Кіріспе
Барлық адамдар үшін теңдікті қолдайтын ой-сана тогы. Теңдікшілдік немесе теңдікшілдік – саяси философиядағы ой мектебі, ол барлық адамдар үшін әлеуметтік теңдік тұжырымдамасына негізделген. Теңдікшілдік доктриналары, әдетте, барлық адамдардың негізгі құндылығы мен моральдық мәртебесі жағынан тең деген идеямен сипатталады. Осыған байланысты, мемлекеттің барлық азаматтары заң алдында тең құқықтарға және тең қарауға құқылы болуы керек. Теңдікшілдік доктриналары Ағарту дәуірі, феминизм, азаматтық құқықтар және халықаралық адам құқықтары сияқты көптеген заманауи әлеуметтік қозғалыстарды қолдады. Теңдікшілдіктің маңызды бір ерекшелігі – оның барлық адамдарға, олардың тегіне немесе жағдайына қарамастан, тең мүмкіндіктерге баса назар аударуы. Бұл әрбір адамның бірдей ресурстарға, білімге және өмірде сәттілікке жету мүмкіндігіне қол жеткізуін қамтамасыз етуді білдіреді. Тең мүмкіндіктерді дамыту арқылы теңдікшілдік әлеуметтік теңсіздіктерден туындайтын ұқсассыздықтарды азайтуға және тең бәсекелестік ортасын құруға ұмтылады.
Egalitarianism , or equalitarianism, is a school of thought within political philosophy that builds on the concept of social equality, prioritizing it for all people. Egalitarian doctrines are generally characterized by the idea that all humans are equal in fundamental worth or moral status. As such, all citizens of a state should be accorded equal rights and treatment under the law. Egalitarian doctrines have supported many modern social movements, including the Enlightenment, feminism, civil rights, and international human rights. One key aspect of egalitarianism is its emphasis on equal opportunities for all individuals, regardless of their background or circumstances. This means ensuring that everyone has access to the same resources, education, and opportunities to succeed in life. By promoting equal opportunities, egalitarianism aims to level the playing field and reduce disparities that result from social inequalities.
Нысандар
Кейбір нақтырақ теңдікке бағытталған мәселелерге коммунизм, заңдық теңдік, мүмкіндік теңдігі, саяси теңдік, гендерлік теңдік, нәсілдік теңдік, мүмкіндіктердің теңдігі және христиандық теңдік жатады. Теңдіктің кең таралған түрлері саяси және философиялық болып табылады.
Құқықтық теңгерім
Бір пікір бойынша, либерализм демократиялық қоғамдарға қоғамдық реформаларды жүргізуге мүмкіндік береді, мемлекеттік саясатты әзірлеу үшін негіз жасайды және жеке тұлғалардың азаматтық құқықтарға қол жеткізуіне қажетті жағдайларды қамтамасыз етеді. Теңдіктің екі негізгі түрі бар:
Формалды теңдік: жеке адамның еңбегіне негізделген мүмкіндіктерді салыстыру. Мазмұнды теңдік: жеке еңбекке негізделген салыстырудан топтық нәтижелердің теңдігіне қарай көшу.
Formal equality: individual merit based comparison of opportunity. Substantive equality: moves away from individual merit based comparison towards group equality of outcomes.
Адамдардың теңдігі
1689 жылғы ағылшын Құқықтар Жарлығында және АҚШ Конституциясында негізгі құқықтар мен міндеттерге қатысты қолданылатын тілде тек "адам" термині қолданылады, бірақ ағылшын Құқықтар Жарлығында мемлекетке қарсы қылмыс жасады деген айыппен сотталып жатқан ер адамдарға сілтеме жасалған; сондай-ақ АҚШ Конституциясының 14-ші түзетуінде пропорционалды Конгресс өкілдігінің қағидасы бар. Конституцияның қалған бөлігі сияқты, АҚШ Конституциясының 14-ші түзетуінде де "ешбір штат заңмен белгіленген тәртіппен адамды өмірден, бостандықтан немесе мүліктен айырмайды; және өз құзыретіндегі кез келген адамға заң алдында тең қорғауды қамтамасыз етуден бас тартпайды" деп айтылады, яғни "адам" термині қолданылады.
Гендерлік теңдік
"Liberté, égalité, fraternité" деген ұран Француз төңкерісі кезінде қолданылған және бүгінге дейін француз үкіметінің ресми ұраны болып табылады. 1789 жылғы Адам және азамат құқықтары туралы декларациясы мен француз Конституциясы да адамзаттың тең құқықтары негізінде құрылған. АҚШ-тың Тәуелсіздік декларациясы – "Барлық адамдар тең жаратылған" деген тұжырымдама арқылы адамдардың теңдігін бекітудің мысалы болып табылады, мұндағы "адам" және "ер" деген сөздер ерлер мен әйелдерді, яғни адамзатты қамтиды. Джон Локк кейде осы идеяның негізін қалаушысы деп есептеледі. Америка Құрама Штаттарының көптеген штаттық конституциялары "адамның құқықтары" емес, "адамдардың құқықтары" терминін қолданады, себебі "адам" деген сөз әрқашан ерлер мен әйелдерді білдіреді және оларды қамтиды. 2014 жылғы Тунис Конституциясында "ерлер мен әйелдер өз құқықтары мен міндеттерінде тең" деп жазылған. Феминизм теңдік философиясымен байланысты, гендерлік теңдікке бағытталған философия болып табылады. Феминизм теңдік принципінен өзгешелігі – ол саяси және әлеуметтік қозғалыс ретінде де қарастырылады.
