Кіріспе
Айн Рэнд дамытқан философиялық жүйе – Объективизм. Орыс-американдық жазушы және философ Айн Рэндтің жасаған философиялық жүйесі. Ол оны "адамның қаһармандық болмысы, өмірінің моральдық мақсаты ретінде өз бақыты, ең құнды қызметі ретінде өнімді жетістіктері және оның жалғыз абсолюттігі ретінде ақыл-ойы" деп сипаттады. Рэнд алғаш рет Объективизмді өзінің көркем туындыларында, ең әйгілілері – "Шығанақ" (1943) және "Атлас құлатылды" (1957) романдары, содан кейін ғылыми еңбектері мен кітаптарында жариялады. Кәсіби философ және Рэндтің тағайындалған рухани мұрагері Леонард Пейкофф оған кейін формалды құрылым берді. Пейкофф Объективизмді "жабық жүйе" деп сипаттайды, себебі оның "негізгі принциптері" Рэндпен белгіленген және өзгеріске ұшырамайды. Бірақ ол "жаңа тұжырымдар, қолданыстар мен үйлесімдерді әрқашан табуға болады" деп мәлімдеді. Дегенмен, оны қолдайтын ғалымдардың саны шектеулі. Осыған қарамастан, Объективизм оңшыл либертариандар мен американдық консерваторлар арасында тұрақты әсерге ие. Рэнд құрған Объективизм қозғалысы оның идеяларын көпшілікке және академиялық ортаға таратуға ұмтылады.
Objectivism is a philosophical system named and developed by Russian American writer and philosopher Ayn Rand. She described it as "the concept of man as a heroic being, with his own happiness as the moral purpose of his life, with productive achievement as his noblest activity, and reason as his only absolute". Rand first expressed Objectivism in her fiction, most notably The Fountainhead (1943) and Atlas Shrugged (1957), and later in non fiction essays and books. Leonard Peikoff, a professional philosopher and Rand's designated intellectual heir, later gave it a more formal structure. Peikoff characterizes Objectivism as a "closed system" insofar as its "fundamental principles" were set out by Rand and are not subject to change. However, he stated that "new implications, applications and integrations can always be discovered". although a smaller number of academics do support it. Nonetheless, Objectivism has been a persistent influence among right libertarians and American conservatives. The Objectivist movement, which Rand founded, attempts to spread her ideas to the public and in academic settings.
Философия
Рэнд өзінің идеяларын ең алдымен "Шығанақ" және "Атлас күрес" романдарында білдірді. Ол оларды "Объективисттік бюллетень", "Объективист" және "Айн Рэнд хаты" сияқты мерзімді басылымдарында, сондай-ақ "Объективисттік эпистемологияға кіріспе" және "Өзін-өзі танудың ізгілігі" сияқты ғылыми емес кітаптарында одан әрі кеңейтті. "Объективизм" атауы адам білімі мен құндылықтары объективті деген тұжырымнан туындайды: олар бар, шындықтың мәнімен анықталады, оларды адам ақылы арқылы табады және ойлармен жаратылмайды. Рэнд бұл атауды философияның негізгі қағидасы – болмыстың басымдығына негізделген философия үшін қолданылатын "экзистенциализм" термині бұрыннан қолданылып келгендіктен таңдағанын айтты. Рэнд Объективизмді "жер бетінде өмір сүру философиясы" деп сипаттады, ол шындыққа негізделген және адам табиғатын, сондай-ақ біз өмір сүріп жатқан әлемнің мәнін анықтауға бағытталған әдіс ретінде қарастырылады. Рэнд аксиоманы "білімнің және осы білімге қатысты кез келген қосымша мәлімдеменің негізін анықтайтын мәлімдеме, ол белгілі бір сөйлеуші оны мойындасын немесе мойындамасын, барлық басқа мәлімдемелерде міндетті түрде қамтылған" деп анықтады. Аксиома – қарсыластары оны қабылдауға және оны жоққа шығаруға тырысқанда оны қолдануға мәжбүр болатын тұжырым. Объективист философ Леонард Пейкоффтың сөзіне сәйкес, Рэндтің аксиомаларға қатысты аргументі "болу, сана және жекелік аксиомаларының шындық екендігін дәлелдемейді. Ол олардың аксиомалар екендігін, білімнің негізі екендігін және олардан қашу мүмкін емес екенін дәлелдейді". Рэнд өмір сүрудің барлық басқа білімнің негізіндегі, өзін-өзі анықтайтын факт екенін айтты, яғни "болу – бар". Ол "болу – бір нәрсе болу" және "болу – жекелік" екенін түсіндірді. Яғни, болу – "белгілі бір қасиеттері бар белгілі бір мәнді тұлға" болу. Табиғаты мен қасиеттері жоқ нәрсе жоқ және болуға мүмкін емес. Аксиоманың болмысы бір нәрсені ешнәрседен ажырату ретінде түсіндіріледі, ал сәйкестік заңы бір нәрсені екіншісінен ажырату ретінде түсіндіріледі, яғни, қарама-қайшылықсыздық заңы туралы алғашқы түсінік, қалған білімнің маңызды негізі. Рэнд жазғандай, "жапырақ бір уақытта қызыл да, жасыл да бола алмайды, бір уақытта тоңу да, жану да мүмкін емес. А – А". Объективизм өмірден тысқары нәрсеге сенуді жоққа шығарады. Рэнд сананы "бар нәрсені қабылдау қабілеті" деп түсіндірді. Оның айтуынша, "саналы болу – бір нәрсенің саналы болуы", яғни сананың өзі тәуелсіз шындыққа қатысты болмаса, оны бөліп қарастыруға немесе түсінуге болмайды. "Ол тек өзінің жайлы біле алмайды – ол бір нәрсені білмейінше, "өзі" дегеннің мәні жоқ". Осылайша, Объективизм ақыл шындықты жаратпайды, керісінше, ол шындықты табатын құрал деп санайды. Басқаша айтқанда, өмір санадан "басым", ол оған сәйкес болуы керек. Рэнд "сананың басымдығы" деп аталатын кез келген басқа да аргументтерді, соның ішінде метафизикалық субъективизмнің немесе теизмнің кез келген түрін жоққа шығарды. Объективисттік философия әрекет пен себеп-салдарлық байланыс туралы түсініктемелерін сәйкестік аксиомасынан алады, себеп-салдарлық байланысты "әрекетке қолданылатын сәйкестік заңы" деп атайды. Рэндтің пікірінше, әрекет ететін – тұлға, ал әрбір әрекет – тұлғаның әрекеті. Тұлғаның әрекет ету тәсілі оның ерекше мәнімен (немесе "жекелігімен") анықталады; егер олар басқаша болса, олар басқаша әрекет етер еді. Басқа аксиомалар сияқты, себеп-салдарлық байланыстың түсінігі ауызша айтудан бұрын, тұлғалар арасындағы себеп-салдарлық байланыстарды байқаудан туындайды және одан әрі білімнің негізі болып табылады.
