Кіріспе

Берлиндегі ескерткіш, Германия

Еуропаның өлтірілген еврейлеріне арналған ескерткіш (Denkmal für die ermordeten Juden Europas), сондай-ақ Холокост ескерткіші (немісше: Holocaust Mahnmal) деп те аталады, бұл архитектор Питер Айзенман мен Бюро Хаппольд жобалаған Берлиндегі Холокост құрбандарына арналған ескерткіш. Ол 2711 бетон плитадан немесе "стеладан" тұрады, олар еңіс алаңда торлы жүйемен орналасқан. Бастапқы жоспарда шамамен 4000 плита орнату жоспарланған, бірақ қайта есептеуден кейін белгіленген аумаққа заңды түрде сыятын плиталардың саны 2711 болды. Стелалар ұзын, ені кең және биіктігі әртүрлі. Қоса берілген жер асты "Ақпарат орталығы" (Ort der Information) Израильдің Яд Вашем мұражайынан алынған шамамен 3 миллион еврей Холокост құрбандарының есімдерін сақтайды. Құрылыс 2003 жылдың 1 сәуірінде басталды және 2004 жылдың 15 желтоқсанында аяқталды. Ол 2005 жылдың 10 мамырында, Еуропадағы Екінші дүниежүзілік соғыстың аяқталуына 60 жыл толуына орай ашылды және екі күннен кейін жұртшылыққа ұсынылды. Ол Бранденбург қақпасынан оңтүстікке қарай бір блок арада, Митте ауданында орналасқан. Құрылыс құны шамамен .

Орналасқан жері

Ескерткіш екінші дүниежүзілік соғыстан бұрын Еуропадағы ең ірі еврей халқына ие болған Берлиндегі Кора Берлинер Штрассе 1, 10117 мекенжайында орналасқан. Ол Берлиннің тарихи Фридрихштадт ауданының орталық бөлігінде, Рейхстаг ғимаратына және Бранденбург қақпасына жақын орналасқан. Ескерткіш Берлин қабырғасының бұрынғы орнында салынған, онда бір кезде "өлім жолағы" қаланы екіге бөліп тұрған. Үшінші Рейх кезінде осы аумақтың бір бөлігі Йозеф Геббельстің қалалық вилласы болды, ал оның оңтүстігінде Рейхс канцеляриясы мен Фюрер бункері орналасқан. Ескерткіш Берлиндегі көптеген шетелдік елшіліктерге жақын жерде орналасқан. Рош бұл ескерткіштің бастамашысы болды. 1989 жылы ол оның құрылысын қолдау үшін және қаржы жинау үшін бір топ құрды. Жобаға қолдау көрсеткен Бундестаг (Германия Федералдық Парламенті) тиісті шешім қабылдады. 1999 жылдың 25 маусымында Бундестаг Петер Айзенманның жобалаған мемориалын салу туралы шешім қабылдады. Содан кейін, оны басқару үшін Федералдық Қор (Еуропада өлтірілген еврейлерге арналған Мемориал Қоры (Stiftung Denkmal für die ermordeten Juden Europas)) құрылды. Ұсыныстарды беру үшін қажетті құжаттар 2600 рет сұралды және 528 ұсыныс келіп түсті. Қазылар алқасы 1995 жылдың 15 қаңтарында ең үздік ұсынысты таңдау үшін жиналды. Бірінші кезекте, Академия Президенті Вальтер Йенс қазылар алқасының төрағасы болып сайланды. Келесі күндері, барлық жұмыстарды қарастырудың бірнеше кезеңінен кейін, 13 ұсыныс жарыстан шығарылды. Алдын ала келісілгендей, қазылар алқасы 15 наурызда қайта жиналды. Бірнеше қазылардың өтініші бойынша, жиналыстар арасында қарастырылған ұсыныстардың 11-і жарысқа қайта жіберілді. 1997 жылдың қарашасында өткен екінші сайыстың қорытындысы бойынша төрт финалист анықталды, олардың ішінде архитектор Петер Айзенман мен суретші Ричард Серраның бірлескен жобасы жеңіске жетті. Олардың бастапқы жобасында Серраның үстінде орналасқан, әртүрлі биіктіктегі 4000 тас бағанадан тұратын алып лабиринт көзделген, бірақ Серра жобалық топтан көп ұзамай жеке және кәсіби себептерге сілтеме жасап, "жобаның артықшылықтарына қатысы жоқ" деп шығып кетті. Коль жобаға көптеген өзгерістер енгізуді талап етті, бірақ Айзенман оларды қабылдай алатынын мәлімдеді. 1999 жылдың қаңтарында У. Майкл Блюментальдің делдалдығымен және Айзенман мен Майкл Науманның келіссөздері нәтижесінде, Герхард Шредер басқаратын жаңа Германия үкіметі бұрын қарсылық білдірген тас бағаналардың кең аумағының мәні сақталды. Бағаналардың саны 2800-ден 1800-ге дейін 2100-ге дейін азайтылды, ал атриум мен үш құмтас блоктарынан тұратын "Еске алу үйі" қосылды. Бұл ғимарат – мұрағат, ақпараттық орталық және көрме алаңы – қалың кітап қабырғасымен шектелген, сыртқы жағы қара болаттан, ішкі жағы шыныдан жасалған, онда миллион кітап орналасатын. Кітап қабырғасы ғалымдардың зерттеуі үшін қолжетімді болатын еңбектерді қамтиды, бұл мемориалдың тек өткенге қарамайтын және символдық емес, сонымен қатар білім беру және пайдалы болуы керек деген Шрёдер үкіметінің ниетін көрсетеді. 2001 жылдың шілдесінде газеттердегі жарнамаларда және мемориалға 2 миллион доллар жинауға шақыратын билбордтарда "Холокост ешқашан болған емес" деген провокациялық ұран пайда болды. Астында, қар жауып тұрған тау мен көлдің суреті қойылды, ал одан кішкентай әріптермен: "Осылай ойлайтындар әлі де көп. 20 жылдан кейін олардың саны одан да артуы мүмкін" деп жазылған.

