Кіріспе

1665-1667 жылдардағы теңіз шайқасы. Екінші ағылшын-голландия соғысы немесе Екінші голландия соғысы 1665 жылдың 4 наурызында басталып, 1667 жылдың 31 шілдесінде Бреда шартының қол қойылуымен аяқталды. Англия мен Голландия Республикасы арасындағы теңіз шайқастарының бірі, оның себептері саяси айырмашылықтар мен коммерциялық даулардың жиынтығы болды. Бірнеше маңызды шайқастарға қарамастан, ағылшын Корольдік флоты да, голландиялық Штаттар флоты да шешуші жеңіске жете алмады, ал 1666 жылдың соңына қарай соғыс тоқтап қалды. Бейбіт келіссөздер басталғанымен, екі тарап та 1667 жылдың маусымында Медуэйге голландиялық шабуыл Шарль II-ні шарттарға келісуге мәжбүр еткенше, маңызды ұступтар жасауға дайын болған жоқ. Шарты көп жылдар бойы туындаған бірқатар мәселелерді шешіп, екі елдің Францияның XIV Людовик патшасының экспансиялық саясатына қарсы бірігуіне ұзақ мерзімді мүмкіндік берді. Алайда, қысқа мерзімде Карлдің осы жеңіліске кек қайтару ниеті 1672 жылы Үшінші ағылшын-голландия соғысына алып келді.

Өмірбаян

Despite similar ideologies, commercial disputes and political differences between the Dutch Republic and Commonwealth of England led to the First Anglo-Dutch War from 1652 to 1654. The treaty that ended the war failed to address these issues, including Dutch opposition to the 1651 Navigation Acts, and English objections to Dutch trading monopolies. This meant tensions continued, and even when the two countries were theoretically at peace, competition for markets in the East Indies and elsewhere often resulted in conflict outside Europe. For various reasons, factions in both countries hampered efforts to reach resolution through diplomatic means. From 1650 to 1672, Dutch politics was dominated by the States Party and their leader, Grand Pensionary Johan de Witt. Despite suspicions about Charles II's links to their Orangist opponents, de Witt viewed the 1660 Stuart Restoration as an opportunity to rebuild relationships. He hoped to negotiate overlapping defensive agreements with England and France to ensure peace, and to continue Dutch economic dominance. However, the English saw little benefit in preserving this system, and wanted concessions the Dutch were not prepared to grant. When merchants in the City of London demanded increased Protectionism, Charles II renewed the Navigation Acts in August 1660, then strengthened them further in 1663. Parliament claimed they were simply responding to measures taken by the Dutch East India Company, or VOC, to enforce its monopolies in Asia, and by the West Indische Compagnie, or WIC, in West Africa. For Charles, expanding the economy was another way to reduce his financial dependence on Parliament, preferably using royal monopolies or charters to do so. In 1660, he and his brother James founded the Royal African Company, or RAC, whose purpose was to challenge Dutch dominance of the Atlantic slave trade. Investors included senior politicians such as George Carteret, Shaftesbury and Arlington, creating a strong link between the RAC and government policy. The Atlantic trade was a three-way process, whereby slaves from West Africa were transported to sugar plantations in the Caribbean, which in turn were supplied by colonies in North America. These links meant conflict in one region often led to fighting in all three. In August 1664, the English first occupied New Netherland, renaming it New York City, then took WIC slaving posts in modern Guinea. When these were recaptured by a Dutch fleet under Michiel de Ruyter in early 1665, the RAC was forced into bankruptcy, and its influential investors saw war as the best way to recoup their losses. In taking these actions, the Dutch were reassured by their 1662 defensive treaty with France, under which Louis XIV agreed to provide military support if they were attacked by England. In return, the Dutch undertook not to interfere with French actions in the Spanish Netherlands, but by 1664, many were concerned by the prospect of having an expansionist France as a neighbour, rather than a weakened Spain. Although it provided another reason to agree terms with England, negotiations made little progress. This was partially due to the complexity of the Dutch political system, which made it difficult to reach consensus between the different provinces and powerful trade groups like the VOC. It also reflected de Witt's belief that Parliament would not approve funds for an expensive naval war, a view shared by many English politicians, including Charles' chief minister Lord Clarendon. For his part, Louis XIV feared an Anglo-Dutch conflict might draw in Spain or the Holy Roman Empire, and impede his efforts to acquire the Spanish Netherlands. He therefore tried to mediate between the two, or at least limit conflict to Africa and the Americas, which would not require France to become involved. Aware of his reluctance, Charles II saw no reason to make concessions, while Sir George Downing, his Ambassador in The Hague, claimed recent financial losses meant the Dutch could not afford a war. Other advisors argued the Franco-Dutch treaty only applied to defensive actions, so provoking the Dutch into declaring war would give Louis XIV the chance to remain neutral. Following English attacks on convoys off Cadiz and in the English Channel, the Dutch declared war on 4 March 1665.