Эпистемология: ақыл
Рэндтің пікірінше, қабылдау арқылы берілген білімнен тыс білімге қол жеткізу үшін ерік-жігер (немесе еркін ерік-жігерді қолдану) және бақылау, тұжырымдама қалыптастыру және индуктивті және дедуктивті ойлауды қолдану арқылы нақтылау әдісін орындау қажет. Мысалы, айдаһарларға деген сенім, қаншалықты шын жүректен болса да, шындықта айдаһарлар бар дегенді білдірмейді. Мәлімделген білімнің нақты негізін анықтайтын дәлелдеу процесі қажет. Объективистік эпистемология "білім – сәйкестендіру" қағидасымен басталады. Бұл метафизикалық принциптің тікелей салдары деп түсініледі, "болу – бұл сәйкестік". Рэнд "ақыл" сөзін "адам сезімдерімен қамтамасыз етілген материалды анықтап, біріктіретін қабілет" деп анықтады. Рэнд "Әдістің негізгі тұжырымдамасы, басқалардың бәрі оған байланысты, логика. Логиканың ерекшелігі (қайшылықсыз сәйкестендіру өнері) әрекеттердің табиғатын (тұрақты сәйкестендіруге қажетті сананың әрекеттері) және олардың мақсатын (білім) көрсетеді, бірақ логикалық тұжырымдау процесінің ұзақтығын, күрделілігін немесе нақты қадамдарын, сондай-ақ логиканы қолданудың кез келген жағдайында қолданылатын белгілі бір танымдық мәселенің табиғатын алып тастайды." Рэндтің пікірінше, сананың бар нәрсе сияқты белгілі бір және шекті бірегейлігі бар; сондықтан ол нақты әдіспен жұмыс істеуі керек. Білімнің бір бөлігін белгілі бір формадағы белгілі бір процесс арқылы қол жеткізу арқылы "талаптан тыс қалдыруға" болмайды. Осылайша, Рэнд үшін сананың өзі өзіндік болмысқа ие болуы керек деген факт сананың "шекараларына" негізделген әмбебап күмәнділікті де, аянға, эмоцияға немесе сенімге негізделген сенімге деген кез келген талапты да қабылдамауды білдіреді. Объективистік эпистемология барлық білім ақыр соңында қабылдауға негізделген деп санайды. "Түсініктер емес, сезімдер – бұл белгілі, өздігінен анық". Рэнд сезімнің жарамдылығын аксиомалық деп санады және керісінше айтылған аргументтер "ұрланған түсініктің" қателігін, өз кезегінде сезімнің жарамдылығын болжайтын түсініктердің жарамдылығын болжай отырып, жасайды. Ол физиологиялық тұрғыдан анықталатын қабылдау қателіктерге бейім емес екенін айтты. Мысалы, оптикалық иллюзиялар – көріністі тұжырымдамалық сәйкестендірудегі қателер, көрудің өзі емес. Демек, сезімдік қабылдаудың жарамдылығы дәлелдеуге бейім емес (себебі ол барлық дәлелдеулер бойынша болжанады, өйткені дәлелдеу тек сезімдік дәлелдемелерді ұсыну мәселесі) және оның жарамдылығынан бас тартылмауы керек (себебі мұны істеу үшін қолданылатын тұжырымдамалық құралдар сезімдік деректерден алынған). Сондықтан, қабылдау қателігі мүмкін емес. Рэнд, осыған байланысты, эпистемологиялық скептицизмді қабылдамады, өйткені ол скептиктердің пішіні немесе қабылдау құралдарымен "сақталған" білім туралы талаптары мүмкін емес деп айтты. Рэнд "бұларды біз көріп отырғандай" және "бұлар өздері болғандай" деген Канттың дихотомиясын қабылдамады. Рэнд былай деп жазды: Адамның санасына, әсіресе оның тұжырымдамалық қабілетіне шабуыл жасау, сана процесінде алынған кез келген білім міндетті түрде субъективті және шындықтың фактілеріне сәйкес келмейтіндігі туралы даусыз тұжырымдамаға негізделген, өйткені ол өңделген білім [бірақ] барлық білім – өңделген білім, ол сезімдік, қабылдау немесе тұжырымдамалық деңгейде болсын. "Өңделмеген" білім – бұл танымдық құралдарсыз алынған білім. Эпистемологияның Рэнд ең көп талдаған аспектісі – ол "Объективті эпистемологияға кіріспе" кітабында ұсынған тұжырымдаманың қалыптасу теориясы. Ол ұғымдар өлшеуді қалдыру процесінде қалыптасады деп дәлелдеді. Пейкофф мұны былайша сипаттады: Тұжырымдама құру үшін, адам басқа белгілі нақтылардан