Әлеуметтік теңгерім
Мәдени деңгейде, теңдік теориялары соңғы екі жүз жыл ішінде дамып, күрделенді және қабылдану деңгейі артты. Атақты, кең ауқымды теңдік көзқарастарының ішінде социализм, коммунизм, әлеуметтік анархизм, либертариандық социализм, солшыл либертариандық және прогрессивизм бар, олардың кейбіреулері экономикалық теңдікті жақтады. Теңдікке қарсылық көрсету немесе элитаризм – теңдікке қарсы тұру.
Экономикалық
Теңдіктің алғашқы мысалы, экономикалық теңдік нәтижесі ретінде сипатталатын нәрсе – қытайлық аграризм философиясы болып табылады. Бұл философияда елдің экономикалық саясаты теңгерімділікпен және өзін-өзі қамтамасыз етуге негізделуі керек делінеді. Социализмде өндіріс құралдарының қоғамдық меншігі кейде экономикалық теңдіктің бір түрі саналады, себебі қоғамдық меншікпен сипатталатын экономикада өнеркәсіп өндірген артық өнім жеке меншік иелерінің класына емес, бүкіл халыққа тиесілі болады, соның салдарынан әр адам бір-бірімен қарым-қатынаста көбірек тәуелсіздікке және теңдікке ие болады. Экономист Карл Маркс кейде теңдікшіл деп жаңылыс түсірілсе де, Маркс моральдық принциптерге қатысты нормативтік теориядан толығымен бас тартқан. Маркс нақты экономикалық жүйелерге қатысты моральдық принциптердің эволюциясы туралы теорияға ие болды. Америкалық экономист Джон Ромер теңдік және оның социализммен байланысына жаңа көзқарас ұсынды. Ромер марксистік талдауды қайта құруға тырысады, бұл тарату әділеттілігінің нормативтік принциптерін ескеруге мүмкіндік береді, социализм үшін келтірілген аргументтерді таза техникалық және материалистік себептерден тарату әділеттілігіне қарай өзгертеді. Ромер тарату әділеттілігі принципіне сәйкес, социализмнің дәстүрлі анықтамасы, жеке тұлғаның еңбегінің құнына пропорционалды сыйақы алу ("Әркімге еңбегіне қарай") қағидасына негізделгенін айтады. Ромер теңдікшілдер теңдікті іске асыру үшін классикалық анықтамадағы социализмді қабылдамауы керек деген қорытындыға келді.
Теңдік және адам емес жануарлар
Көптеген философтар, соның ішінде Ингмар Перссон, Питер Валлентин, Нильс Холтуг, Катия Фария және Льюис Гомперц, теңгерімшілдік адам емес жануарлардың мүдделерін де ескеру қажеттігін дәлелдеді. Философ Оскар Хорта теңгерімшілдік түршілдікті қабылдамауды, адам емес жануарларды пайдалануды тоқтатуды және табиғатта азап шегуші жануарларға көмек көрсетуді білдіреді деп санайды. Сонымен қатар, Хорта адам емес жануарларға басымдық беру керек, себебі олар адамдардан жағдайы нашар деп тұжырымдайды. Америка Құрама Штаттарындағы нәсілдік сегрегацияға қарсы жазылған памфлетте ол: "Нәсілдік сегрегация – біздің Мәсіхтегі бірлігімізді жоққа шығаратын ашық бұрмалау" деп жазды. Ол 1963 жылғы "Менің бір арманым бар" сөзінің соңында да осы аятқа сілтеме жасады. Бұл аят христиан дінінің теңдікке бағытталған түсінігін қолдау үшін келтіріледі. Якоб М. Ворстердің сөзіне қарағанда, теологтардың талқылаған басты мәселесі – шіркеулік қарым-қатынастар туралы мәлімдемені барлық адамдық қарым-қатынастарға арналған христиандық этикалық нормаға аударуға бола ма екендігі. Ворстер мұның мүмкін екенін, ал аяттың адам құқықтары мен теңдікті ілгерілетудің христиандық негізін беретінін айтады, бұл оның пікірінше, адамның күнәлілігінен туындаған "патриархат, нәсілшілдік және қанаушылыққа" қарсы келеді. Мұхаммед де осы теңдікке бағытталған сезімдерді білдірді, бұл исламға дейінгі мәдениеттердің практикасына қайшы келді. Луиза Марлоудың "Иерархия және исламдық ойлаудағы теңгерімшілдік" еңбегіне шолу жасаған Исмаил Пунавала араб мұсылман империясының билікті консолидациялау және мемлекетті басқаруға ұмтылысы Құрандағы және Пайғамбардың теңдік туралы ұстанымдарына назар аудармауға әкелгенін айтады.
