Кіріспе

Англия мен Голландия арасындағы қақтығыс: Бірінші ағылшын-голландиялық соғыс немесе Бірінші голландиялық соғыс – Англия Комонвелтi мен Голландия Республикасы арасындағы теңіз шайқасы. Көбінесе сауда дауларынан туындаған бұл соғыс голландиялық сауда кемелеріне ағылшын шабуылдарымен басталды, бірақ ірі флоттық операцияларға дейін кеңейді. 1652 және 1653 жылдары бірнеше жеңіске қарамастан, Англия Комонвелтi голландиялық сауданы тоқтатып тастай алмады, алайда ағылшын каперлері голландиялық сауда кемелеріне елеулі зиян келтірді. Экономикалық залалдың салдарынан 1654 жылы Вестминстер шарты жасалды, онда голландиялықтар Комонвелтке шағын ұступтар жасауға мәжбүр болды. Екі тарап та Оранж үйін штадхолдер лауазымынан шеттетуге келісті, бірақ коммерциялық мәселелерді толық шеше алмады. 1665 жылы Голландияның Навигациялық заңдарға наразылығы мен Англияның өзінің бәсекелесінің сауда практикасы туралы алаңдаушылығы Екінші ағылшын-голландиялық соғысына әкелді.

Өмірбаян

XVI ғасырда Англия Испанияға қарсы Сегіз жылдық соғыста Нидерланд Республикасын қолдады. 1604 жылы Англия мен Испания арасындағы жеке бейбітшілік бұл қарым-қатынасты шиеленістірді, бірақ 1625 жылғы англо-голланд келісімі 1640 жылға дейін күшінде қалуы тиіс болды, бұл екі ел арасындағы ресми түрде жылы қарым-қатынастың негізі болды, сонымен қатар I Чарльздың голланд саясатының негізін құрады. 1648 жылы отыз жылдық соғыс аяқталғанда испандықтардың күші әлсіреді, португалдықтар мен испан империясының көптеген отарлық иеліктері мен олардың минералды ресурстары күшті держава үшін жаулап алуға ашық болды. Империяға ұмтылудың нәтижесінде бұрынғы одақтастар қақтығысқа түсті, ал голландтар испандықтармен татуласып, Иберия түбегіндегі басты саудагерлер ретінде ағылшындарды тез алмастырды, 1590 жылдан бері үнемі өсіп келе жатқан голланд саудасына ағылшындардың наразылығын күшейтті. Голландтар 1625 жылғы келісімді жаңартқысы келсе де, 1639 жылғы олардың әрекетіне жауап берілмеді, сондықтан келісім күшін жойды. XVII ғасырдың ортасына қарай голландтар Еуропадағы ең ірі сауда флотын құрды, басқа мемлекеттердің барлығынан да көп кемесі болды, ал олардың экономикасы негізінен теңіз саудасына негізделген, бұл оларға Еуропа саудасында, әсіресе Солтүстік теңізде және Балтық теңізінде басымдық берді. Сонымен қатар, олар Португалияның Шығыс Үндістандағы көптеген жерлерін, сауда орындарын және Бразилияның көп бөлігін басып алып, иіссулар саудасының табыстылығын өз қолдарына алды. Олар тіпті Англияның Солтүстік Америкадағы шағын отарларымен сауда-саттық жасауына да айтарлықтай ықпал етті. Англия мен Біріккен провинциялар арасындағы экономикалық айырмашылық ішінара голланд жүйесі еркін саудаға негізделгендіктен, олардың өнімдері бәсекеге қабілетті болды. Мысалы, ағылшын тілінде сөйлейтін Американың порттарымен көбінесе айналысатын ағылшын жүн саудагері 1651 жылы шағымданады, оның ағылшын кемелері Америкаға сатуға жүн матасын алып барады, бірақ олар Америка порттарынан 4000-дан 5000-ға дейін сатылмай қалған жүн матасын тастап кетеді деп күтуге болады. Голланд кемелері Америка порттарынан сатылмай қалған 1000-ға жуық жүн матасын алып кетеді. Осы айырмашылықтың салдарынан ағылшынның Балтық, Германия, Ресей және Скандинавиядағы дәстүрлі нарықтарымен саудасы құлдырады. Үш патшалық соғысы кезінде Штаттар Генерали ресми түрде бейтарап болды, бұл саясат парламентарийлер мен роялистерді де қарсы алды, бірақ Голландияның күшті провинциясы оны ең тиімді деп санады. Голландтар 1648 жылғы Мюнстер бейбітшілігінен де пайда көрді, бұл олардың Испаниядан тәуелсіздігін растады және Сегіз жылдық соғысты аяқтады, бірақ Императорлық диета 1728 жылға дейін империяның бір бөлігі емес екенін ресми түрде қабылдамады. Оның ережелеріне Эшельда сағасы арқылы жүргізілетін саудаға монополия кірді, бұл Амстердамның коммерциялық үстемдігін растады; Антверпен, испан Нидерландысының астанасы және бұрын Солтүстік Еуропадағы ең маңызды порт, 19 ғасырдың аяғына дейін қалпына келмейтін. Бұл голланд өнімдеріне арзан бағаға айналды, себебі жүк тасымалы мен сақтандыру бағалары күрт төмендеді. 1642 жылдың тамызында Бірінші ағылшын азаматтық соғысы басталғаннан кейін парламентарийлер мен роялистер голланд кемелеріне қарсы тараппен сауда-саттық жасауға тыйым салды. Англия порттарының басым көпшілігі Парламент иелігінде болғандықтан және Роялист теңіз флоты әлсіз болғандықтан, голланд кемелерінің саны 1644 жылдан 1646 жылға дейін тұрақты түрде өскен болса да, олар аз тұтқындалды, бұл едәуір шиеленіске әкелді. Осы ембарголар мен олардың корольдік қолдағы Ирландия мен ағылшын отарларына дейін кеңейтілгеніне қарамастан, 1649 жылы Штаттар Генерали, әсіресе Голландия мен Зеландияның теңіз провинциялары Англиямен табысты саудаларын жалғастыруды қалады. 1648 жылға дейін голланд әскери кемелері ағылшын кемелерінің конвойын тексерді, олар бейтарап ретінде испандық Нидерландымен сауда жасай алды. Кейде олар кемелерді мұқият тексеру үшін голланд порттарына әкеліп, өте сирек контрабанда ретінде кемелерді және жүктерді тәркілеген. 1649 жылдың қаңтарында I Чарльздың өлтірілуі Англияның одақтастығының құрылуына әкелді, ол үйде және олардың кейбір отарларында роялистермен күресуді жалғастырды, бұл ағылшын теңіз флотының кеңейуіне әкелді. Ол...