ерекшеленетін байқалған ұқсастықтар негізінде (қоластығы – "бірдей сипаттамаларға ие екі немесе бірнеше барлардың арасындағы қарым-қатынас, бірақ әртүрлі мөлшерде немесе дәрежеде") нақтылардың тобын ақылда оқшаулайды; содан кейін, осы нақтылардың ерекше өлшемдерін алып тастау арқылы, оларды бір жаңа ақыл-ой бірлігіне біріктіреді: бұл тұжырымдама, ол осы түрдегі барлық нақтыларды қамтиды (бәлкім, шексіз сан). Интеграция оны белгілеу үшін қабылдау символын (сөзді) таңдау арқылы аяқталады және сақталады. "Концепция – бұл екі немесе одан да көп бірліктердің бірдей ерекшеліктері бар, олардың ерекше өлшемдері алынып тасталған психикалық интеграциясы". Рэндтің айтуынша, "өлшемдерді қалдыру" термині бұл контексте өлшемдердің жоққа шығарылғанын білдірмейді; ол өлшемдер бар, бірақ нақты көрсетілмейді. Өлшемдердің болуы процестің маңызды бөлігі болып табылады. Принцип: қатысты өлшемдер белгілі бір мөлшерде болуы керек, бірақ кез келген мөлшерде болуы мүмкін." Рэнд ұғымдардың иерархиялық түрде ұйымдасқандығын дәлелдеді. "Ит" сияқты ұғымдар, қабылдауда қол жетімді "нақтыларды" біріктіретін, "дачсхунд", "пудель" сияқты ұғымдарға дифференциалдануы немесе "мысық" және т.б. сияқты ұғымдармен "жануар" ұғымына интеграциялануы мүмкін. "Жануар" сияқты абстрактілі ұғымдар "абстракциядан абстракция" арқылы "тірі нәрсе" сияқты ұғымдарға интеграциялануы мүмкін. Ұғымдар қол жетімді білім контекстінде қалыптасады. Кішкентай бала иттерді мысықтар мен тауықтардан ажырата алады, бірақ оған "теңіз түбіндегі құбыр құрттарынан" немесе одан әлі таныс емес жануар түрлерінен ажырату қажет емес, "ит" ұғымын қалыптастыру үшін. Ұғымдарды "ашық ұғымдар" ретінде сипаттауының нәтижесінде, олардың өткен немесе қазіргі анықтамаларына қарағанда әлдеқайда кең болатындықтан, Объективистік эпистемология аналитикалық-синтетикалық айырмашылықты жалған дихотомия ретінде қабылдамайды және априорлық білім мүмкін еместігін жоққа шығарады. Рэнд "сезімді" білім көзі ретінде қабылдамады. Рэнд эмоцияның адамдар үшін маңызды екенін мойындады, бірақ ол эмоциялардың адамның қабылдаған идеяларының салдары екенін, шындыққа қол жеткізу құралы емес екенін айтты. "Эмоциялар – таным құралдары емес." Рэнд сондай-ақ сенімнің барлық түрлерін немесе мистицизмді, ол синонимді қолданған терминдерді қабылдамады. Ол сенімді "дәлелдерсіз немесе дәлелдемелерге қарамастан, сезімдеріңнің және ақылыңның дәлелдерінен тыс немесе оларға қарсы болған сенімдерді қабылдау" деп анықтады. Мистицизм – бұл сезімдік емес, ақылға сыймайтын, анықталмаған, сәйкестендірілмейтін білім құралына деген талап, мысалы, "инстинкт", "интуиция", "аян" немесе "білудің кез келген түрі". Аянға сену – Ouija тақтасына сену сияқты; ол оның нәтижелерін шындықпен қалай байланыстыратынын көрсету қажеттілігін жоққа шығарады. Рэнд үшін сенім – білімге "қысқа жол" емес, оны жоятын "қысқа тұйық". Объективизм адамдардың білімі шектеулі екенін, қателіктерге бейім екенін және білімдерінің барлық салдарына бірден түсінбейтінін мойындайды. Пейкоффтың пікірінше, егер қол жетімді барлық дәлел оны растаса, яғни ол білімнің қалған бөлігімен логикалық тұрғыдан интеграциялана алса, адам бір ұсынысқа сенімді бола алады; содан кейін ол дәлел контексінде сенімді. Рэнд дәстүрлі рационалист/эмпириктік дихотомияны қабылдамады, өйткені ол жалған альтернативаны білдіреді: қабылдаудан тәуелсіз концептуалды негіздегі білім (рационализм) ұғымдардан тәуелсіз қабылдауға негізделген білімге (эмпиризм) қарсы. Рэнд екеуі де мүмкін емес деп мәлімдеді, өйткені сезімдер білімнің материалымен қамтамасыз етеді, ал концептуалды өңдеу білуге болатын ұсыныстарды орнату үшін де қажет.
