John Locke, Jean Baptiste Say, Thomas Malthus, and David Ricardo. It drew on classical economics, especially the economic ideas as espoused by Adam Smith in Book One of The Wealth of Nations, and on a belief in natural law, social progress, and utilitarianism. In contemporary times, Friedrich Hayek, Milton Friedman, Ludwig von Mises, Thomas Sowell, George Stigler, Larry Arnhart, Ronald Coase and James M. Buchanan are seen as the most prominent advocates of classical liberalism. However, other scholars have made reference to these contemporary thoughts as neoclassical liberalism, distinguishing them from 18th century classical liberalism. In the context of American politics, "classical liberalism" may be described as "fiscally conservative" and "socially liberal". Despite this, classical liberals tend to reject the right's higher tolerance for economic protectionism and the left's inclination for collective group rights due to classical liberalism's central principle of individualism. Additionally, in the United States, classical liberalism is considered closely tied to, or synonymous with, American libertarianism.
Негізгі нанымдардың дамуы
Классикалық либералдардың негізгі нанымдары жаңа идеяларды қамтиды, олар қоғамды отбасы ретінде қарастыратын ескі консервативті көзқарас пен, кейінірек пайда болған әлеуметтік желілердің күрделі жиынтығы ретіндегі әлеуметтік тұжырымдамадан ерекшеленді. Классикалық либералдар Томас Гоббспен келісіп, адамдар өзін-өзі қорғау және табиғи жағдайда туындайтын қақтығыстарды азайту үшін үкімет құрды деп санады. Бұл сенімдерге қаржылық ынталандыру жұмысшыларды тиімдірек ынталандыра алады деген наным қосылды. Осыған байланысты 1834 жылғы Кедейлер заңына түзету енгізілді, ол нарықтардың байлыққа жетудің ең тиімді механизмі деген идеяға негізделген әлеуметтік көмек көрсетуді шектеді. Адам Смит идеяларына сүйене отырып, классикалық либералдар барлық адамның өзінің экономикалық мүддесін қамтамасыз етуі – жалпыға ортақ мүдде екенін айтты. Олар әлеуметтік мемлекеттің еркін нарыққа араласуына қарсы болды. Смит еңбектің және жұмысшылардың маңыздылығын мойындағанына қарамастан, классикалық либералдар жеке құқықтар есебінен жұмысшылардың топтық құқықтарын қорғауды сынға алды, бірақ корпорациялардың құқықтарын қабылдады, бұл келіссөздер жүргізудегі теңсіздікке әкелді. Классикалық либералдар адамдардың ең жоғары жалақы төлейтін жұмыс берушілерден жұмыс алуға құқылы болуы керек деп мәлімдеді, ал пайда табу мотиві адамдар қалаған өнімдердің олар төлей алатын бағамен өндірілуін қамтамасыз етеді. Еркін нарықта еңбек пен капиталға ең жоғары сыйақы беріледі, ал өндіріс тұтынушылардың сұранысын қанағаттандыру үшін тиімді ұйымдастырылады. Классикалық либералдар минималды мемлекет пен үкіметті жақтады, олардың функциялары төмендегілермен шектелген: азаматтарды басқа азаматтардың оларға қарсы жасаған зәбір-зиятынан қорғау туралы заңдар (жеке құқықтарды, жеке меншікті, келісімшарттарды және жалпы құқықты қорғауды қамтиды), шетелдік басқыншылардан қорғау үшін ортақ ұлттық қорғаныс, сондай-ақ еркін нарықта қамтамасыз етілмейтін мемлекеттік жұмыстар мен қызметтер (тұрақты валюта, стандартты салмақтар мен өлшемдер, жолдар, каналдар, порттар, теміржолдар, байланыс және пошта қызметтерін салу және күтіп ұстау). Классикалық либералдар құқықтардың теріс сипатта екенін, сондықтан басқа адамдар мен үкіметтер еркін нарыққа араласпауы керек деп мәлімдеді. Олар әлеуметтік либералдардың дауыс беру құқығы, білім алу құқығы, денсаулық сақтау құқығы және ең төменгі жалақыға құқығы сияқты оң құқықтары бар екенін жоққа шығарды. Қоғам оң құқықтарды қамтамасыз ету үшін теріс құқықтарды қорғауға қажетті ең төменгі деңгейден артық салық салу қажет. Классикалық либералдардың негізгі нанымдары демократияны немесе азаматтардың көпшілік дауысымен басқаруды міндетті түрде қамтымады, өйткені "көпшілік биліктің өзінде көпшілік әрқашан меншік құқығын құрметтейді немесе