Қазіргі теңгерім теориясы
Қазіргі заманғы теңгерімшілдік – теңгерімшіліктің классикалық анықтамасын экономикалық, саяси және әлеуметтік тұрғыдан қол жеткізуге болатын мүмкіндік ретінде қарастырмайтын теория. Қазіргі заманғы теңгерімшілдік теориясы, немесе жаңа теңгерімшілдік, егер барлық адамның мүмкіндік құны бірдей болса, онда салыстырмалы прогресс болмайды және ешкім бір-бірімен сауда жасаудан пайда көре алмайды деп көрсетеді. Мағынасы, адамдардың бір-бірімен сауда жасау арқылы алатын үлкен пайдасы олардың ерекшеліктері мен дағдыларындағы теңсіздіктен туындайды. Бұл айырмашылықтар туа біткен немесе адамдар бір-бірімен сауда жасау арқылы пайда табу үшін дамыған болуы мүмкін.
Теңдік
Атлас қозғалысы эквитизмді барлық топтардың тең құқықтары мен пайдалары болуы керек деген идея ретінде анықтайды. Бұл термин Марк Лордың АҚШ-та салуды жоспарлаған "Телоса" деп аталатын утопиялық қаланың философиялық негізі ретінде қолданылған.
Теңгерімшілдік пен теңгерімшілдік арасындағы айырмашылықтар
Эквитизм және эгалитаризм – жиі қолданылмайтын және кеңінен танылмаған ұғымдар. Дегенмен, олардың "эквитет" және "эгалитаризм" түбірлеріне сүйене отырып, олардың жалпы мағыналарын және айырмашылықтарын түсінуге болады. Эгалитаризм – әлеуметтік, экономикалық және саяси салаларды қоса алғанда, өмірдің барлық саласында теңдікті жақтаушылықты білдіреді. Ол теңсіздіктерді жоюға және әрбір адамның тең мүмкіндіктері мен құқықтарын қамтамасыз етуге бағытталған. Эгалитаризм көбінесе тең қоғамға жету үшін ресурстарды қайта бөлуді қамтиды. Ал эквитизм, керісінше, ресурстар мен мүмкіндіктерді бөлудегі әділдік пен заңдылықты қамтитын теңдік принципіне баса назар аударады. Теңдік те теңсіздіктерді жоюға ұмтылса да, міндетті түрде абсолютті теңдікті жақтамайды. Оның орнына, ол әрбір адамның өзінің толық потенциалын іске асыруы үшін қажетті жағдайларды қамтамасыз етуге бағытталған. Қорыта айтқанда, эгалитаризм – барлық адам үшін тең нәтижелерге ұмтылады, ал эквитизм – ресурстар мен мүмкіндіктерді бөлудегі әділдік пен заңдылыққа назар аударады, бұл міндетті түрде абсолютті теңдікке жеткізбесе де, тең нәтижелерге әкелуі мүмкін.
Мюррей Ротбард
Өзінің "Егалитаризм табиғатқа қарсы көтеріліс ретінде және басқа да эсселер" атты кітабының тақырыптық эссесінде Мюррей Ротбард теңдік теориясының әрқашан мемлекеттік бақылау саясатына алып келетінін айтты, себебі ол шындықтың өзінің онтологиялық құрылымына қарсы көтеріліске негізделген. Ротбардтың пікірінше, адамдардың қабілеттері, дағдылары және ерекшеліктері табиғи түрде әртүрлі. Ол бұл теңсіздіктің ғана емес, тиімді қоғам үшін қажетті екеніне сенді. Оның ойынша, адамдардың бірегей қасиеттері мен қабілеттері оларға қоғамға әртүрлі салаларда үлес қосуға мүмкіндік береді. Ротбард теңдікшілдікті адамдарға жасанды теңдікті таңуға жасалған қате әрекет деп санайды, бұл әрі қарай қоғамның құлауына әкелуі мүмкін. Ол теңдікті үкіметтік саясат немесе басқа да жолдармен күштеп орнатуға тырысу жеке адамның еркіндігін шектеуге және адамдардың өздерінің мүдделері мен құштарлықтарын іске асыруына кедергі келтіруге әкелетініне сенді. Бұдан әрі, Ротбард теңдікшілдіктің басқалардан жақсырақ немесе таланттырақ адамдарға деген қызғаныш пен ашуға негізделгеніне сенді. Ол оны өзінен гөрі артық болуға ұмтылудан адамдарды тоқтатып, орташалыққа ұмтылатын, зиянды күш деп қарады.