Құрылыс

2000 жылдың 27 қаңтарында мемориалдық алаңда құрылыстың символдық басталуын белгілейтін салтанатты шара өтті. Алғашқы уақытша стелалар 2001 жылдың мамырында орнатылды. 2001 жылдың қараша айында тарихшылар, мұражай мамандары, өнер тарихшылары және сәулет теориясы сарапшыларымен бірлесіп, мемориал және ақпараттық орталыққа арналған халықаралық симпозиум өткізілді. 2003 жылдың көктемінде мемориалды салу жұмыстары басталды. Сонымен қатар, құрылыс алаңын қоршаған қоршаудың жанына ақпараттық нүкте орнатылды. 2004 жылдың 15 желтоқсанында 2711 стеланың соңғысы орнатылды. Мемориалдың ресми ашылуы 10 мамырда, ал Мемориал мен Ақпараттық орталық 2005 жылдың 12 мамырында жұртшылыққа ашылды. 2005 жылдың соңына қарай ақпараттық орталықты шамамен 350 000 адам қонақтап кетті. Дегуссаны жобадан шығаруды қолдаған Леа Рош: «Зиклон B әрине, шек» деді. Одан кейін болған талқылауларда бірнеше факті анықталды. Біріншіден, Дегуссаның қатысуы туралы ақпарат Швейцарияда жариялануының себебі басқа компанияның да граффитиге қарсы затты өндіруге үміткер болғандығы және ол да сол елде орналасқандығы болды. Сонымен қатар, құрылысты басқаратын қор және Леа Рош Дегуссаның қатысы туралы кем дегенде бір жыл бұрын білген, бірақ оны тоқтатуға ешқандай әрекет етпеген. Рош Дегусса мен Дегеш арасындағы байланыс туралы білмегенін мәлімдеді. Сондай-ақ, Дегуссаның тағы бір еншілес компаниясы Woermann Bauchemie GmbH стелалардың негізін құйып қойған екен. Дегуссаны жобадан шығарудағы қиындық – көптеген стелалар Дегуссаның өнімдерімен жабылған еді. Басқа компания қолданылса, оларды жою қажет болар еді. Бұл шамамен 2,34 миллион еуроға дейін шығынға түсер еді. 13 қарашаға дейін жалғасқан талқылаулар барысында еврей ұйымдарының көпшілігі, соның ішінде Германиядағы еврейлердің орталық кеңесі Дегуссамен жұмыс істеуге қарсы болды, ал сәулетші Питер Айзенман оны қолдады. 13 қарашада компаниямен жұмысты жалғастыру туралы шешім қабылданды, бұл кейіннен қатты сынға ұшырады. Немец еврей журналисі, жазушы және тележүргізуші Генрик М. Бродер: «Еврейлерге бұл ескерткіш қажет емес, және олар шошқа қорасын кошер деп жариялауға дайын емес» деді.