заң үстемдігін сақтайды дегеннің кепілі жоқ". Мысалы, Джеймс Мэдисон таза демократияда "жалпы құмарлық немесе мүдде көп жағдайда көпшіліктің сезімін тудырады және әлсіз жақты құрбан етуге ұмтылуға ешқандай кедергі жоқ" деген себеппен, жеке бостандықты қорғайтын конституциялық республиканы жақтады. XIX ғасырдың соңында классикалық либерализм неоклассикалық либерализмге айналды, ол жеке адамның еркіндігін жүзеге асыруға мүмкіндік беру үшін үкіметтің мүмкіндігінше кіші болуын қажет етті. Неоклассикалық либерализмнің ең радикальды түрі әлеуметтік дарвинизмді қолдады. Оң либертариандық – неоклассикалық либерализмнің қазіргі заманғы түрі. Алайда, Эдвин Ван де Хаар классикалық либералдық ой-пікір либертариандыққа әсер еткенімен, олардың арасында маңызды айырмашылықтар бар екенін айтады. Классикалық либерализм тәртіпке қарағанда бостандыққа басымдық бермейді, сондықтан либертариандыққа тән мемлекетке қарсылық танытпайды. Сондықтан оң либертариандар классикалық либералдардың жеке меншік құқықтарына жеткілікті құрмет көрсетпейтініне және еркін нарықтың жұмыс істеуіне және стихиялық тәртіпке жеткілікті сенімсіздік танытатынына сенеді, бұл олардың үлкен мемлекетті қолдауына әкеледі. Оң либертариандар классикалық либералдардың орталық банктерді және монетаристтік саясатты тым көп қолдайтынымен де келіспейді.
Laws to protect citizens from wrongs committed against them by other citizens, which included protection of individual rights, private property, enforcement of contracts and common law. A common national defence to provide protection against foreign invaders. Public works and services that cannot be provided in a free market such as a stable currency, standard weights and measures and building and upkeep of roads, canals, harbours, railways, communications and postal services. Classical liberals asserted that rights are of a negative nature and therefore stipulate that other individuals and governments are to refrain from interfering with the free market, opposing social liberals who assert that individuals have positive rights, such as the right to vote, the right to an education, the right to health care, and the right to a minimum wage. For society to guarantee positive rights, it requires taxation over and above the minimum needed to enforce negative rights. Core beliefs of classical liberals did not necessarily include democracy nor government by a majority vote by citizens because "there is nothing in the bare idea of majority rule to show that majorities will always respect the rights of property or maintain rule of law". For example, James Madison argued for a constitutional republic with protections for individual liberty over a pure democracy, reasoning that in a pure democracy a "common passion or interest will, in almost every case, be felt by a majority of the whole and there is nothing to check the inducements to sacrifice the weaker party". In the late 19th century, classical liberalism developed into neoclassical liberalism, which argued for government to be as small as possible to allow the exercise of individual freedom. In its most extreme form, neoclassical liberalism advocated social Darwinism. Right libertarianism is a modern form of neoclassical liberalism. However, Edwin Van de Haar states although classical liberal thought influenced libertarianism, there are significant differences between them. Classical liberalism refuses to give priority to liberty over order and therefore does not exhibit the hostility to the state which is the defining feature of libertarianism. As such, right libertarians believe classical liberals do not have enough respect for individual property rights and lack sufficient trust in the free market's workings and spontaneous order leading to their support of a much larger state. Right libertarians also disagree with classical liberals as being too supportive of central banks and monetarist policies.