The attack on man's consciousness and particularly on his conceptual faculty has rested on the unchallenged premise that any knowledge acquired by a process of consciousness is necessarily subjective and cannot correspond to the facts of reality, since it is processed knowledge [but] all knowledge is processed knowledge—whether on the sensory, perceptual or conceptual level. An "unprocessed" knowledge would be a knowledge acquired without means of cognition. The aspect of epistemology given the most elaboration by Rand is the theory of concept formation, which she presented in Introduction to Objectivist Epistemology. She argued that concepts are formed by a process of measurement omission. Peikoff described this as follows:
To form a concept, one mentally isolates a group of concretes (of distinct perceptual units), on the basis of observed similarities which distinguish them from all other known concretes (similarity is 'the relationship between two or more existents which possess the same characteristic(s), but in different measure or degree'); then, by a process of omitting the particular measurements of these concretes, one integrates them into a single new mental unit: the concept, which subsumes all concretes of this kind (a potentially unlimited number). The integration is completed and retained by the selection of a perceptual symbol (a word) to designate it. "A concept is a mental integration of two or more units possessing the same distinguishing characteristic(s), with their particular measurements omitted." According to Rand, "the term 'measurements omitted' does not mean, in this context, that measurements are regarded as non existent; it means that measurements exist, but are not specified. That measurements must exist is an essential part of the process. The principle is: the relevant measurements must exist in some quantity, but may exist in any quantity." Rand argued that concepts are organized hierarchically. Concepts such as 'dog,' which bring together "concretes" available in perception, can be differentiated (into the concepts of 'dachshund,' 'poodle,' etc.) or integrated (along with 'cat,' etc., into the concept of 'animal'). Abstract concepts such as 'animal' can be further integrated, via "abstraction from abstractions", into such concepts as 'living thing.' Concepts are formed in the context of knowledge available. A young child differentiates dogs from cats and chickens but need not explicitly differentiate them from deep sea tube worms, or from other types of animals not yet known to him, to form a concept 'dog'. Because of its characterization of concepts as "open ended" classifications that go well beyond the characteristics included in their past or current definitions, Objectivist epistemology rejects the analytic synthetic distinction as a false dichotomy and denies the possibility of a priori knowledge. Rand rejected "feeling" as sources of knowledge. Rand acknowledged the importance of emotion for human beings, but she maintained that emotions are a consequence of the conscious or subconscious ideas that a person already accepts, not a means of achieving awareness of reality. "Emotions are not tools of cognition." Rand also rejected all forms of faith or mysticism, terms that she used synonymously. She defined faith as "the acceptance of allegations without evidence or proof, either apart from or against the evidence of one's senses and reason Mysticism is the claim to some non sensory, non rational, non definable, non identifiable means of knowledge, such as 'instinct,' 'intuition,' 'revelation,' or any form of 'just knowing. Reliance on revelation is like reliance on a Ouija board; it bypasses the need to show how it connects its results to reality. Faith, for Rand, is not a "short cut" to knowledge, but a "short circuit" destroying it. Objectivism acknowledges the facts that human beings have limited knowledge, are vulnerable to error, and do not instantly understand all of the implications of their knowledge. According to Peikoff, one can be certain of a proposition if all of the available evidence verifies it, i. e., it can be logically integrated with the rest of one's knowledge; one is then certain within the context of the evidence. Rand rejected the traditional rationalist/empiricist dichotomy, arguing that it embodies a false alternative: conceptually based knowledge independent of perception (rationalism) versus perceptually based knowledge independent of concepts (empiricism). Rand argued that neither is possible because the senses provide the material of knowledge while conceptual processing is also needed to establish knowable propositions.
Эпистемологияны сынға алу
Рэндтің ықпалында болған және оның моральдық және саяси көзқарастарын бөліскен философ Джон Хосперс эпистемологиялық мәселелерде онымен келіспеді. Тибор Макан сияқты кейбір философтар, Объективистік эпистемология толық емес екенін айтты. Психология профессоры Роберт Л. Кэмпбелл, Рэнд адам танымы мен оның дамуы туралы психология саласына жататын мәлімдемелер жасағанын, бірақ философияның психологиядан логикалық жағынан алшақтығын және оған тәуелді емес екенін айтқандықтан, Объективистік эпистемология мен когнитивтік ғылым арасындағы байланыс әлі де анық емес деп жазады. Философтар Рэндалл Диперт пен Родрик Трон Объективистік эпистемологияның үкімдердің қалыптасу процесін, оларды негіздеу жолымен шатастыратынын, соның салдарынан сезімдік деректердің қалай үкімдерді растайтыны түсініксіз болып қала береді деп санайды.