Аяқтау және ашу

2004 жылғы 15 желтоқсанда мемориал аяқталды. Ол 2005 жылғы 10 мамырда Екінші дүниежүзілік соғыстың аяқталуының 60 жылдығын тойлау аясында салтанатты түрде ашылды және екі күннен кейін жалпы жұртшылыққа ұсынылды. Мемориал бастапқыда 2004 жылғы 27 қаңтарға, Аушвицтің азат етілуінің 59 жылдығына дейін аяқталуы жоспарланған еді. Германия үкіметінің жоғары лауазымды өкілдерінің бәрі, оның ішінде канцлер Герхард Шредер қатысқан салтанатты ашылу рәсімі Гитлердің жер асты бункері орналасқан жерге жақын, мемориалдық алаңның шетінде орнатылған үлкен ақ шатырда өтті. Деректерден кейін орындалған иврит және идиш тілдеріндегі әндерді Нью-Йорктегі Fifth Avenue синагогының канторы Джозеф Маловани, Польшаның Вроцлав қаласындағы White Stork синагогының хоры және Төменгі Силезия неміс-польша филармониясының жастар оркестрі орындады. Ақпарат орталығы 2005 жылғы мамыр айынан бастап 2015 жылғы желтоқсанға дейін шамамен 5 миллион адамды қабылдады. Соңғы 10 жылда (2006–2015 жылдар) күніне орташа есеппен 1000-нан астам адам, немесе барлығы 460 000 адам келді. Мемориалды басқаратын қоры осыны табысқа жеткендік деп есептеді, ал басшысы Уве Неймаркер мемориалды «туристік тартымдылық» деп атады. Мемориал құрылысының бастапқы кезеңінде ауа райының әсері, түссіздену және граффити пайда болуы мүмкіндігіне қатысты алаңдаушылықтар туды. 2007 жылға қарай мемориалды жөндеудің қажеттігі туындады, себебі бетон плиткаларының 400-дейінен жіңішке жарықтар табылды. Қолданылған материалдың сапасы төмен екендігі туралы пікірлерді Питер Айзенман бірнеше рет жоққа шығарды. 2012 жылы неміс билігі жүздеген бетон блоктарын стелалардың ішіне жасырылған болаттық шеңберлермен нығайта бастады, себебі жүргізілген зерттеулер олардың өз салмағынан ыдырау қаупі бар екенін көрсетті.

Ақпараттық бюро

Ақпарат орталығы ескерткіштің шығыс жиегінде, стелалар алаңының астында орналасқан. Көрме 1933 жылы Ұлттық социалистер билікті басып алғаннан бастап, 1941 жылы миллионнан астам совет еврейлерінің қырғынына дейінгі «Соңғы шешімнің» тарихын көрсететін уақыт жобасымен басталады. Көрменің қалған бөлігі трагедияның жекелеген аспектілеріне арналған төрт бөлмеге бөлінген, мысалы, жеке отбасылар немесе оларды өлім лагерлеріне тасымалдаған пойыздардан лақтырылған хаттар. «Отбасылар бөлмесі» 15 еврей отбасының тағдырына назар аударады. «Атаулар бөлмесінде» Израильдегі Яд-Вашем мемориалынан алынған Холокост құрбандарының барлық белгілі есімдері оқылады. Әрбір бөлмеде жоғарыдағы стелаларды еске түсіретін визуалды элементтер бар: тікбұрышты орындықтар, көлденең еден белгілері және тік жарықтандыру. Келушілер орталығы Холокосттың ең маңызды сәттері мен естеліктерін мұқият таңдалған мысалдар арқылы қысқа да, ой қоздыратын да түрінде көрсетеді. Кіреберістер стелалармен белгіленген жолдардың желісін кесіп өтеді, ал көрме аймағы мемориалға оның мақсатына қайшы нәрсені – анықталған тартымдылықты сыйлайды. Еуропалық яһудилерге арналған мемориалдың ресми ағылшын тіліндегі сайты.

