Батыс философиясының қазіргі кезеңі

Кіріспе

Қазіргі заманғы философия – Батыс философиясы тарихындағы қазіргі кезең, ол 20 ғасырдың басында пәннің кәсіби деңгейге көтерілуімен және аналитикалық және континенттік философияның дамуымен басталды. "Қазіргі заманғы философия" термині – Батыс философиясы тарихындағы нақты бір кезеңді (яғни 20 және 21 ғасырлардағы философияны) білдіретін философиядағы техникалық терминологияның бір бөлігі. Дегенмен, бұл тіркес жиі заманауи философиямен (Батыс философиясының бұрынғы кезеңін білдіреді), постмодернистік философиямен (кейбір философтардың заманауи философияға қатысты сындық пікірлерімен) және техникалық емес мағынада, кез келген жаңа философиялық еңбектермен шатастырылады.

Процесс

Кәсібилендіру – кез келген кәсіп немесе мамандықтың мінез-құлық ережелерін, мамандыққа қабылдау шарттарын, мамандық мүшелерінің қызметін бақылайтын кәсіби ұйым немесе қауымдастықты, сондай-ақ білікті мамандарды білікті емес әуесқойлардан ажыратуды белгілейтін әлеуметтік үдеріс. Мамандыққа айналу зерттеу саласына көптеген ұсық өзгерістер әкеледі, бірақ кәсібилендірудің бір оңай анықталатын аспектісі – салаға қатысты «кітаптың» маңыздылығының төмендеуі: «зерттеу хабарламалары [ ] қазіргі заманғы соңғы нәтижелері барлығына түсінікті және көбіне жалықтыратын болады. Енді [маманның] зерттеулері осы саланың тақырыбына қызығушылық танытқан кез келген адамға арналған кітаптар түрінде жарияланбас еді. Олар көбінесе ортақ парадигманы білетін және оларға арналған мақалаларды түсіне алатын жалғыз адамдар – кәсіби әріптестерге ғана бағытталған қысқа мақалалар түрінде пайда болады». Философия 19 ғасырдың соңында осы үдерістен өтті, және бұл Батыс философиясындағы қазіргі заманғы философия дәуірінің маңызды ерекшелігі болып табылады. Германия философияны кәсібилендірген алғашқы ел болды. 1817 жылдың соңында Гегель Пруссиядағы Наполеон реформасының нәтижесінде мемлекет, атап айтқанда Пруссияның білім министрі тағайындаған алғашқы философ болды. АҚШ-та кәсібилендіру негізінен неміс үлгісіне негізделген американдық жоғары білім беру жүйесінің реформаларынан өркендеді. Джеймс Кэмпбелл Америкадағы философияның кәсібилендіруін былай сипаттайды: Англиядағы кәсібилендіру жоғары білім берудегі дамумен байланысты болды. Т. Х. Грин туралы еңбегінде Денис Лейтон британдық философиядағы осы өзгерістерді және Гриннің Ұлыбританияның алғашқы кәсіби академиялық философы атағына ие болуын талқылайды: Философияның кәсібилендіруінің нәтижесінде қазіргі таңда осы саладағы жұмыс жоғары мамандандырылған, сарапшылар қараған журналдарда докторлық диссертациясын қорғаған университет профессорларымен ғана атқарылуда. Халықтың көп бөлігі үшін діни, саяси немесе философиялық көзқарастар жиынтығын өз «философиясы» деп санау әдеттегі жағдай, бірақ бұл көзқарастар бүгінгі таңда кәсіби философияда жүргізіліп жатқан жұмыстармен сирек байланысты болады немесе оларға негізделген. Сонымен қатар, ғылымды насихаттау және ғылыми саланың техникалық нәтижелерін жалпы халыққа жеткізу үшін кітаптар, журналдар мен телешоулардан тұратын дамыған индустрия пайда болған көптеген ғылымдардан айырмашылығы, кәсіби философтардың мамандықтан тыс аудиторияға бағытталған еңбектері сирек кездеседі. Философ Майкл Сэндлдің «Әділет: Дұрыс іс не?» және Гарри Франкфурттың «Дұрыс емес сөздер туралы» кітаптары кәсіби философтар жазған, бірақ философ емес кең аудиторияға бағытталған және соңында танымал болған сирек еңбектердің мысалы болып табылады. Екі кітап та New York Times бестселлерлеріне айналды.