Қарсы келетін флоттар

Сегіз жылдық соғыста голланд флотының үш міндеті болды: негізгі испандық флоттарына қарсы күш ретінде, голланд сауда кемелерін конвоймен сүйемелдеу, балық аулау флотын қорғау және жекеменшіктерге, әсіресе Дюнкерктегілерге қарсы белсенді күрес жүргізу. Осы соғыста соңғы екі міндет флоттың негізгі шайқастарынан маңыздырақ болды және олар үшін ұрыс күшінен гөрі көп, бірақ кішігірім соғыс кемелері қажет болды. Дегенмен, бұл кіші кемелер де жақын арадағы шайқастарда қолданылуы мүмкін, онда атыс емес, абордаж шешімді рөл атқаратын. 1639 жылғы 21 қазанда Даунс шайқасында испан флотына жеңіліс тапқаннан кейін және 1648 жылы Испаниямен бейбітшілік орнағаннан кейін ірі соғыс кемелеріне деген қажеттілік азайды, бірақ конвой қызметі үшін, әсіресе Жерорта теңізіне, Шығыс Үндістанға және кейінірек Кариб теңізіне кішірек кемелер әлі де қажет болды. Қаржылық тұрғыдан әлсіреген голланд адмиралтействолары өз эскадрильяларының, әсіресе ірі соғыс кемелерінің тозуына жол берді. Бірінші ағылшын-голланд соғысына дейінгі кезеңде Голландия Республикасының соғыс кемелерінің төрт көзі болды. Біріншісі – Голландия провинциясындағы бес автономды адмиралтейство ("коллегиялар"), олар саудаға жергілікті салықтармен және ішкі провинциялардың үлестерімен қаржыландырылды. Әр адмиралтейство өз кемелерін жобалауға, құрылысына, қаруландыруға және экипажмен қамтамасыз етуге, сондай-ақ өз эскадрильясына флагман офицерлерін тағайындауға жауапты болды. Екіншісі – "директорлық кемелер" (directieschepen), яғни Балтық теңізімен сауда жасау үшін Амстердам және Хорн сияқты алты қаланың бургомистрлері мен саудагерлері ұсынған конвой сүйемелдеушілері. Қалалар тиісінше өзгертілген және қаруланған сауда кемелерін ұсынуға, капитанды тағайындауға және экипаждармен қамтамасыз етуге жауапты болды. Келесі тобы – Голландиялық Шығыс Үндістан компаниясының гибридтік кемелері, олар соғыс кемелері немесе жүк тасымалдаушылар ретінде қолданылуы мүмкін, ал соңғысы – өз мүліктеріне зиян келтіруге құлықсыз жалдамалы сауда кемелері болды. Шығыс Үндістан компаниясының капитандығы көбінесе білікті болғанымен, олар теңіздік тәртіпке үйренбеген, ал директорлық кемелер мен жалдамалы сауда кемелерінің командирлерінің сапасы әртүрлі болды. Голланд флотының сандық жетіспеушілігін сауда кемелерін қаруландыру арқылы толықтыру қажет болды. Саяхаттауға қабілетті соғыс кемелерінің санына ең үлкен шектеу үлкен экипаждардың қажеттілігі болды, сондықтан флоттар қызметке тартуға немесе мәжбүрлеуге болатын теңізшілердің санымен шектелді. Англияда халық саны көп болды және экипаж санын толықтыру үшін мәжбүрлеуді қолданды, сондықтан голландтарға қарағанда толық экипажмен жабдықталған кемелерді ұстауға мүмкіндік алды. Британдық Ортақ Достастық кезеңіндегі ағылшын флоты жақсы жағдайда болды және одан әрі жақсарып келе жатты. Ортақ Достастық 1652 жылы Англия азамат соғысын күшті және тиімді флотпен жеңіп алды, ол Шотландия мен Ирландиядағы соғыстарда Кромвель армиясын қолдады және қамтамасыз етті, Лиссабондағы Принц Руперттің роялистік флотын блокадалады және Еуропалық порттарда орналасқан көптеген жекеменшіктерге қарсы Ортақ Достастықтың саудасын қорғау үшін конвойлар жүйесін ұйымдастырды. Голланд флотына қарағанда ағылшын флотында бірінші және екінші дәрежелі кемелер көп болды, бірақ фрегаттардың саны аз болды, өйткені ағылшын флоты негізінен ірі шайқастарда күресуге арналған, ал конвойды сүйемелдеу немесе жекеменшіктермен күресу екінші реттік міндет болды. Бірінші және екінші дәрежелі кемелерге Джеймс I билік құрған кезеңнен бастап ескірген Резолюция және Соверен, сондай-ақ Чарльз I флотының басқа кемелері кірді. Алайда, Насеби, Ричард, Дунбар және басқа да бірнеше кемелер Ортақ Достастық кезеңінде салынды. Бұл 1650 жылғы 10 қарашада Парламент актісімен қаржыландырылған теңіз кеңеюінің бөлігі болды, ол сауда кемелеріне 15% салық салды. 1649-1651 жылдар аралығында ағылшын флотына 18 кеме кірді, олардың әрқайсысы голланд адмиралы Тромптың жаңа флагмандық кемесі Бредеродтан отын қуаты жағынан жоғары болды. Соғыс желісінде соғысуға арналған барлық ағылшын кемелері басқа еуропалық теңіз флотындағы теңдестерінен қатты қаруланған, олар ашық бортты және төменгі қаруларын қолайсыз ауа райында пайдалану қабілетін күшті қару-жараққа айырбастау үшін құрбан етті. Ағылшын кемелері жауды үлкен қашықтықтан атып, соққы бере алатын болды және тізбекті оқтардың орнына дөңгелек оқтарды қолдануға бейімділік танытты, бұл басқа теңіз флотында танымал болды.