Дегенмен, бақылаушылар мемориалдың зиратқа ұқсас екенін атап өткен. Абстрактілі инсталляция түсіндіруге кеңістік қалдырады, ең көп таралғаны – зират бейнесі. «Мемориал жерленбеген немесе белгісіз орларға тасталғандардың зиратын еске түсіреді, ал бірнеше қисайған стелалар ескі, күтімсіз немесе тіпті ұстаздалған зиратты білдіреді». Мемориалдың торлы құрылымын осы жерді қоршап тұрған көшелердің жалғасы ретінде де, сонымен қатар кісі өлтіру машинасының жұмысын қамтамасыз еткен қатал тәртіп пен бюрократиялық реттің мазасыз еске түсіруі ретінде де қарастыруға болады. Тьерсе мемориал келушіде өлім қорқынышын тудыратынын айтты. Келушілер монументті оқшаулатушы деп сипаттады, себебі бетон блоктары көше шуы мен Берлин көріністерінен қоршайды. Мемориалдың кіреберісіне түсетін келе жатқанда, сұр бағаналар келушіні толығымен жауып тастағанша биіктей бастайды. Соңында, сұр бағаналар келушілер шығуға қарай көтерілгенде қайтадан кішірейеді. Кейбіреулер мұны Үшінші рейхтің өрлеуі мен құлдырауы немесе режимнің еврей қауымына осындай қатыгездік жасауға мүмкіндік берген күшінің біртіндеп артуы деп түсіндіреді. Бетон бағаналардың арасындағы кеңістік күн сәулесімен қысқа кездесуді ұсынады. Келушілер плиталар арқылы жүргенде күн жоғалып, қайтадан пайда болады. Адамды әрдайым жылырақ, жарқын өмірге ұмтылумен мазалайды. Кейбіреулер бұл кеңістікті пайдалануды Еуропалық яһудилердің саяси және әлеуметтік құқықтарының үнемі өзгеретін құбылмалы тарихының символдық естелігі ретінде қарастырады. Көптеген келушілер мемориал арқылы жүрудің алға жылжудан басқа амал қалдырмайтын тұтқын сезімін тудыратынын айтады. Кейбіреулер сыртқы әлемнен алыстататын төмен қарайтын еңістің үшінші рейхтің еуропалық еврей қауымын қуғынға салуын бейнелейтінін айтады. Біріншіден, оларды геттоларға мәжбүрледі, қоғамнан шығарды, соңында оларды өмірден жойды. Мемориалға түсетін сайын, сыртқы әлеммен байланыс жоғалады. Ол толығымен оқшауланып, әлемнен жасырылады. Холокост кезінде еврей қауымындағы отбасылардың бөлініп, жоғалып кетуін еске түсіретін жағдайлар жиі кездеседі. Кейбіреулер сұр плиталардың пішіні мен түсі нацистік режим кезінде жеке басын жоғалтуды білдіреді деп түсіндіреді. Мемориалға кіргенде, пішіндер арасындағы кеңістік кеңейе түседі. Режимдегі жеке тұлғаның айқындығы көбінесе «бірдейлік» және «бірдейлікті қайталау» арқылы анықталатын тиесілілікпен қалыптасады. Бұл жерді ағаштар мен Берлин қаласының орталығы да қоршап тұр. Осы шекаралардың қоршауы көбінесе тұтқынға түскен сезімді тудырады. Бұл Евьян конференциясынан кейін Еуропа мен Америка шекараларының жабылуының символы ретінде түсіндірілуі мүмкін, бұл еврейлерді Германияда қалуға мәжбүр етті.