Этика: жеке мүдде
Объективизм этикалық мәселелерді кеңінен қарастырады. Рэнд өзінің «Біз тіріміз» (1936), «Атлас күрес» (1957) және «Өзімшілдіктің құндылығы» (1964) атты еңбектерінде адамгершілік туралы жазды. Рэнд адамгершілікті «адамның таңдаулары мен іс-әрекеттерін басшылыққа алатын құндылықтар жиынтығы» деп түсіндіреді. Рэндтің пікірінше, бірінші сұрақ – құндылықтар жиынтығы қандай болуы керек емес, ал «Адамға құндылықтар қажет пе және неге?» деген сұрақ. Рэндтің айтуынша, «өмір» ұғымы ғана «құндылық» ұғымын мүмкін етеді», және «тірі организмнің болуы оның не істеу керектігін анықтайды». Рэнд былай деп жазады: «Әлемде бір ғана түпкілікті таңдау бар: өмір сүру немесе өмір сүру емес, және ол тек тірі организмдерге қатысты. Жансыз материяның болуы шартсыз, ал өмірдің болуы шартты: ол белгілі бір іс-әрекеттерге байланысты. [ ] Өмір мен өлім мәселесі – тек тірі организмнің ғана алдында тұрған мәселе». Рэнд адамның еркінің басты мәнін «ойлау немесе ойламау» таңдауы деп түсіндірді. «Ойлау автоматты функция емес. Өмірінің кез келген сәтінде және мәселесінде адам ойлауға немесе осы күш-жігерден қашуға ерікті. Ойлау үшін толық, шоғырланған сана қажет. Сананы шоғырландыру әрекеті ерікті. Адам өз санасын шындыққа толық, белсенді, мақсатты түрде бағыттауы мүмкін, немесе оны бұзып, жартылай саналы күйде қалдыра алады, тек қана кездейсоқ стимулдарға тікелей реакция жасайды, бағытталмаған сезімдік қабылдау механизмі мен кездейсоқ ассоциациялық байланыстардың ықпалында». Сондықтан Рэндтің пікірінше, ерік бостандығына ие болғандықтан, адамдар өз құндылықтарын таңдауы керек: адам өзінің өмірін автоматты түрде өзінің басты құндылығы ретінде қабылдамайды. Адамның іс-әрекеті өз өмірін дамыта ма, әлде жетілмей ме, бұл басқа ағзалар сияқты, факт мәселесі, бірақ адамның өзінің әл-ауқатын жақсарту үшін әрекет етуі оның жеке басына байланысты, физиологиясына сіңірілмеген. «Адамның өз-өзіне жойқын болуға күші бар, және ол өзінің тарихының көп бөлігінде осылай әрекет етті». «Атлас күрес» еңбегінде Рэнд «Адамның ақылы – оның өмір сүруінің негізгі құралы. Оған өмір сыйланған, бірақ тірі қалу сыйланбаған. Оның денесі оған сыйланған, бірақ күш сыйланбаған. Оның ақылы оған сыйланған, бірақ мазмұны сыйланбаған. Тірі қалу үшін ол әрекет етуі керек, ал әрекет етуден бұрын ол өз әрекетінің мәнісі мен мақсатын білуі керек. Ол тамақты тамақ туралы және оны қалай алуға болатыны туралы білмей ала алмайды. Ол өз мақсатын және оған жету жолдарын білмей, арық қаза алмайды немесе циклотрон құра алмайды. Тірі қалу үшін ол ойлануы керек». «Аққудың көзі» және «Атлас күрес» романдарында ол өнімді еңбектің, романтикалық махаббат пен өнердің адам бақыты үшін маңыздылығын атап өтеді және олардың ізденісінің этикалық сипатын көрсетеді. Объективистік этикадағы басты қасиет – рационалдық, өйткені Рэнд оны «танудың жалғыз көзі, құндылықтардың жалғыз төрешісі және іс-әрекеттің жалғыз нұсқаушысы ретінде ақылды қабылдау және мойындау» деп түсіндіреді. Рэндтің пікірінше, моральдық кодекстің мақсаты – адамның өмір сүруі үшін қажетті құндылықтарға қол жеткізуіне көмектесетін принциптерді ұсыну. Рэнд былай деп қорытындылайды: Егер [адам] өмір сүруді таңдаса, рационалды этика оған өзінің таңдауын жүзеге асыру үшін қандай іс-қимыл қағидаларын ұстану керектігін айтады. Егер ол өмір сүруді таңдамаса, табиғат өз жолын табады. Шындық адамды көптеген «міндеттіліктермен» бетпе-бет етеді, бірақ олардың барлығы шартты: реалистік қажеттілік формуласы: «сіз міндетті түрде, егер…» және «егер» адамның таңдауын білдіреді: «егер сіз белгілі бір мақсатқа қол жеткізуді қаласаңыз». Рэндтің құндылықтарды түсіндіруі адамның басты моральдық міндеті – өзінің өмірін және жеке мүддесін қамтамасыз ету екенін көрсетеді, адам моральдық кодекске мойынсұнуы керек. Этикалық эгоизм – адамның өмірін моральдық норма ретінде белгілеудің салдары. Рэнд рационалды эгоизм – адамдардың дәлелдерге сүйене отырып, логикалық қорытындыға келуінің логикалық салдары деп сенді. Жалғыз балама – олар шындыққа бейімделмей өмір сүруі. Рэндтің жеке мүдделерді қолдауының себебі – ол альтруизмнің этикалық ілімін қабылдамады, ол Аугуст Конттың альтруизмі (осы терминді танымал етті) ретінде басқалар үшін өмір сүру моральдық міндет ретінде анықталды. Рэнд сондай-ақ субъективизмді де қабылдамады. Рэндтің пікірінше, «қазғы құлшылық етуші» немесе «гедонист» өзінің адамдық өмірін сүруге құштар емес, төменгі деңгейде өмір сүруге құштар. Ол «маған (адам ретінде) пайдалы нәрсе» стандартын пайданудың орнына, «мен (ойсыз түрде бағалайтын) нәрсе» стандартын қабылдайды, ол өзінің адам және рационалды организм екендігіне қайшы келеді. Құштарлық немесе гедонизмдегі «мен бағалаймын» деген сөзді «біз бағалаймыз», «ол бағалайды», «олар бағалайды» немесе «Құдай бағалайды» деген сөздермен ауыстырсаңыз да, ол шындықтан ажыратылған болады. Рэнд рационалды жеке мүддені гедонистік немесе құштарлықпен байланысты «өзі жоқ жеке мүддемен» теңестіруді жоққа шығарды. Ол бұрынғысы жақсы, ал соңғысы жаман екенін және олардың арасында түпкілікті айырмашылық бар екенін айтты. Рэнд үшін барлық негізгі қасиеттер – ақылдың адамның өмір сүруінің негізгі құралы ретіндегі рөлінің қолданылуы: рационалдық, адалдық, әділдік, тәуелсіздік, тұтастық, өнімділік және мақтаныш – олардың әрқайсысын «Объективистік этика» еңбегінде егжей-тегжейлі түсіндіреді. Объективистік этиканың мәнін «Атлас күрес» романының кейіпкері Джон Галттың сертімен қорытындылауға болады: «Мен өмірім және оған деген махаббатыммен ант етемін, ешқашан басқа адам үшін өмір сүрмеймін, сондай-ақ басқа адам мен үшін өмір сүрсін деп сұрамаймын».