Professionalization is the social process by which any trade or occupation establishes the group norms of conduct, acceptable qualifications for membership of the profession, a professional body or association to oversee the conduct of members of the profession, and some degree of demarcation of the qualified from unqualified amateurs. The transformation into a profession brings about many subtle changes to a field of inquiry, but one more readily identifiable component of professionalization is the increasing irrelevance of "the book" to the field: "research communiqués will begin to change in ways [ ] whose modern end products are obvious to all and oppressive to many. No longer will [a member's] researches usually be embodied in books addressed [ ] to anyone who might be interested in the subject matter of the field. Instead they will usually appear as brief articles addressed only to professional colleagues, the men whose knowledge of a shared paradigm can be assumed and who prove to be the only one able to read the papers addressed to them." Philosophy underwent this process toward the end of the 19th century, and it is one of the key distinguishing features of the contemporary philosophy era in Western philosophy. Germany was the first country to professionalize philosophy. At the end of 1817, Hegel was the first philosopher to be appointed professor by the State, namely by the Prussian Minister of Education, as an effect of Napoleonic reform in Prussia. In the United States, the professionalisation grew out of reforms to the American higher education system largely based on the German model. James Campbell describes the professionalisation of philosophy in America as follows:

Professionalization in England was similarly tied to developments in higher education. In his work on T. H. Green, Denys Leighton discusses these changes in British philosophy and Green's claim to the title of Britain's first professional academic philosopher:

The result of professionalization for philosophy has meant that work being done in the field is now almost exclusively done by university professors holding a doctorate in the field publishing in highly technical, peer reviewed journals. While it remains common among the population at large for a person to have a set of religious, political or philosophical views that they consider their "philosophy", these views are rarely informed or connected to the work being done in professional philosophy today. Furthermore, unlike many of the sciences for which there has come to be a healthy industry of books, magazines, and television shows meant to popularize science and communicate the technical results of a scientific field to the general populace, works by professional philosophers directed at an audience outside the profession remain rare. Philosopher Michael Sandel's book "Justice: What's the Right Thing to Do?" and Harry Frankfurt's "On Bullshit" are examples of works that hold the uncommon distinction of having been written by professional philosophers but directed at and ultimately popular among a broader audience of non philosophers. Both works became New York Times best sellers.

Бөлімшеліктің басталуы

Қазіргі континенттік философия Франц Брентано, Эдмунд Гуссерл, Адольф Рейнах және Мартин Хайдеггердің еңбектерімен және феноменология философиялық әдісінің дамуымен басталды. Бұл даму шамамен Готтлоб Фреге мен Бертран Расселдің қазіргі логика арқылы тілді талдауға негізделген жаңа философиялық әдісті қадағалауымен бірге жүрді (содан бері "талдау философиясы" термині пайда болды). Аналитикалық философия Ұлыбританияда, Канадада, Австралияда және ағылшын тілді әлемде басым. Континенттік философия Еуропада, соның ішінде Германияда, Францияда, Италияда, Испанияда, Португалияда және АҚШ-тың кейбір аймақтарында басым. Ричард Рорти және Саймон Глендиннинг сияқты кейбір философтар бұл "аналитикалық-континенттік" бөліністің пәннің өзіне зиян екенін айтады. Ал Джон Сёрл сияқты басқалары континенталды философияны, әсіресе постструктуралистік континенталды философияны, оны түсініксіз және бұлыңғыр деп есептеп, жою қажет деп мәлімдейді. Аналитикалық және континенталды философия Иммануил Кантқа дейінгі ортақ батыс философиялық дәстүрді бөліседі. Кейіннен, аналитикалық және континенталды философтар одан кейінгі философтардың өз дәстүрлеріне қосқан үлесі мен ықпалы туралы әртүрлі пікірде. Мысалы, неміс идеализмі мектебі 1780 және 1790 жылдары Канттың еңбектерінен дамыды және көптеген континенталды философтар жоғары бағалайтын Георг Вильгельм Фридрих Гегельмен аяқталды. Керісінше, Гегель аналитикалық философтар үшін салыстырмалы түрде маңызды емес тұлға саналады.