Ұлыбритания
Француз физиократиясы британдық классикалық либерализмге зор әсер етті, оның тамыры Уигтер мен радикалдарға тіреледі. Уиггерлік 1688 жылғы Даңқты революциядан кейін үстем идеологияға айналды және британ Парламентін қолдаумен, заң үстемдігін сақтаумен, жер меншігін қорғаумен және кейде баспасөз бостандығы мен сөз бостандығын қамтиды. Құқықтардың бастауы ежелден келе жатқан конституцияда деп есептелді. Бұл құқықтарды табиғи құқық ретінде емес, дәстүр-салтымен негіздеді. Уигтер атқарушы билікті шектеу қажет деп сенді. Олар шектеулі сайлау құқығын қолдағанмен, дауыс беруді құқық емес, жеңілдік ретінде қарастырды. Дегенмен, Уигтер идеологиясында тұжырымдамалық бірлік болған жоқ, Джон Локк, Дэвид Юм, Адам Смит және Эдмунд Берк сияқты түрлі жазушылар Уигтер арасында ықпалды болды, бірақ олардың ешқайсысы толығымен қабылданбады. 1790-1820 жылдары британдық радикалдар парламенттік және сайлау реформасына, табиғи құқықтар мен халық егемендігіне баса назар аударды. Ричард Прайс және Джозеф Пристли Локк тілін радикализм идеологиясына бейімдеді. Радикалдар парламенттік реформаны көптеген шағымдарын шешудің бірінші қадамы ретінде қарастырды, соның ішінде протестант диссиденттеріне қатысты мәселелер, құл саудасы, жоғары бағалар және жоғары салықтар. Классикалық либералдар арасында Уигтерге қарағанда біртұтас көзқарас болды. Классикалық либералдар жекелікті, бостандықты және тең құқықты, сондай-ақ солшыл идеологияның басқа да маңызды принциптерін қолдады, себебі классикалық либерализм 18 ғасырдың соңында солшыл қозғалыс ретінде пайда болды.
Осман империясы
Осман империясы 18 ғасырда либералды еркін сауда саясатын қабылдады, оның бастауы Осман империясының капитуляцияларына, 1536 жылы Франциямен жасалған алғашқы сауда шартына және 1673 жылғы капитуляцияларға, сондай-ақ 1740 жылы импорт пен экспортқа баж салығын 3%-ға дейін төмендетуге және 1790 жылғы келісімдерге дейін барып тіреледі. Османның еркін сауда саясатын еркін сауданы қолдаған британдық экономист, мысалы, Дж. Р. МакКаллок өзінің 1834 жылғы «Сауда сөздігінде» жоғары бағалады, бірақ еркін саудаға қарсы болған британдық саясаткерлер сынға алды. Премьер-министр Бенджамин Дизраэли 1846 жылғы «Астық заңдары» пікірталасында Осман империясын «шексіз бәсекелестіктің салдарының мысалы» деп атады, бұл 1812 жылы «әлемдегі ең жақсы өндірістердің» жойылуына әкелді деп мәлімдеді.
Адам Смит
Адам Смиттің 1776 жылы жарық көрген «Халықтардың байлығы» еңбегі экономика ғылымының көптеген идеяларын қалыптастырды, кем дегенде 1848 жылы Джон Стюарт Миллдің «Саяси экономика қағидалары» жарияланғанға дейін. Смит экономикалық қызметтің қозғаушы күштерін, бағалардың себептерін, байлықты таратуды және мемлекет байлықты барынша арттыру үшін қандай саясатты ұстануы керек екенін қарастырды. Смит, егер ұсыныс, сұраныс, баға және бәсекелестік үкіметтік реттеуден босатылса, қоғамның байлығын арттыратыны – материалдық жеке мүддеге ұмтылыс екенін, ал емес альтруизм екенін жазды. Бұл жалпы сенім 1930 жылға дейін үкімет саясатына әсер етті. Осы заңға сәйкес, экономикалық цикл өзін-өзі түзетуге қабілетті деп есептелгендіктен, үкімет экономикалық қиындықтар кезінде араласпады, себебі мұндай араласу бекер деп саналды. Мальтус екі кітап жазды: «Халық санының қағидасы туралы эссе» (1798 жылы жарық көрген) және «Саяси экономика қағидалары» (1820 жылы жарық көрген). Сэйдің заңына қарсы дәлел келтірген екінші кітабы заманауи экономистерге көп әсер етпеді. Алайда, оның бірінші кітабы классикалық либерализмге зор ықпал етті. Сол кітапта Мальтус халық санының өсуі азық-түлік өндірісінен асып түсетінін айтты, себебі халық геометриялық прогрессиямен өседі, ал азық-түлік өндірісі арифметикалық прогрессиямен өседі. Адамдар азық-түлікпен қамтамасыз етілгенде, олардың өсімі азық-түлік қорын басып кететінше көбейеді. Содан кейін табиғат өсімді тежеп тұру үшін жамандық пен қайғы-қасірет құралдарын қолданады. Табыстың өсуі бұл процеске кедергі келтіре алмайды және кедейлерге көрсетілетін кез келген көмек өзін-өзі жеңіске жеңдіреді. Кедейлер өздерінің проблемаларына жауапты, бірақ олардан аулақ болу үшін өзін ұстап тұру қажет. Смиттің ізбасары Рикардо көптеген мәселелерді қамтыды, бірақ Смит негізінен эмпириялық байқауларға сүйенсе, Рикардо дедукцияны қолданды, яғни негізгі қағидалардан логикалық қорытындылар жасады. Рикардо Смиттің құнның еңбек теориясын қабылдады, бірақ кейбір сирек заттардың бағасына пайдалылықтың да әсер етуі мүмкін екенін мойындады. Ауыл шаруашылығы жерлеріне төленетін жалдама – бұл жалға алушылардың күнкөрісіне қажетті деңгейден артық өнім. Жалақы жұмысшылардың күнкөрісін қамтамасыз ету және халық санының қалыпты деңгейін сақтау үшін қажетті сома ретінде қарастырылды. Оның жалақы туралы «темір заңына» сәйкес, жалақылар ешқашан күнкөріс деңгейінен жоғарылай алмайды. Рикардо пайданы капиталға түсетін кіріс ретінде түсіндірді, ал капиталдың өзі еңбектің өнімі еді, бірақ оның теориясынан көптеген адамдар жасаған қорытынды – пайда капиталистердің құқығы жоқ артық табысы еді.