If [man] chooses to live, a rational ethics will tell him what principles of action are required to implement his choice. If he does not choose to live, nature will take its course. Reality confronts a man with a great many "must's", but all of them are conditional: the formula of realistic necessity is: "you must, if –" and the if stands for man's choice: "if you want to achieve a certain goal". Rand's explanation of values presents the proposition that an individual's primary moral obligation is to achieve his own well being—it is for his life and his self interest that an individual ought to obey a moral code. Ethical egoism is a corollary of setting man's life as the moral standard. Rand believed that rational egoism is the logical consequence of humans following evidence to its logical conclusion. The only alternative would be that they live without orientation to reality. A corollary to Rand's endorsement of self interest is her rejection of the ethical doctrine of altruism—which she defined in the sense of Auguste Comte's altruism (he popularized the term), as a moral obligation to live for the sake of others. Rand also rejected subjectivism. A "whim worshiper" or "hedonist", according to Rand, is not motivated by a desire to live his own human life, but by a wish to live on a sub human level. Instead of using "that which promotes my (human) life" as his standard of value, he mistakes "that which I (mindlessly happen to) value" for a standard of value, in contradiction of the fact that, existentially, he is a human and therefore rational organism. The "I value" in whim worship or hedonism can be replaced with "we value", "he values", "they value", or "God values", and still, it would remain dissociated from reality. Rand repudiated the equation of rational selfishness with hedonistic or whim worshiping "selfishness without a self". She said that the former is good, and the latter bad, and that there is a fundamental difference between them. For Rand, all of the principal virtues are applications of the role of reason as man's basic tool of survival: rationality, honesty, justice, independence, integrity, productiveness, and pride—each of which she explains in some detail in "The Objectivist Ethics". The essence of Objectivist ethics is summarized by the oath her Atlas Shrugged character John Galt adhered to: "I swear—by my life and my love of it—that I will never live for the sake of another man, nor ask another man to live for mine."
Этиканы сынға алу
Кейбір философтар Объективистік этиканы сынады. Философ Роберт Нозик Рэндтің этикадағы негізгі аргументінің дұрыс емес екенін айтады, себебі ол адамның белгілі бір құндылықты ілгерілету үшін өліп, ешқандай құндылықтары болмауын рационалды түрде қалауы мүмкін емесінің себебін түсіндірмейді. Ол оның өзімшілдіктің моральдық екенін қорғау әрекеті – мәселені алдын ала шешкенмен тең деп санайды. Нозик сондай-ақ Дэвид Юмның танымал "қалай болу керек" мәселесіне Рэнд берген жауаптың қанағаттандырмайтынын айтады. Бұған жауап ретінде философтар Дуглас Б. Расмуссен мен Дуглас Ден Уил Нозик Рэндтің позициясын дұрыс түсінбегенін дәлелдеді. Чарльз Кинг өмірдің құндылығын көрсету үшін Рэнд келтірген бұзылмайтын робот мысалын қате және шатастыратын деп сынады. Оған жауап ретінде Пол Сент-Ф. Блэр Рэндтің этикалық қорытындыларын қорғады, бірақ оның аргументтерін Рэнд қабылдамауы мүмкін екенін мәлімдеді.
Саясат: жеке құқықтар мен капитализм
Рэндтің жеке бостандықты қорғауы оның философиясының барлық элементтерін біріктіреді. Ақыл – адам білімінің құралы болғандықтан, ол әр адамның өмір сүруінің ең негізгі құралы және құндылықтарға жету үшін қажет. Күш қолдану немесе күшпен қорқыту адам ақылының тиімділігін жояды, күштің көзі мемлекет немесе қылмыскер болсын. Рэндтің айтуынша, "адам ақылы мылтыққа бағытталғанда жұмыс істемейді". Сондықтан, ақылдың жұмысына сәйкес келетін ұйымдасқан адам әрекетінің жалғыз түрі – ерікті ынтымақтастық. Ынтымақтастыру – ақылдың әдісі. Өзінің табиғаты бойынша, ашық түрде иррационалдар ынтымақтастыруға жүгіне алмайды және соңында жеңіске жету үшін күш қолдануға мәжбүр болады. Осылайша, Рэнд ақыл мен бостандықтың байланысты екенін, мистика мен күштің байланысты екеніндей дәлелдеді. Ақылдың рөлін түсіну негізінде, объективистер басқаның еркіне қарсы физикалық күш қолдануды, сондай-ақ қауіп-қорқыту, алаяқтық немесе келісімшартты