Кіріспе

Балтық тайпаларының ежелгі тайпасы – латгалиялықтар (Lethi, Letthigalli, қазіргі латгалдар; сондай-ақ Latgallians, Lettigalls немесе Lettigallians деп те аударылады) – ежелгі Балтық тайпасы. Олар, болжам бойынша, латыш тілінің бір түрінде сөйлеген, және Солтүстік крест жорықтары кезінде крестшілермен одақтасуларының нәтижесінде бұл тіл қазіргі Латвияда лингва франкаға айналған болуы мүмкін. Кейіннен латгалиялықтар көрші тайпаларға сіңіп, қазіргі латвиялықтардың негізін құрады.

Тарих

Латгалиялықтар – Шығыс Балтық тайпаларының бірі. V және VI ғасырларда олар қазіргі Видземе (Айвиексте өзенінің батысы) аймағының шығыс бөлігінде, ал кейіннен осы аймақтың көбісінде өмір сүрді. Жазба деректерде олар 11 ғасырдан бастап еске алынады. 13 ғасырдың алғашқы екі онжылдығында (батыс) латгалиялықтар неміс (атап айтқанда саксон) крестшілермен одақтасты. Олардың жерлері (Талава басшылығы, Джерсика княздығы және Кокнесе княздығы) Ливония құрамына вассалдық мемлекеттер ретінде қосылды. 11 ғасырда Шығыс православиесі Латгалия жерлеріне Полоцк және Псков қалаларынан тарала бастады. 12 ғасырда латгалиялық жерлер мен олардың билеушілері Полоцк князьдеріне салық төледі. 13 ғасырдағы Ливон крест жорығы кезінде латгалиялық басшылары Шығыс православиесінен Рим католицизміне ауысып, Ливон орденінің вассалдарына айналды. Крест жорығының нәтижесінде Семигалия және Курляндияның көптеген аймақтары бос қалды. Сондықтан, латгалиялықтардың бір бөлігі соғыс кезінде де, содан кейін де осы аймақтарға қоныс аударды. Кейіннен, 13-16 ғасырлар аралығында олар біртіндеп басқа Балтық тайпаларымен – селондармен, семигаллиандармен және курондармен сіңісіп кетті. Олар қазіргі латыштардың этникалық ядросын құрады.

Археологиялық деректер

Батыс және Шығыс латгалиялықтар қоныстанған жерлерде, Батыс латгалиялықтарға тән 80-ге жуық тегіс зират қазылған, олардан екі мыңнан астам қабір табылды. Алғашқы ірі қазба жұмыстары Латгаледегі Лудза Одукальнс зиратында (1890–1891) жүргізілді, онда 339 кеш темір дәуіріне жататын қабірлер ашылды. Пильдас Нукши зиратында (Латгале, 1947–1948 жж.) жүргізілген қазбалар нәтижесінде 9–12 ғасырларға жататын 218 жерлеу орны табылды. Звиргзденес Кивти зиратында (Латгале, 1948, 1955–1958 жж.) 7–12 ғасырларға жататын 175 қабір қазылып алынды. Аглонас Кристапини зиратында (Латгале, 1928, 1938, 1977–1980, 1984–1987, 1999–2000 жж.) 8 ғасырдың соңынан 12 ғасырға дейін пайдаланылған 315 жерлеу орны табылған. Ērgļu Jaunāķēni зираты 1971–1972 жылдары толығымен қазылып, 89 қабір анықталды. Кокнесе зиратында кеш темір дәуіріне жататын 102 қабір ашылды (1986–1989 жж.). Гауя өзені маңында екі латгалиялық зират – Драбешу Липиņas және Приэкуļu Ģūģeri де қазылған. Археологиялық қазба жұмыстары Кент, Кокнесе, Сāрумкальнс, Танискальнс және басқа да латгалиялық ескерткіштерде де жүргізілді. Тек бірнеше (Батыс) латгалиялық елді мекендер ғана қазылған. Арайшы көлдегі тұрақтарда (1960–1970 жж.) ауқымды қазба жұмыстары жүргізіліп, қайта құрғатылды. Латгаледе 6–7 ғасырларда тегіс зираттармен қатар қорған зираттары да болған. 9–10 ғасырларда тегіс қабірлерден қорғандарға көшу басталды. Шығыс Латгалияда қазылған 15 қорған зираты бар, бірақ олардың көпшілігінде тек аз ғана қорғандар зерттелген. Латгаледегі археологиялық тұрғыдан анықталған тұрғын үйлерге төбелер, елді мекендер және көлдегі тұрақтар жатады. Төбелердің арасында ең жақсы зерттелгені – Джерсика төбесі (1939 ж. және 1990 жылдан бері қазба жұмыстары жүргізілуде), ол Даугава өзенінің қарсы жағалауындағы Дигнажа төбесімен бірге кешен құрайды. Джерсика 10–14 ғасырларда, шамасы, Дигнажаның құлдырауынан кейін пайда болған, ол 6 ғасырдан бері қоныстанған. Шығыс латгалиялықтардың ата-тегі қазіргі Латгалия аумағына 7–11 ғасырлар аралығында славян тайпаларының қоныс аударуынан ығысып келген болуы мүмкін; кейбір археологтар Шығыс латгалиялықтардың Латвияның ежелгі Шығыс Балтық тұрғындарынан тарағанын айтады, олар "Римдік" темір дәуірінде (1–4 ғасырлар) Латвияның орталық және шығыс бөлігінде өмір сүрген.