Саяси шиеленістер

Англия мен Нидерланды арасындағы сауда-саттық шиеленісі 1651 жылы Англия Парламенті «Теңіз жолдары туралы» заң қабылдағанда одан әрі күшейді. Бұл Голландияның Америкадағы ағылшын колонияларымен саудасын шектеді, егер тасымалдау «ағылшын кемелерінде», яғни ағылшын кемелерімен жасалмаса. Шын мәнінде, әлемнің кез келген жерінен ағылшын порттарына немесе ағылшын колонияларының порттарына тасымалданатын барлық жүк ағылшын кемелерімен тасымалдануы тиіс болды. Бұл голландтардың мақтанышына нұқсан келтіріп, экономикасына зиян әкелді, бірақ соғыстың тікелей себебі – ағылшын теңіз флоты мен каперлердің голланд кемелеріне жасаған шабуылдары болды. 1651 жылы ашық теңізде 140 голланд сауда кемесі ұсталды. 1652 жылдың қаңтар айында тағы 30 голланд кемесі теңізде ұсталып, ағылшын порттарына жеткізілді. Нидерланды штаттарының Англияға жолдаған наразылықтары нәтижесіз болды: ағылшын Парламенті голланд кемелерін ұстауды тоқтатуға ниет білдірмеді. Фридрих Генрихтің билеуші топ арасында республикалық көзқарастардың күшеюімен ықпалы азайды, және ол Испаниямен соғыста болған елдің жағдайына байланысты Нидерландыны Карл I-ді тікелей қолдауға тарта алмады. Фридрих Генрих 1647 жылдың наурызында қайтыс болғаннан кейін, оның ұлы, Оранье әулетінен Вильгельм II, штадтхолдерлік билікті кеңейтуге тырысты, әсіресе ол басқарған армияның мөлшерін сақтап, алты провинциядағы өзінің жақтастарын қолдап, ең гүлденген провинция Голландияны штаттарда басып тастады. Сегіз жылдық соғыс аяқталғаннан кейін және оның күйеуі Карл I-нің өлім жазасына кесілгеннен кейін, Вильгельм ағылшын корольшілдерін қолдауға тырысты, бұл оның өзінің жақтастарының да алаңдаушылығын тудырды және оны Голландиядағы республикашылдармен, әсіресе олармен қарым-қатынасын шиеленістірді. Карлдың өлім жазасы оранжистерді және Карлдың өмірін сақтауға тырысқан голланд республикашыларын ашуландырды, бірақ бұл жазалау Штаттар Генералына кең бейтараптық саясатын жалғастыруға кедергі келтірмеді, ол Англия Парламентімен бейресми қарым-қатынас жасап, корольшіл елшілерді елге кіргізді. Ұлыбритания мен Голландия Республикасының көптеген ортақ белгілері болды: екеуі де республикалық және протестант болды, және Штаттар Генералының көптеген мүшелері ағылшын парламентарийлерінің мақсаттарына көңіл бөлді және оның патша өлтіруіне қарсы болса да, корольшілдерді қолдайтын штадтхолдерге қарсы нейтралитеттің прагматикалық саясатын қолдады. Екі тарап арасындағы жағдай Вильгельм II-нің 1650 жылдың қарашасында қайтыс болуымен аяқталды. Алайда, ол Нидерландыны Англияға қарсы әрекеттерге тартуға тырысты, соның ішінде қуғында жүрген Карл II-ні қолдады, бұл кем дегенде шектеулі қақтығыстарға және тіпті толыққанды соғысқа әкелуі мүмкін еді, және бұл республикалық реакцияға әкелді. Өлер алдында Вильгельм Амстердамды бақылауға алуға тырысты, Голландия штаттарының алты жетекші мүшесін қамауға алды, бірақ ол қайтыс болғаннан кейін олар босатылды. Бұл алты адам Голландия провинциясын республикалық қозғалыстың жетекшілігіне алып келді, ол Нидерландыны штадтхолдерсіз еркін республика ретінде тануға ниеттенді. Нәтижесінде, 1650 жылы Вильгельм II қайтыс болғаннан кейін бірінші штадтхолдерсіз кезең басталды, бірақ жеті провинцияның соңғысы оған 1651 жылдың қаңтарында ғана келісті.