бұзу арқылы күш қолдануды моральсыз деп санайды. Ал қорғану немесе кек алу үшін күш қолдану орынды. Объективизм моральдық құндылықтарға жету үшін күш қолданусыз ақылды пайдалану мүмкіндігі қажет болғандықтан, әрбір адамның өз ойынша әрекет етуге және өз еңбегінің нәтижесін сақтауға моральдық құқығы бар деп мәлімдейді. Пейкофф құқықтардың негізін түсіндіре келе, "Мазмұнында, негізін қалаушы аталар мойындағандай, бірнеше маңызды туындылары бар бір ғана негізгі құқық бар. Негізгі құқық – өмір сүру құқығы. Оның маңызды туындылары – бостандық, меншік және бақытты іздеу құқығы". "Құқық" – адамның әлеуметтік контексте әрекет ету еркіндігін анықтайтын және қорғайтын моральдық принцип. Бұл құқықтар нақты нәтижелер немесе заттар емес, әрекет ету құқығы ретінде түсініледі, ал құқықтардан туындайтын міндеттемелер теріс сипатта болады: әрбір адам басқалардың құқықтарын бұзудан аулақ болуы керек. Объективистер оң құқықтар, ұжымдық құқықтар немесе жануарлар құқықтары сияқты құқықтар туралы баламалы ұғымдарды қабылдамайды. Объективизм жеке құқықтарды толық мойындайтын жалғыз әлеуметтік жүйе – капитализм, атап айтқанда Рэнд "толық, таза, бақыланбайтын, реттелмейтін еркін нарық капитализмі" деп сипаттаған. Объективизм капитализмді кедейлерге ең пайдалы әлеуметтік жүйе ретінде қарастырады, бірақ оны өзінің негізгі негіздемесі деп санамайды. Керісінше, ол жалғыз моральдық әлеуметтік жүйе. Объективизм еркіндікті (немесе еркін елдерді) орнатуға ұмтылған қоғамдар ғана өзін-өзі анықтау құқығына ие деп санайды. Объективизм үкіметті "физикалық күшті объективті бақылауға алу құралы" деп сипаттайды, яғни объективті анықталған заңдар бойынша; осылайша, үкімет жеке құқықты қорғау үшін заңды да, маңызды да. Рэнд анархизмге қарсы болды, өйткені ол полиция мен соттарды нарыққа шығаруды әділдіктің бұрмалануы деп есептеді. Объективизм үкіметтің тиісті функциялары "полиция, адамдарды қылмыскерлерден қорғау, қарулы күштер, адамдарды шетелдік басқыншылардан қорғау, соттар, адамдар арасындағы дауларды объективті заңдарға сәйкес шешу", атқарушы және заң шығарушы органдар болып табылады. Сонымен қатар, жеке құқықтарды қорғау кезінде үкімет өз азаматтарының өкілі ретінде әрекет етеді және "азаматтар берген құқықтардан басқа құқықтары жоқ" және ол нақты, объективті анықталған заңдарға сәйкес бейтарап болуы керек. Рэнд белгілі бір өнертапқыштар мен суретшілерге бірінші болып тапсыру негізінде берілген шектеулі интеллектуалдық меншік монополиясының моральдық екенін дәлелдеді, өйткені ол барлық меншікті негізінен интеллектуалдық деп санайды. Сонымен қатар, коммерциялық өнімнің құндылығы оның өнертапқыштарының қажетті еңбегінен туындайды. Алайда Рэнд патенттер мен авторлық құқықтарды шектеуді маңызды деп санады және егер олар мәңгілікке берілсе, бұл міндетті түрде де-факто коллективизмге әкеледі деп айтты. Рэнд расизмге және расизмді заң жүзінде қолдануға қарсы болды. Ол оңды-солды қатынасты заңдық нәсілшілдіктің мысалы деп қарастырды. Рэнд заңдық абортты қолдады. Рэнд өлім жазасының кісі өлтірушіге жаза ретінде моральдық тұрғыдан ақталуы мүмкін деп сенді, бірақ кінәсіз адамдарды қасақана өлтіру және мемлекеттік кісі өлтіру қаупі бар. Сондықтан ол өлім жазасына моральдық емес, эпистемологиялық негізде қарсы екенін айтты. Ол ерікті емес әскери қызметке қарсы болды. Ол цензураның кез келген түріне қарсы болды, соның ішінде порнографияға, пікірге немесе дінге заңдық шектеулерге қарсы болды, және "Статизмге өту кезеңінде, әрбір адам құқығының бұзылуы ең жағымсыз өкілдерімен басталды" деп әйгілі түрде айтты. Объективистер сондай-ақ либералдар мен консерваторлардың екеуі де қолдайтын үкіметтік қызметтердің бірқатарына қарсы болды, оның ішінде монополияға қарсы заңдар, ең төменгі жалақы, мемлекеттік білім және қолданыстағы бала еңбегі заңдары. Объективистер дінге негізделген бастамаларға, үкіметтік мекемелерде діни символдарды көрсетуге және мемлекеттік мектептерде "ақылды дизайнды" оқытуға қарсы шықты. Рэнд ерікті емес салық салуға қарсы болды және үкіметтің ерікті түрде қаржыландырылуы мүмкін деп сенді, бірақ бұл үкіметтің басқа реформалары жүзеге асырылғаннан кейін ғана мүмкін болады деп ойлады.
Саясатты сынға алу
Кейбір сыншылар, оның ішінде экономистер мен саяси философтар, мысалы Мюррей Ротбард, Дэвид Д. Фридман, Рой Чайлдс, Норман П. Барри және Чандран Кукатас, объективистік этика минархизм емес, анархокапитализмпен үйлесімді екенін айтты.