Қарсылас күштер мен тактика

Кейбір тарихшылар 17 ғасырдағы әскерлердің тактикасы Әскери революция арқылы өзгергеніндей, ағылшын-голландия соғыстары теңіз тәжірибесінде де ұқсас өзгеріс болды дейді. Екі жақтағы кемелер "өз заманындағы ең озық, күрделі, қымбат және көптеген адамдарды қажет ететін қару-жарақ жүйесі" деп сипатталған. Соғысқа қатысқан флоттар әр жақта 100 кемеден асып кеткендіктен, атыс күшін арттыру үшін жоғары деңгейде ұйымдастыру, тәртіп және үйлестіру қажет болды. Бұл мәселелерді шешудің бір жолы – "желілік" ұрыс формациясы. 1664 жылы Корольдік теңіз флоты "жауынгерлік нұсқаулықтарды" жариялап, "желілік" формацияны стандартты тәжірибе ретінде бекітті. Олар сондай-ақ командирлерге флоттарын басқаруға мүмкіндік беретін сигнал беру жүйесін құрды, ал голландиялықтарда мұндай жүйе болмады. Соғыс барысында екі жақ та бұл формацияны қолданды, бірақ ол Корольдік теңіз флотының ауыр кемелеріне және қарсыластарды батыруға бағытталған артиллерияға көбірек сай келді. Голландиялықтар жеке кемелердің шайқасуын, яғни жағаға шығуды артық көрді. Бұйрықтарды жеткізудегі қиындықтар салдарынан көптеген капитандар шайқас кезінде жаумен қақтығысудың орнына соқтығысудан қашуға тырысты, бұл шайқастарды хаостық және көбінесе шешімсіз етіп жіберді. Сонымен қатар, екі флоттың құрамында мақсатты түрде салынған соғыс кемелерінен өзге, көптеген жеке сауда кемелері де болды. Олардың көпшілігі жақсы қаруланған болғанымен, тұрақты атысқа төтеп беруге олардың мүмкіндігі шектеулі болды. Голландиялық сауда кемелері үлкен ағылшын соғыс кемелеріне қарсы әсіресе осал болды. Бірінші ағылшын-голландия соғысынан алынған сабақтарға сүйене отырып, 1653 жылдан кейін голландиялық флот 64 жаңадан салынған және үлкен "желілік" кемелерге қайта құрылды, олардың әрқайсысында 40-тан 60-қа дейін зеңбірек болды. Алайда, олар 100-ден астам зеңбірегі бар HMS Sovereign of the Seas сияқты ағылшын кемелеріне қарағанда нашар болды. 1664 жылы тіпті ауыр кемелердің жаңа ядросын құру туралы шешім қабылданды, олардың көпшілігі 1665 жылы соғыс басталған кезде әлі де салынып жатқан еді. Күшейген қаржы голландиялықтарға осы кемелерді және тағы 20 кемені соғыс кезінде аяқтауға мүмкіндік берді, ал Англияда бар болғаны 12 кеме салынды. Корольдік флот соғыстың басында кемелер мен басшылық тұрғысынан басым болғанымен, бұл артықшылықтар Парламенттің оны қаржыландыруға құлшынбауынан біртіндеп жойылды. Даунинг және басқа да бақылаушылар голландиялықтардың соғысқа төлей алмайтынын айтқан, олардың несиелерін жақсартқан және ақша жинауды салыстырмалы түрде оңайлатып жіберген соңғы реформаларды ескермеді. Ал ағылшынның жеке басты капитандық кемелерден түскен пайда шығындарды жабады деген үміті негізсіз болып шықты. 1664 жылдың желтоқсан айында Парламент теңіз флотына 2,5 миллион фунт стерлинг салық бекітті, бірақ оның көп бөлігі қажетті жөндеулерге жұмсалды немесе шенеуніктер ұрлады деп күдіктелді. Операцияларды қаржыландыру үшін Чарльз Лондон қаласынан қысқа мерзімді қарыздар алуға мәжбүр болды, олардың пайыздық ставкасы үнемі өсіп отырды. 1666 жылдың соңында ақшаның жетіспеушілігі оны флоттың көп бөлігін босатуға итермеледі, бұл апатты нәтижелерге әкелді.