Утилитаризм
Джермеи Бентам дамытқан утилитаризмнің орталық идеясы – мемлекеттік саясаттың "көптеген адамдардың ең үлкен бақытын" қамтамасыз етуге бағытталуы керек еді. Бұл кедейлікті азайту үшін мемлекеттік шаралардың қажеттілігін көрсетуге боларлық жайт болғанымен, классикалық либералдар оны барлық адамдар үшін жалпы пайданың артық болатыны туралы аргументтермен әрекетсіздікті ақтау үшін пайдаланды. Утилитаризм британ үкіметтеріне 1830 жылдардан бастап экономикалық саясатқа үстемдік еткен экономикалық либерализмді енгізуге саяси негіз берді. Утилитаризм заңнамалық және әкімшілік реформаларға түрткі болды, ал Джон Стюарт Миллдің осы тақырыптағы кейінгі жазбалары әлеуметтік мемлекеттің пайда болуын болжады, бірақ ол көбінесе еркін нарыққа (laissez faire) ақтау ретінде қолданылды.
Саяси экономика
Миллді ұстанған классикалық либералдар мемлекеттік саясаттың негізі ретінде пайдалылықты қарастырды. Бұл консервативті «дәстүр» және Локктың «табиғи құқықтары» тұжырымдарымен қайшы келді, олардың иррационалды екені айтылды. Жеке тұлғалардың бақытына баса назар аударатын пайдалылық, Милл стиліндегі либерализмнің басты этикалық құндылығына айналды. Утилитаризм кең ауқымды реформаларға түрткіс бергенімен, ол негізінен laissez faire экономикасын ақтау құралына айналды. Дегенмен, Миллдің ізбасарлары Смиттің «көрінбейтін қол» жалпыға пайдалы болады деген сенімін қабылдамады, Мальтустың халық санының өсуі жалпыға пайда әкелмейді деген тұжырымын және Рикардоның таптар арасындағы қақтығыстың болатынына қатысты пікірін қолдады. Laissez faire жалғыз мүмкін экономикалық тәсіл ретінде қарастырылды, ал кез келген мемлекеттік араласу пайдасыз және зиянды деп есептелді. 1834 жылғы Кедейлер заңына түзетулер енгізу туралы заң «ғылыми немесе экономикалық принциптер» негізінде қорғалды, ал 1601 жылғы Кедейлерді көмектестіру заңының авторлары Мальтусты оқымағандықтары үшін кінәланды. Алайда, laissez faire-ге деген сенім біркелкі болған жоқ, кейбір экономистер мемлекеттік жұмыстар мен білім беруге мемлекеттік қолдау көрсетуді жақтады. Классикалық либералдар еркін сауда мәселесінде де екіге бөлінді, себебі Рикардо Ричард Кобден мен Астыққа қарсы лига ұсынған астық тарифтерін алып тастаудың жалпыға пайдасы болатынына күмәнданды. Көптеген классикалық либералдар балалардың жұмыс істеу уақытын реттеу туралы заңнаманы қолдады және әдетте зауыт реформасы туралы заңға қарсы болған жоқ. Классикалық экономистердің практикалық көзқарастарына қарамастан, олардың пікірлерін Джейн Марсет және Харриет Мартино сияқты танымал жазушылар догматикалық түрде жеткізді. Laissez faire-дің ең жақтаушысы 1843 жылы Джеймс Уилсон құрған «Экономист» журналы болды. «Экономист» Рикардоны еркін сауданы қолдамағаны үшін сынады және әлеуметтік көмекке қарсы болды, төменгі топтар өздерінің экономикалық жағдайларына жауапты деп есептеді. «Экономист» зауыт жұмыс уақытын реттеудің жұмысшыларға зиян келтіретінін айтты және білім беруге, денсаулық сақтауға, сумен қамтамасыз етуге, патенттер мен авторлық құқықтар беруге мемлекеттік қолдау көрсетуге қатысты қарсылық білдірді. «Экономист» сондай-ақ Ұлыбритания мен Ирландияның Біріккен Корольдігіндегі жер иелерін шетелден келген арзан астықтан қорғайтын астық заңдарына қарсы күресті. Laissez faire-ге деген қатаң сенім 1846–1849 жылдары Ирландиядағы Ұлы ашаршылыққа байланысты үкіметтің жауабын анықтады, оның салдарынан шамамен 1,5 миллион адам қайтыс болды. Экономикалық және қаржылық мәселелерге жауапты министр Чарльз Вуд жеке кәсіпкерлік пен еркін сауда үкіметтің араласуынан гөрі ашаршылықты жеңілдетеді деп күтті. Ақыр соңында 1846 жылы астыққа салынған тарифтерді алып тастау арқылы астық заңдары жойылды, бұл нан бағасын жасанды түрде жоғары ұстады, бірақ бұл Ирландиядағы ашаршылықты тоқтатуға жеткіліксіз болды, өйткені ол үш жыл бойы кезең-кезеңмен жүзеге асырылды.