Басқа авторлардың дамуы
Бірнеше авторлар Рэндтің идеяларын өз жұмыстарында дамытып, қолданды. Рэнд Пейкоффтың «Құлық әкелетін параллельдер» (1982) кітабын «меннен басқа Объективист философтың алғашқы кітабы» деп сипаттады. 1991 жылы Пейкофф «Objectivism: The Philosophy of Ayn Rand» (Айн Рэндтің философиясы) атты кітабын жариялады, ол Рэндтің философиясының жан-жақты баяндамасы болды. Крис Мэтью Скьябарра Рэндтің идеяларын және олардың ақыл-ой шығу тегі туралы теорияларды талқылайды: «Айн Рэнд: Ресейлік радикал» (1995). Аллан Готтельфтің «Айн Рэнд туралы» (1999), Тибор Р. Мачанның «Айн Рэнд туралы» (2000) және Эндрю Бернштейннің «Бір сабақтағы объективизм» (2009) сияқты зерттеулер Рэндтің идеяларына қысқаша кіріспе береді. Кейбір ғалымдар объективизмді нақтырақ салаларға қолдануға баса мән берді. Мачан Рэндтің адам білімінің контекстуалдық тұжырымдамасын (сонымен қатар Дж. Л. Остин мен Гилберт Харманның түсініктерін де пайдаланып) «Objectivity» (2004) сияқты еңбектерінде дамытты, ал Дэвид Келли Рэндтің эпистемологиялық идеяларын «The Evidence of the Senses» (1986) және «A Theory of Abstraction» (2001) сияқты еңбектерінде түсіндірді. Этика тақырыбына қатысты Келли «Unrugged Individualism» (1996) және «The Contested Legacy of Ayn Rand» (2000) сияқты еңбектерінде объективистер қайырымдылыққа көбірек мән беріп, моральдық санкция мәселелеріне азырақ көңіл бөлу керек деп мәлімдеді. Келлидің бұл пікірлері дау тудырды, ал сыншылар Пейкофф пен Питер Шварц оның Объективизмнің маңызды қағидаларына қайшы келетінін дәлелдеді. Келли «Ашық объективизм» терминін объективизмнің «негізделген, догматикалық емес талқылау мен пікірталасқа деген міндеттеме», «объективизмнің кеңейтуге, тазартуға және қайта қарауға ашық екенін мойындау» және «басқаларға, оның ішінде жақтастар мен сыншыларға деген ізгілік саясаты» деген нұсқасын қолданды. Келлиге қарсы пікір білдірген Пейкофф Объективизмді өзгеруге жатпайтын «жабық жүйе» ретінде сипаттады. Пейкоффпен бірлесіп, Дэвид Харриман Рэндтің тұжырымдамалар теориясына негізделген ғылыми индукция теориясын «Логикалық секіру: физикадағы индукция» (2010) атты еңбегінде әзірледі. Рэнд философиясының саяси аспектілерін Бернштейн «Капиталистік манифест» (2005) кітабында талқылайды. «Капитализм: экономика туралы трактат» (1996) еңбегінде Джордж Райсман Объективистік әдістеме мен түсініктерді классикалық және австриялық экономикамен біріктіруге тырысады. Психология саласында профессор Эдвин А. Локк пен Эллен Кеннер Рэндтің идеяларын «Романтикаға деген өзімшіл жол: қалай құмарлықпен және ақылмен сүю керек» деген басылымда зерттеді. Басқа авторлар Объективизмнің өнерден, Луис Торрес пен Мишель Мардер Камидің «Өнер деген не?» (2000) кітабындағыдай, телеологияға дейін, Гарри Бинсвангердің «Телеологиялық тұжырымдамалардың биологиялық негізі» (1990) кітабындағыдай салаларға қолданылуын зерттеді.
Әсері
Бір Рэндтің биографы Рэндтің шығармаларын алғаш рет оқитындардың көпшілігі оны "қалыптасу кезеңінде" оқитынын айтады. Рэндтің бұрынғы шәкірті Натаниел Бранден Рэндтің "жастарға ерекше күшті тартымдылығын" атап өтті, ал Айн Рэнд институтының өкілі Онкар Гат [eo; sq] Рэндтің "жастық идеализміне сәукес келетінін" айтты. Бұл тартымдылық философияны сынаушылардың көптерін алаңдатты. Осы жастардың көпшілігі кейін Рэнд туралы жағымды пікірлерінен бас тартып, оның идеяларын "есейіп кеткен" деп жиі айтады. Рэндтің туындыларын қолдайтындар бұл құбылысты мойындайды, бірақ оны жастық шақтағы идеализмнің жоғалуымен және интеллектуалды біркелділікке әлеуметтік қысымға қарсы тұруға шамасы келмеуімен байланыстырады. Академиялық философтар, әдетте, Рэнд алғаш ұсынғаннан бері Объективизмді мойындамайды. Британдық философ Тед Хондерич "Оксфорд философия серігінен" Рэнд туралы мақаланы әдейі алып тастағанын мәлімдейді (дегенмен, Энтони Квинтонның танымал философия туралы мақаласында Рэнд туралы айтылады). Рэнд туралы ақпарат Стэнфорд философия энциклопедиясында, Интернет философия энциклопедиясында, ХХ ғасыр саяси ойшылдарының Рутледж сөздігінде және Пингвин философия сөздігінде бар. Чандран Кукатас "Рутледж философия энциклопедиясында" Рэнд туралы жазғанда: "Рэндтің идеяларының ықпалы АҚШ-тағы колледж студенттері арасында ең күшті болды, бірақ академиялық философтардың назарына ілікпеді" деп жазады. Кукатас сондай-ақ оның капитализм мен өзімшілдікті қорғауы "оны интеллектуалды ағымнан шеттетуге" себеп болғанын айтады. 1990 жылдары Рэндтің шығармалары американдық оқу орындарында жиірек кездесе бастады. Аристотельді зерттеуші және Объективист Аллан Готтельф, қоғамның бұрынғы төрағасы, және оның әріптестері философияны классикалық либерализмнің ерекше және интеллектуалды тұрғыдан қызықты қорғанысы ретінде қарастырып, оны зерттеуді көбейтуге шақырып, оны талқылауға лайық деп санайды. 1999 жылы рецензиядан өткен "Айн Рэнд зерттеулері журналы" жарық көрді. Объективизмді зерттеуге бағытталған бағдарламалар мен стипендиялар Питтсбург университетінде, Остин қаласындағы Техас университетінде және Чапел-Хиллдегі Солтүстік Каролина университетінде қолдау тапты.