Англия делегациясы Гаагаға

1643 жылы Оливер Сент-Джон Нидерландыдағы протестанттарды шотландтар қол қойған, бірақ қабылданбаған Салтанатты Лига мен Келісімге қол қоюға шақырды. 1649 жылы Карл I-нің өлім жазасына кесілгеннен кейін парламент Гаагаға Біріккен провинциялармен одақ құру туралы талқылау үшін елші жіберді, бірақ ол патшаның өліміне кек қайтарғандықтан келгеннен кейін көп ұзамай өлтірілді, содан кейін бұл ұсыныс қолайлы уақытқа дейін тоқтатылды. 1650 жылы 6 қарашада Вильгельм II-нің кенеттен қайтыс болуы, оның танымалдылығы 1647 жылы сайланғаннан кейін, Штаттар партиясының наразылығынан кейін жағдайды өзгертті. Штаттар партиясы – тек Штаттар Генералдарының билігі идеясымен ең жақын байланысты болған саяси фракция, және ол әсіресе Голландияның ірі коммерциялық провинциясында күшті болды. Вильгельм II-ге қарсы қолдау алу үшін ол Оливер Кромвельдің көмегін сұрады. Вильгельм II-нің өлімінен кейін Штаттар партиясы саяси жағынан күштірек позицияда болды және енді штадхольдерлерге қарсы Кромвельдің қолдауына мұқтаж емес еді. 1651 жылдың қаңтарында ағылшын Мемлекеттік Кеңесі Нидерланд Штаттарының Генерал-губернаторының 28 қаңтарда Британдық Одақты Англияның заңды үкіметі ретінде тануға дайын екенін біліп, Оливер Сент-Джон басқаратын республикаға екі ерекше елшімен елшілік жіберді. 1651 жылы 7 наурызда Гаагаға келген ағылшын делегациясы олардың мақсаты – «республикамен тығыз одақ және біріккен одақ құру» екенін түсіндірді, бұл «екі Одақтың Конфедерациясы» арқылы іске асырылуы тиіс, және 1648 жылы парламенттік елші ұсынған, голландтар қарастырудан бас тартқан ұсынысқа негізделген. Голландтар екі ел арасындағы келіспеушілікті тоқтатуды күткен. Үш айлық сапар барысында ағылшын делегациясын голландтардың жаушылдығына басқа оқиғалар көндірді. Гаага – Карл I-нің қызы, Корольдік ханшайымы Мэри Генриетта Стюарттың, Вильгельм II-нің жас жесірінің резиденциясы болды. Оның қатысуы ағасы Чарльзбен соғыспайтын ағылшын аристократтарын Гаагаға тартты, ол көп жылдар бойы оранжистердің бекінісі болған. Одақтың делегациясы өздерінің пәтерлерін қарулы күзетсіз тастай алмады, себебі олар роялистерден немесе олардың жалақысын алған үлкен оранжист толқындарынан шабуылға ұшырауы мүмкін еді. Ағылшын делегаттары маусымның соңғы аптасында кеткенде, голландтарға сенуге болмайтынын және Біріккен провинциялар оранжист партиясының бақылауында екенін, демек, Одақтың қауіпсіздігіне қауіп төндіретінін хабарлады. Голландия және Батыс Фризия мемлекеттері ағылшын роялистерінің, Карл I-нің өлім жазасына наразылық білдірген оранжистердің және Кромвельдің діни жаңалықтарына қарсы шыққан кейбір қатал кальвинист пасторларының қызметін тоқтатуға дайын болмаса, тіпті мүмкін емес болса да, экономикалық мәселелер одан да маңызды болмаса, Кромвельге соғысқа барудан гөрі, про-Стюарт оранжистерін жеңу үшін биліктегі республикалық регенттермен одақтасуы логикалық болар еді. Сент-Джонның кетуінен кейін Штаттар Генералдары талқылауды жалғастыру үшін Лондонға делегация жіберді. Алайда, 1651 жылдың қыркүйегіндегі Вустер шайқасынан кейін ағылшын парламентіндегі радикалды элемент күшейді және Нидерландымен одақ құруды шын жүректен жақтаған Кромвельді қоса алған топ, Нидерландының саудасын соғысқа бармай-ақ басып тастауды немесе саяси себептермен Нидерланд республикасымен соғысқа шақыруды қалағандардан басым болды. Голландтар өздері әзірлеген 36 баптың экономикалық ережелері Біріккен провинциялардың тәуелсіздігіне нұқсан келтірмей, Испаниямен соғысқа араласпай, сауда келісімінің негізін құра алады деп есептеді, бірақ көп ұзамай ағылшын келіссөзшілерінің ағылшын роялистеріне қарсы голландтардың шараларын қамтамасыз етуге және үшінші елдер арасындағы сауданы жүзеге асыратын голландтарға шектеулер қоюға көбірек қызығушылық танытқаны анық болды. Довердің жанындағы Тромп пен Блейк арасындағы қарулы қақтығыс осы мәселелер шешілгенге дейін болды, ал ағылшындар келіссөздерді дереу тоқтатты және голландтар соғыс бастауға мүмкіндік берген кезде оларды қайта ашудан бас тартты.