Қоғамның қабылдауы мен сын-пікірлері

Ескерткіш Холокосттың еврей құрбандарын еске алу үшін ғана сынға алынды; алайда, кейіннен нацистердің құрбандары болған басқа да топтарды еске алуға арналған басқа ескерткіштер ашылды, мысалы, нацизм кезінде қудаланған гомосексуалдарға арналған ескерткіш (2008 жылы) және Синти мен рома құрбандарына арналған ескерткіш (2012 жылы). Көптеген сыншылар дизайнға құрбандардың есімдерін, сондай-ақ өлтірілген адамдардың санын және өлтірілген жерлерді қосу қажет деп мәлімдеді. Немец жазушысы Мартин Вальзер Холокост ескерткішін атады. Вальзер "біздің ұяттымызды қазіргі мақсаттар үшін пайдалануды" айыптады. Ол "монументалдауды" және "ұяттымызды үнемі көрсетуді" сынға алды. Ол былай деді: "Аушвицтің үнемі қорқыту, үнемі қауіп төндіру, немесе моральдық таяққа айналуына болмайды [Моралькеуле], тіпті міндеттеме ретінде де. Ритуалдау арқылы туындайтын нәрсе, еріншектің белгісін береді". Ескерткіш кейбір сыншылардың "Холокостқа деген құмарлық" деп атаған нәрсені күшейтуі үшін де сынға ұшырады. Торонто университетінің әлеуметтану профессоры Михал Бодеманн Германиядағы Холокостты еске алудың "тұрақты" және "көңілсіз" мәдениетіне сынды көзбен қарады. Ол соғыстан кейінгі неміс-иудей қарым-қатынастарын зерттейді және Die Tageszeitung газетіне Германияның өткенге назар аударуы бүгінгі қоғамдағы нәсілшілдік бейімділіктерді елемейтінін және болашаққа деген үмітсіздік тудыратынын айтты. "Менің ойымша, сіз қазіргі заманның тым жақын болуын болдырмау үшін өзіңізді тарихқа жасырасыз". Көптеген сыншылар стелалардың "белгісіздігін" алаңдатады. Бетон блоктар Холокост туралы ешқандай мәлімет немесе сілтеме ұсынбайды. Ескерткіштің атауында "Холокост" немесе "Шоа" сөздері жоқ. Сыншылар ескерткіштегі ақпараттың жетіспеуіне қатысты сұрақтар қойды. "Онда кім өлтіргені туралы ештеңе айтылмаған, неге өлтіргені туралы да ештеңе жоқ – "Гитлер режимі кезінде Германия" деген сияқты ештеңе жоқ, және бұл белгісіздік алаңдатады". 2009 жылы 2700 сұр тас тақтаның 12-сінде свастикалар мен антисемиттік ұрандар табылды. 2014 жылы Германия үкіметі ескерткіште қауіпсіздікті күшейтуге уәде берді, өйткені интернетте жарияланған видеода бір адамның несеп тастағаны және жаңа жыл қарсаңында адамдар оның сұр бетон құрылысынан фейерверктер атқан көрініс болды. Ескерткіш көбінесе демалыс алаңы ретінде пайдаланылады, бұл алаңның ойын-сауыққа пайдаланылуын ескерткіштің құрметсіздігі деп санайтындардың ашуын тудырады. Архитектура сыншысы Николай Урусовтың айтуынша, "Мен бұл жерге барған күні 2 жасар бала бағаналардың үстінде ойнап, анасы оның қолын тыныш ұстап, бірінен екіншісіне көтерілуге тырысты". Бұл көптеген адамдардың ашуын туғызды, олар бұл орынды құрметсіздікке ұшыратты деп ойлады. "Бұл – алты миллион еврейдің өлтірілгенін еске алу орны және бұл ойынға орынсыз", - деді қор өкілі Сара Фридрих, компания ескерткішті алып тастауды қарастырады деп үміттенетінін айтты. 2013 жылдың қаңтар айында Totem and Taboo блогы мемориалда түсірілген Grindr гей танысу қосымшасының суреттер жинағын жариялады. Жаңадан пайда болған үрдіс әр түрлі жауаптармен кездесті: Grindr-дің сол кездегі бас директоры Джоэл Симхай, өзі еврей және гей, оның қосымша мүшелерінің "Холокостты еске алуға қатысқаны" оған "қатты әсер еткенін" мәлімдеген кезде, ескерткішті танысу профильдері үшін фон ретінде пайдалануды халықаралық сынға алды, бұл құрметсіздік деп саналды.