Талдау философиясы

Философиядағы аналитикалық бағдарлама әдетте 20 ғасырдың басында ағылшын философтары Бертран Рассел мен Г. Э. Мурдың еңбектеріне байланысты датыланады, бұл неміс философы және математигі Готтлоб Фреге жұмысының негізінде қаланды. Олар сол кездегі басым Гегельдік бағыттардан (оның идеализмі мен түсініксіздігіне қарсылық білдіріп) бас тартып, логикадағы соңғы жетістіктерге негізделген жаңа түсіндірмелік талдауды әзірлеуге кірісті. Бұл жаңа әдістің ең көрнекті мысалы – Расселдің 1905 жылғы «Деннотация туралы» атты мақаласы, ол философиядағы аналитикалық бағдарламаның үлгісі саналады. Өзін «аналитикалық» деп таныстыратын қазіргі философтардың мүдделері, болжамдары мен әдістері әртүрлі болғанымен, олар көбінесе 1900 мен 1960 жылдар арасындағы аналитикалық қозғалысты анықтаған негізгі қағидаларды қабылдамайды. Аналитикалық философия қазіргі күйінде әдетте тар тақырыптарды дәлдік және мұқияттықпен қарастыратын және «кең тақырыптарды шалаңдықпен немесе салғырт талқылауға» қарсы тұратын ерекше стильмен сипатталады. Ричард Рорти сияқты 20 ғасырдың соңындағы кейбір аналитикалық философтар аналитикалық философиялық дәстүрді толық қайта қарауды ұсынды. Атап айтқанда, Рорти аналитикалық философтар континенттік философтардың еңбектерінен маңызды сабақтар алуы керек деп мәлімдеді. Пауль Ливингстон және Шон Галлахер сияқты авторлар екі дәстүрде де ортақ құнды түсініктер бар екенін айтады, ал Тимоти Уильямсон сияқты басқалары аналитикалық философияның әдістемелік идеалдарын одан да қатаң сақтауды талап етеді:

Уильямсон жоғарыдағы үзіндіде айтқан «қарапайым стереотиптер» мыналар: аналитикалық философтар мұқият негізделген және шамалы философиялық мәселелерді терең талдайды, ал континенттік философтар терең және маңызды нәтижелерге жетеді, бірақ оларды дәлелдері мен айқындығы жоқ кең философиялық жүйелерден шығарады. Уильямсон өзі бұл стереотиптерден алшақтағандай көрінеді, бірақ аналитикалық философтар нашар аргументтер арқылы маңызды нәтижелерге «тынышсыздықпен» жету арқылы континенттік философтардың сын стереотипіне жиі сәйкес келеді деп айыптайды.