Еркін сауда және әлемдік бейбітшілік
Бірнеше либералдар, Смит пен Кобденді қоса алғанда, мемлекеттер арасындағы тауарлардың еркін алмасуы әлемдік бейбітшілікке алып келуі мүмкін деп сақты. Эрик Гарцке былай деп мәлімдейді: "Монтескье, Адам Смит, Ричард Кобден, Норман Ангел және Ричард Роузкранс сияқты ғалымдар еркін нарықтың мемлекеттерді қайталанатын соғыс қаупінен құтқаруға қабілетті екенін ұзақ уақыттан бері болжап келеді". Демократиялық бейбітшілік теориясы бойынша жұмыстарымен танымал американдық саясаттанушылар Джон Р. Онел мен Брюс М. Рассетт былай дейді: Классикалық либералдар бостандық пен өркендеуді арттыру саясатын жақтады. Олар саудагерлік топты саяси тұрғыдан күшейтуге, патшалық жарғыларды, монополияларды және меркантилизмнің протекционистік саясатын жоюға тырысты, осылайша кәсіпкерлікті ынталандырып, өндірістік тиімділікті арттыруды көздеді. Олар демократия мен еркін экономика соғыстың жиілігін азайтады деп күтті. "Ұлттар байлығы" еңбегінде Смит қоғамдар аңшы-жинаушылардан индустриалды қоғамдарға қарай дамыған сайын соғыс олжасының артатынын, бірақ соғыстың құны одан да артып, индустриалды елдер үшін соғысты қиын және қымбат ететінін айтты: "[Т] соғыстың құрметі, атаны, табысы [орта және индустриалды топтарға] тиесілі емес; шайқас алаңы – аристократияның егін шаруашылығы, халықтың қанымен суарылған. Біздің саудамыз шетелдік тәуелділіктерімізге негізделген кезде, өткен ғасырдың ортасында болғандай, өнімдерімізді сатып алу үшін күш пен зорлық қажет болды. Бірақ соғыс, ең үлкен тұтынушы болғанымен, ештеңе өндірмейді, сонымен қатар еңбекті өнімді жұмыстан алып тастап, сауда ағынын бұзу арқылы байлық құруға түрлі жолдармен кедергі келтіреді; егер жаушылық бірнеше жылға созылса, әрбір соғыс қарызы біздің сауда және өндіріс аймақтарында күшейтілген қысыммен сезіледі. Табиғат өзара мүдделері арқылы адамдарды зорлық-зомбылыққа және соғысқа қарсы біріктіреді, себебі әлемдік құқық оларды одан қорғамайды. Сауда рухы соғыспен қатар жүрмейді, ерте не кеш бұл рух барлық халықты билейді. Себебі, бір ұлтқа тиесілі барлық күштердің (немесе құралдардың) ішінде, қаржылық күш халықтарды бейбітшілікке ұмтылуға мәжбүрлеуде ең сенімді болуы мүмкін (әдетте моральдық себептерден емес); және соғыс қаупі туған жерде олар оны арадастық арқылы тоқтатуға тырысады, осы мақсат үшін тұрақты одақ құрғандай. Кобден мен көптеген классикалық либералдар үшін бейбітшілікті жақтаушылар еркін нарықты да қолдауы керек. Еркін сауда бейбітшілікті дамытады деген сенім 19 және 20 ғасырлардың басындағы ағылшын либералдары арасында кеңінен бөлісті, бұл өз бастапқы өмірінде классикалық либерал болған экономист Джон Мейнард Кейнске (1883-1946) осы ілімде "тәрбиеленгенін" және 1920 жылдарға дейін оған күмәнсіз сенгенін айтты. Кейнс туралы кітапты қарап шыққан Майкл С. Лаулор бұл Кейнстің экономика мен саясаттағы үлесіне байланысты болуы мүмкін деп санайды, мысалы, Маршалл жоспарын жүзеге асыру және оның жұмысынан бері экономиканы басқару тәсілі, "бізде еркін сауда мен толық жұмыспен қамту арасындағы оның жағымсыз таңдауына тап болмаудың мүмкіндігі бар". Бұл идеяның бір көрінісі Норман Ангелдің (1872-1967) еңбегінде, ең танымал Бірінші дүниежүзілік соғыстан бұрынғы "Ұлы иллюзия" (1909) кітабында, ірі державалардың экономикасының өзара тәуелділігі соншалықты үлкен болғандықтан, олардың арасындағы соғыс бекершілік және ақылға сыймайтындықтан, оның болуы да мүмкін емес.