Соғыс жолы

Англияда 1648 жылдан кейін, әсіресе Карлдың өлім жазасын алуы және одақтастық жарияланғаннан кейін, армия парламентке қарағанда саяси жағынан ықпалды рөл атқарды. Руперттің флотын және оның базаларын бейтараптандыру, 1649 жылы Ратминс және Дрогеда шайқастарында ирландтық роялистердің жеңіліске ұшырауы, ал 1650 жылы Данбар шайқасында шотландтардың жеңіліске ұшырауы Комонвеллге голландтармен қарым-қатынаста, саудада және Вильгельм II-нің Стюарттарға қолдау көрсетуіне қатысты белсенділік танытуға мүмкіндік берді. Француз порттарының жанында ағылшын кемелері ондаған бейтарап голланд кемелерін тоқтатты, ал кейбіреулері тәркіленді. Голландтардың алаңдаушылығын Англияның Шотландиямен сауда жасауға тыйым салуы одан әрі күшейтті. 1649 және 1650 жылдары теңіз генералы Роберт Блейк принц Руперттің басқаруындағы роялистік флотты Ирландиядағы базаларынан ығыстырып, оны Лиссабон портына дейін қуды, онда порттың бекіністері және португал корольінің Блейкті портқа кіргізбеуінен қорғалды. Мемлекеттік кеңес Блейкті күшейтуге шешім қабылдады және оған Бразилиядан кемелерді тәркілеуге, сондай-ақ 1650 жылдың шілдесінде Португалияға кеткен ағылшын елшісін қайтаруға уәкілеттік берді. Португалиялықтардың Рупертті қуудан бас тартуына жауап ретінде Блейк Бразилиядан Тежу өзеніне кіретін сауда кемелерін тәркілеуді жалғастырды. 1650 жылдың 24 қыркүйегінде Блейк Бразилиядан келген 23 сауда кемесі мен олардың әскери-теңіз сүйемелдеушілеріне шабуыл жасады, португал адмиралын батырып, вице-адмиралды және он үлкен сауда кемесін тұтқынға алды. Португалиялық сот Рупертті 1650 жылдың қыркүйегінде Лиссабон портын тастауға мәжбүр етті, бірақ Блейкті күтіп тұрғанын білгеннен кейін Руперт кемелерін португал жағалауындағы бекіністердің қорғауына қойды, ол желтоқсанға дейін онда қалды, содан кейін Батыс Үндістанға қашып кетті. Роялистік флоттың қаупі оны шегінуге мәжбүрлеу арқылы бейтараптандырылды. Оның Сцилли аралдарындағы, Мэн аралындағы және Канал аралдарындағы бекіністері 1651 жылы басып алынды. 1652 жылы генерал Джордж Айску Батыс Үндістандағы және Солтүстік Америкадағы Англияның отарларын қайтарып алды. 1651 жылдың 3 қыркүйегінде Вустер шайқасында Карл II және оның әскерлеріне қарсы жеңіске жеткендіктен, Англия Парламенті ашуланып, жоғарыда айтылғандай, 1651 жылдың қазан айында алғашқы Навигациялық актіні қабылдады. Голланд саудагерлері арасындағы наразылық 1652 жылдың басында Джордж Айскудің Ұлттар бірлестігінің саудаға тыйым салған Барбадос роялистік колониясымен сауда жасаған 27 голланд кемесін тәркілеуінен кейін күшейді. 1651 жылдың қазан айынан 1652 жылдың шілдесіне дейін ағылшын қарақшылары тағы жүзден астам голланд кемесін тәркіледі. Сонымен қатар, флотты армия есебінен кеңейтуді жақтаған голланд штадхолдері Вильгельм II-нің қайтысы Голландияның қорғаныс саясатын Амстердам мен Роттердамның ірі сауда мүдделерін қорғауға бағытталды. Осыған сәйкес, Штаттар Генералы 1652 жылдың 3 наурызында 150 сауда кемесін жалдап, жарақтандыру арқылы флотты кеңейтуге шешім қабылдады, бұл жау кемелеріне қарсы тиімді сүйемелдеуге мүмкіндік берді. Голландия Штаттары бұл шараның қорғаныс мақсатында екенін және ол өз капитандырын мұқият таңдап, ағылшын әскери кемелеріне сәлем беру туралы ескертулер бергенін атап көрсеткенімен, бұл шешім туралы хабар 1652 жылдың 12 наурызында Лондонға жеткенде, бұл провокациялық қадам ретінде қарастырылды.