Континенттік философия

Континенттік философия тарихы 1900 жылдардың басында басталады, себебі оның институционалдық тамырлары феноменологиядан тікелей шығады. Осының нәтижесінде Эдмунд Гуссерл көбінесе континенттік философияның негізін қалаушы тұлға ретінде танылады. Алайда, аналитикалық және континенттік философия Канттан кейінгі философияға қатысты өте ерекше көзқарастарға ие болғандықтан, континенттік философия жиі кең мағынада түсіндіріледі, оған континенттік философия үшін маңызды, бірақ аналитикалық емес постканттық философтар мен бағыттар да кіреді. "Аналитикалық философия" сияқты "континенттік философия" термині де философиялық көзқарастар мен тәсілдердің кең ауқымын білдіреді, оларды бір анықтамамен толыққанды түсіндіру қиын. Тіпті бұл термин сипаттаушы емес, керісінше, қарапайым болуы мүмкін, аналитикалық философтар қабылдамаған немесе ұнатпаған батыс философиясының түрлерін белгілеу үшін қолданылады. Дегенмен, континенттік философияны сипаттайтын бірнеше ерекшеліктер бар: Біріншіден, континенттік философтар ғалымдыққа, яғни табиғи ғылымдардың барлық құбылыстарды түсінудің ең жақсы немесе ең дәл жолы деген көзқарасқа қарсы тұрады. Екіншіден, континенттік философия тәжірибені контекст, кеңістік және уақыт, тіл, мәдениет немесе тарих сияқты факторлармен шартталған деп қарастырады. Осылайша континенттік философия тарихилыққа бейім, ал аналитикалық философия философияны тарихи шығу тегінен ажыратылған, жеке проблемалар тұрғысынан қарастырады. Үшіншіден, континенттік философтар теория мен практиканың бірлігіне қызығушылық танытады және философиялық ізденістерін жеке, моральдық немесе саяси өзгерістермен тығыз байланысты деп санайды. Төртіншіден, континенттік философия метафилософияға (философияның мәні, мақсаттары мен әдістерін зерттеуге) ерекше назар аударады. Бұл назар аналитикалық философияда да кездеседі, бірақ өте ерекше нәтижелерге әкеледі. Континенттік философияның анықтамасын табудың тағы бір жолы – континенттік философияда орталық рөл атқаратын немесе атқарған философиялық бағыттарды тізімдеу: неміс идеализмі, феноменология, экзистенциализм (және оның Кьеркегор мен Ницше сияқты алдын бақталарлары), герменевтика, структурализм, постструктурализм, деконструкция, француз феминизмі, Франкфурт мектебінің сындық теориясы және Батыс марксизмінің басқа да салалары.

The history of continental philosophy is taken to begin in the early 1900s because its institutional roots descend directly from those of phenomenology. As a result, Edmund Husserl has often been credited as the founding figure in continental philosophy. Although, since analytic and continental philosophy have such starkly different views of philosophy after Kant, continental philosophy is also often understood in an extended sense to include any post Kant philosophers or movements important to continental philosophy but not analytic philosophy. The term "continental philosophy", like "analytic philosophy", marks a broad range of philosophical views and approaches not easily captured in a definition. It has even been suggested that the term may be more pejorative than descriptive, functioning as a label for types of western philosophy rejected or disliked by analytic philosophers. Nonetheless, certain descriptive rather than merely pejorative features have been seen to typically characterize continental philosophy:
First, continental philosophers generally reject scientism, the view that the natural sciences are the best or most accurate way of understanding all phenomena. Second, continental philosophy usually considers experience as determined at least partly by factors such as context, space and time, language, culture, or history. Thus continental philosophy tends toward historicism, where analytic philosophy tends to treat philosophy in terms of discrete problems, capable of being analyzed apart from their historical origins. Third, continental philosophers tend to take a strong interest in the unity of theory and practice, and tend to see their philosophical inquiries as closely related to personal, moral, or political transformation. Fourth, continental philosophy has an emphasis on metaphilosophy (i. e. the study of the nature, aims, and methods of philosophy). This emphasis can also be found in analytic philosophy, but with starkly different results. Another approach to approximating a definition of continental philosophy is by listing some of the philosophical movements that are or have been central in continental philosophy: German idealism, phenomenology, existentialism (and its antecedents, such as the thought of Kierkegaard and Nietzsche), hermeneutics, structuralism, post structuralism, deconstruction, French feminism, and the critical theory of the Frankfurt School and some other branches of Western Marxism.

Бөлшекті жою

Қазіргі заманғы философтардың саны артып келеді және олар аналитикалық және континенттік философияны ажыратудың мәні мен негізділігін сынап бағалап отыр. Ричард Дж. Бернштейн және А. У. Мур сияқты философтар бұл екі дәстүрді жақындастыруға тырысып, әр дәстүрдегі көрнекті ғалымдардың ортақ тақырыптарын бастапқы тұс етіп алды.