[B]y virtue of their mutual interest does nature unite people against violence and war, for the concept of cosmopolitan right does not protect them from it. The spirit of trade cannot coexist with war, and sooner or later this spirit dominates every people. For among all those powers (or means) that belong to a nation, financial power may be the most reliable in forcing nations to pursue the noble cause of peace (though not from moral motives); and wherever in the world war threatens to break out, they will try to head it off through mediation, just as if they were permanently leagued for this purpose.|Immanuel Kant
Cobden believed that military expenditures worsened the welfare of the state and benefited a small, but concentrated elite minority, summing up British imperialism, which he believed was the result of the economic restrictions of mercantilist policies. To Cobden and many classical liberals, those who advocated peace must also advocate free markets. The belief that free trade would promote peace was widely shared by English liberals of the 19th and early 20th century, leading the economist John Maynard Keynes (1883–1946), who was a classical liberal in his early life, to say that this was a doctrine on which he was "brought up" and which he held unquestioned only until the 1920s. In his review of a book on Keynes, Michael S. Lawlor argues that it may be in large part due to Keynes' contributions in economics and politics, as in the implementation of the Marshall Plan and the way economies have been managed since his work, "that we have the luxury of not facing his unpalatable choice between free trade and full employment". A related manifestation of this idea was the argument of Norman Angell (1872–1967), most famously before World War I in The Great Illusion (1909), that the interdependence of the economies of the major powers was now so great that war between them was futile and irrational; and therefore unlikely.
Әлемдегі классикалық либералды партиялар
Жалпы либертариандық, либералды консервативті және кейбір оңшыл популистік саяси партиялар да кең мағынада классикалық либералдық партиялардың қатарына жатса да, тізімге тек Германияның FDP, Данияның Либералдық Альянсы және Таиландтың Демократиялық партиясы сияқты нағыз классикалық либералдық партиялар ғана енуі керек.
Сын
Тадд Уилсон либертариандық Экономикалық білім беру қоры үшін жазған мақаласында: "Көптеген солшылдар мен оңшылдар классикалық либералдарды тек экономика мен саясатқа ден қойып, маңызды мәселе – мәдениетті назарсыз қалдырғаны үшін сынға алады". Хелена Виейра Лондон экономика мектебі үшін жазған мақаласында классикалық либерализмнің "бірталайлық қағидасына (Парето принципі деп те аталады) қайшы келетін кейбір негізгі демократиялық принциптерге қарсы келуі мүмкін екенін" айтты. Егер қоғамдағы барлық адам А саясатын В саясатынан артық көредін болса, онда А саясаты қабылдануы керек".