Соғыс

Комонвелл соғысқа дайындала бастады, бірақ екі ел де дайын болмағандықтан, егер 1652 жылғы 29 мамырда Довер маңындағы Англия арнасында голланд лейтенант-адмиралы Мартен Тромп пен теңіз генералы Роберт Блейк арасындағы бір жағымсыз кездесу болмаса, соғыс кейінге қалдырылуы мүмкін еді. Кромвельдің жарғысы бойынша Солтүстік теңізде немесе Арнадағы барлық шетелдік флоттар туларын салют ретінде суға түсіруі керек болды, бұл ағылшындар ұзақ уақыттан бері талап етіп келген ежелгі құқықты қайта жаңғыртты. Тромптың өзі осы құрмет белгісін беру қажеттігін жақсы білді, бірақ ішінара түсініспеушілік пен ішінара теңізшілер арасындағы наразылықтан ол дереу жасалмады, содан кейін Блейк атып, қысқа Довер шайқасын бастады. Тромп екі кемесінен айырылды, бірақ конвойін қауіпсіз жерге жеткізді. Голландия штаттары соғыстың алдын алу үшін жоғары лауазымды шенеунік, Ұлы зейнеткер Адриан Пауды Лондонға жіберді, бірақ бұл бекер болды: ағылшын талаптары соншалықты жоғары болғандықтан, өзін-өзі құрметтейтін мемлекет оларды қанағаттандыра алмады. Соғысты ағылшын Парламенті 1652 жылдың 10 шілдесінде жариялады. Голланд дипломаттары не болып жатқанын түсінді: кетіп бара жатқан елшілердің бірі: «Англия алтын тауға шабуылдауға дайындалуда, ал біз темір тауға шабуылдауға дайындалудамыз» деді. Голланд оранжистері қуанды, өйткені жеңіс немесе жеңіліс оларды билікке жеткізеді деп күтті. Соғыстың алғашқы айларында ағылшындар голланд конвойларына шабуыл жасады. Блейк 60 кемемен Солтүстік теңіздегі голланд балық аулауын және Балтықпен голланд саудасын бұзу үшін жіберілді, ал Айску Каналды күзету үшін шағын күшпен қалды. 1652 жылдың 12 шілдесінде Айску Португалиядан қайтып келе жатқан голланд конвойын тоқтатып, жеті сауда кемесін басып алды және үшеуін жойды. Тромп Айскуға шабуыл жасау үшін 96 кемеден тұратын флот жинады, бірақ оңтүстік жел оны Солтүстік теңізде ұстады. Солтүстікке бұрылып, Блейкті қуалай келе, Тромп ағылшын флотын Шетланд аралдарынан қуып жетеді, бірақ дауыл кемелерін шашыратты және шайқас болған жоқ. 1652 жылдың 26 тамызында Зеландиядан шыққан директорлардың кемелерімен бірге, командир шені бар Михель де Руйтер басқарған голланд конвойын Айску көреді. Айску өзінің ең күшті және жылдам соғыс кемелерінің тоғызымен конвойға шабуыл жасауға тырысты, бірақ Де Руйтер қарсы шабуыл жасады және Плимут шайқасында қарулы сауда кемелері қолдамаған ағылшын соғыс кемелерін қоршады. Конвой қашып кетті, Айску қызметтен алынды, ал де Руйтер өзінің алғашқы тәуелсіз командасында беделге ие болды. Шетландтағы сәтсіздіктен кейін Тромп та қызметтен алынды, ал вице-адмирал Витте де Уитке командалық берілді. Голланд конвойлары ағылшын шабуылдарынан қауіпсіз болғандықтан, Де Вит күштерін шоғырландырып, теңізді бақылауға мүмкіндік тапты. Кентіш Нок шайқасында 1652 жылдың 8 қазанында голландтар Темза өзенінің аузына жақын ағылшын флотына шабуыл жасады, бірақ көптеген шығындарға ұшырады. Голландияның жеңіліске жақын екеніне сенген ағылшын Парламенті Жерорта теңізіндегі жағдайды нығайту үшін жиырма кеме жіберді. Бұл бөлініс қараша айында Блейкке 42 жауынгер кемесін қалдырды, ал голландтар өз флотын нығайтуға бар күштерін жұмсады. Бұл бөлініс желтоқсанда Дунгенес шайқасында Тромптың ағылшын жеңілісіне әкелді, ал 1653 жылдың наурыз айында Легхорн шайқасында көбінесе жойылған ағылшынның Жерорта теңізі флотын құтқара алмады. Голландтар Арнаны, Солтүстік теңізді және Жерорта теңізін тиімді бақылауға алды, ал ағылшын кемелері портта блокадаға ұшырады. Нәтижесінде Кромвель Парламентті голландтармен құпия бейбіт келіссөздер жүргізуге көндірді. 1653 жылдың ақпан айында Адриан Пау Голландия штаттарынан хат жіберіп, бейбіт келісімге қол жеткізуге деген шынайы ниеттерін білдірді. Алайда, бұл талқылаулар Rump Парламенті мүшелерінің аз ғана көпшілігімен ғана қолдау тапты және шамамен бір жыл бойы ешқандай прогресс болған жоқ. Саясаткерлер қақтығысты тоқтатуға жақын болса да, теңіз соғысы жалғасты, ал 1652-53 жылдың қысында ағылшын флоты кемелерін жөндеп, тактикасын қарастырды. 1652 жылы болған теңіз шайқастарының барлығы дүрбелеңмен өтті, жау кемелерін басып алу және жауды жаулап алу әсіресе голландтардың сүйікті тактикасы болды. Эскадрильялар немесе тіпті жеке кемелер флоттың қалған бөлігіне назар бермей соғысты, бірақ 1650 жылғы ағылшын флотының нұсқауларында сол эскадрильяның басқа кемелерін қолдаудың маңыздылығына баса назар аударылды. 1653 жылдың алғашқы маңызды шайқасында ағылшын флоты голландтарға 28 ақпаннан басталган үш күндік Портленд шайқасында қарсы шықты. Олар кемінде 20 голланд сауда кемесін басып алды, кемінде сегіз және мүмкін он екі соғыс кемесін жойды және голландтарды Арнадан ығыстырды. 1652 жылғы шайқастар сияқты, бұл да дүрбелеңге толы болды, бірақ ең маңызды тактикалық оқиғалар алғашқы күні болды, онда Тромп барлық голланд флотын ағылшын флотының арт жағындағы шамамен жиырма кемеге қарсы басқарды, олардың үстінен өтуге үміттенеді. бірақ ағылшын флотының көп бөлігі көмектеспейді. Алайда, ағылшын кемелерінің саны аз болғандықтан, олар жедел түрде тізімдегі формацияны құрып, үйлесімді ауыр оқ ату арқылы голландтарды ұстап тұрды. Портленд шайқасының тікелей нәтижесі болсын немесе бірнеше жыл бойы жинақталған тәжірибе болсын, 1653 жылдың наурыз айында Роберт Блейк «Теңізде жүзу және шайқасу нұсқауларын» жазды, бұл ағылшын теңіз тактикасының негізгі қайта құрылуы, сонымен қатар жеке тізімдегі формацияның алғашқы ресми сипаттамасын қамтиды. Бұл жаңа формацияның сәттілігі 1653 жылдың маусымындағы Габбард шайқасында көрінді, онда ағылшын флоты голландтарды ұзақ қашықтықтағы артиллериялық дуэльде жеңіп қана қоймай, көптеген кемелерді жөндеуге жібермей, блокаданы сақтап қалды. Голландтар, керісінше, сызықтық тактикаға аз сенді, ағылшын кемелерімен жақын қашықтықтағы шайқасқа түсіп, оларды басып алуға және жаулап алуға ұмтылды, тіпті 1665 жылғы Лоустофт шайқасында да, және сол шайқасқа дейін өз флотында қолданылатын көптеген баяу және нашар қаруланған жалдамалы сауда кемелерін сақтап қалды. 1653 жылдың наурыз айының ортасында Голландия штаттары ағылшын Rump Парламентіне егжей-тегжейлі бейбіт ұсыныс жіберді, ол қызу пікірталас тудырды және жауап беруге шағын көпшілік дауыс берді. Голландия штаттарына және сәуір айында Бас штатқа жауап голланд ұсынысын сынады, бірақ әңгімелерді бастауға мүмкіндік берді. Rump Парламенті мен оның қысқа ғұмырлы ізбасары, Тағайындалған Парламент екеуі де таратылғанға дейін, соңғысы 1653 жылдың желтоқсанында, көптеген нәтижелерге қол жеткізілмеді. Келесі айда Бас штат келіссөздерді қайта бастауды сұрады, ал мамыр айында Кромвель голланд елшілерін Лондонға қабылдауға келісті. Маусымның ортасында Йохан де Витт Бас штатты бейбіт шарттарды келісу үшін Лондонға комиссарлар жіберуге көндірді, ал Кромвель оған құлақ қойды, бірақ голланд республикасы Оранж үйі үстемдікке ие болмайтынын қамтамасыз етуі керек екенін талап етті және Навигациялық актіні жоюдан бас тартты. Кромвель төрт голланд елшісіне екі елдің саяси одағы туралы жоспарын қайта ұсынды, олар Лондонға кешігіп келді, бірақ олар оны батыл түрде қабылдамады. Ол сонымен қатар Голландия Республикасымен соғыс жолын болдырмауға тырысты, өйткені ол Испаниямен соғыс жоспарлап отырды. Кромвель содан кейін Испанияға қарсы әскери одақ ұсынды, испандық Американы бағындыруға көмектесу үшін Навигациялық актіні жоюға уәде берді: осы ұсыныс та қабылданбады. Кромвель содан кейін 27 баптан тұратын ұсынысқа қайта оралды, олардың екеуі голландтар үшін қабылдауға жарамсыз болды: барлық роялистер қуылды және Республиканың одақтасы Дания Швецияға қарсы соғысында тастап кетілді. Ақырында Кромвель келісімге қол жеткізген 25 бапқа келісті.

Салдары

Голландиялықтар қатал бейбітшіліктен құтқарылды. Бұл Кромвельдің мейірімділігіне және ол ұзақ соғыс пен ағылшын теңіз экономикасына тиетін ауыр экономикалық зияннан қорқуына байланысты болды. Дегенмен, голландиялықтар 36 бапта көрсетілген мақсаттарының көбін іске асыра алмады және бірнеше шағын жеңілдіктерге келісуге мәжбүр болды: Англия мен оның колониялары арасындағы сауданы голландиялық саудагерлерден шектеген Навигация заңының қабылдануы, Шығыс Үндістандағы Ост-Индія компаниясының шығындары үшін 85 000 фунт стерлингтік өтемақы және Амбойна қырғынының құрбандарының туыстарына төленуге тиіс 3 615 фунт стерлинг. Шығыс Үндістандағы Рун аралы Ост-Индія компаниясына берілуге тиіс болды, бірақ голландиялықтар оны ешқашан қайтарған жоқ. Соңында, символдық әрекет: ағылшын әскери кемелерінің туына салют беру. Кромвельдің голландиялықтарды бағындыруға мүмкіндік беретін одақ құруға бағытталған бастапқы саяси мақсатынан бас тартылды; оның орнына ол талап еткен негізгі жеңілдік соғысқа түсудің бастапқы себебімен байланысты болмады. Бұл голландиялықтардың Оранж князі немесе Оранж әулетінің басқа өкілінің Нидерландта Штадхолдер немесе кез келген басқа мемлекеттік лауазымды атқаруына келіспеуі керек болған жалғыз талап болды, бұл талап Оранжистердің күшті қарсылығына ұшырады, бірақ Йохан де Витт партиясының мүдделеріне толыққанды қайшы емес еді. Бұл ресми бейбіт келісімге енбесе де, Голландия провинциясынан келген келіссөзшілердің екеуі құпия қосымшаға келісті, онда Англия Голландия штаттары Голландияның жекешелендіру заңын қабылдағаннан кейін ғана келісімді ратификациялайды, бұл Оранж әулетін сол провинцияда мемлекеттік лауазымдарды атқарудан шығарады: бұл заң 1654 жылдың мамырында қабылданды. Басқа бірнеше голландиялық провинциялар наразылық білдірді, бірақ олардың провинциялық ассамблеялары өздерінің ішкі дауларын шеше алмады және басқа провинциялармен бірлесіп қарсылық көрсетуге мүмкіндік таппады. Дегенмен, олар өздерінің заңдарын қабылдамаса да, іс жүзінде оған қарсы болмады. Тек Екінші ағылшын-голландия соғысынан кейін Голландиядан басқа тағы төрт провинция Мәңгілік эдиктті (1667) қабылдады, ол жекешелендіруді бекітті. Англия бейбітшілікті тойлады, бірақ бұл да жеңілдеу болды – Кромвель 1654 жылдың 23 мамырын Алғыс айту күні деп жариялады. Ағылшындар бейбіт келісімнен аздаған пайда алды, бірақ голландиялықтарға ешқандай жеңілдік жасаған жоқ, бірақ Голландия Республикасының күшті саудалық позициясы көбінесе сақталды және екі елдің арасындағы бәсекелестік шешілмеді. Әсіресе, олардың жаңадан пайда болған теңіз арқылы жүзеге асырылатын отарларында голландиялық және ағылшын сауда компаниялары арасындағы қақтығыстар жалғасты, олардың өздерінің әскери кемелері мен әскерлері болды. Ағылшыздар голландиялықтардан тартып алған жаңа кемелерді пайдаланып, голландиялықтарға ұқсас сауда флотын құруға тырысты, әсіресе көбірек флайботтар салуға. Голландиялықтар да Кентиш-Нок, Габбард және Схевенинген шайқастарында байқалған сызықтық кемелердің жетіспеушілігін жою үшін ірі кеме жасау бағдарламасын бастады. Адмиралтействоларға енді осы алпыс жаңа кемені сатуға тыйым салынды. 1665 жылы Екінші ағылшын-голландия соғысы басталғанда, голландиялықтар одан да жақсы дайындалған еді.