Еуропа; 1665

Екі жақ та қысқа соғыс жоспарлады, себебі ағылшыздар ұзаққа созуға мүмкіндігі болмады, ал голландтар кез келген экономикалық зиянды азайтуды қалады. Де Витт өзінің теңіз командирі Якоб ван Вассенаерге ағылшын флотын шайқасқа шығаруға бұйрық берді, бірақ оның кемелері ұйымдастыру, дайындық, тәртіп және оттық күші жағынан нашар болды. 1665 жылғы 13 маусымдағы Лоустофт шайқасында голланд флоты тарихындағы ең ауыр жеңіліске ұшырады, он алты кемесін жоғалтты. Флотының көп бөлігі қашып үлкерді, бірақ қызметкерлерінің 30 пайыздан астамы қаза тапты немесе тұтқынға алынды, тіпті ван Вассенаердің өзі де қаза тапқандардың арасында болды. Жеңіліс голланд тактикасы мен басқару құрылымдарының кең ауқымды қайта қарастырылуына әкелді, бірнеше капитан әлдеқайда қорқыныш көрсеткені үшін жазаланды немесе қызметтен босатылды. Шілдеде Михил де Рюйтер жаңа бас қолбасшы болып тағайындалды және ағылшындардың үлгісімен жеке кемелерден құралған тізімдік формацияны ресмилендірді. Голландтың қаржысы VOC дәмдеуіш флотының Ваген шайқасынан кейін қауіпсіз үйіне оралғаннан кейін нығайды. Бірақ бұл шығыстағы Оверейссель провинциясын ағылшын жәрдемақысымен қолдау көрсеткен Бернхард фон Галеннің Мюнстер әскерлері басып алғанда теңдестірілді. Мюнстердің шабуылы Германияны соғысқа тарту қаупін тудырды, соның салдарынан император Леопольдтың араласуына мүмкіндік ашылды. Бұл жағдайды ұғынған Людовик фон Галеннің әскерлеріне жабдықтау жеткізілмеуі үшін француз әскерін жіберді. Карл Испаниямен одақ құру бойынша келіссөздер жүргізіп жатқаны туралы хабарламалар келген соң, ол бейбіт келісімге қол жеткізуге тырысты, бірақ ағылшыздар француздың ниетіне күдікпен қарады. Голландтар Солтүстік Америкадағы аумақтық талаптарынан бас тартуға және Батыс Африкадағы үш бекетті беруге дайын болғанмен, Лоустофттағы жетістік Карлдың одан да көп жеңілдіктерді және соғыс шығындарын голландтардың өтеуіне келісуін талап етуіне себеп болды. 1665 жылғы желтоқсан айында Людовик Лондондағы елшілерін шақырып алып, соғыс жариялау ниетін білдірді. Даунинг Оверейссельдегі оранжист партиясымен байланысқа түсті, олар фон Галеннің шабуылынан қатты зардап шекті, олардан Штаттар Генералды Англиямен бейбітшілікке келуді талап етулерін сұрады. Де Витттің беделі осы талапты орындауға мүмкіндік бермеді, және 11 желтоқсанда ол бейбітшілік шарттарының жалғыз қабылданатын нұсқасы – соғысқа дейінгі жағдайға оралу немесе uti possidetis баптары бойынша тез аяқталу екенін жариялады.

Еуропа; 1666

1666 жылдың 16 қаңтарында Людовик Англияға соғыс жариялады. Франциядан ірі көмек алу үшін ақпан айында Дания-Норвегия да Балтық теңізі саудасын ағылшын кемелері үшін және маңызды теңіз жабдықтарына қол жеткізуді тоқтатты. Карлға фон Галенге уәделенген төлемдер көбінесе орындалмады, ал Бранденбург-Пруссия Мюнстерге шабуыл жасаумен қорқытқанда, ол сәуір айында Клевсте Республикамен бейбіт келісімге келді. Англо-голландиялық келіссөздер жеткілікті деңгейге жеткендіктен, де Витт II Чарльсты ресми келіссөздерді бастауға шақырды. Екі тарап та күшті екенін сезінгендіктен, келіссөздер баяу жүрді. Француздар соғыс жариялағандарына қарамастан, Чарльз Людовик қақтығысқа тартылуына ыңғайсыздық сезініп, жасырын хат алмасу арқылы голландтардың талаптарын артық деп есептейтінін білді. Осы кезде француз королі голландтар испандық Нидерландыда қажетті жеңілдіктерді өз еркімен бермейтініне көз жеткізіп, 1667 жылғы Деволюция соғысын жоспарлай бастады. Ал голландтардың рухы көтеріліп, 1665 жылдың басындағы кемелерден гөрі ауыр, 72-ге дейін зеңбірек орнатылған 30 жаңа соғыс кемесі құрылды. Олардың Англия арнасында француз теңіз күштерімен бірігіп, санда айқын басымдыққа ие болуы күтілді. Алайда француз кемелерінің көп бөлігі Жерорта теңізінде орналасқан еді, және сәуір айында Тулоннан шыққандарына қарамастан, кешігулер олардың уақтылы келмейтініне себеп болды. Бір замандас дипломат салыстырмалы түрде жаңа және тәжірибесіз француз флоты мұны әдейі жасады деп болжады, себебі олар "кәсіпкерліктің қиындықтарынан қорқыпты". Дегенмен, француз араласуының қаупі ағылшындарды Довер бұғазын блокадалауға мәжбүр етті, 60 кеме голланд флотының 84 кемесіне қарсы тұрды. 11-15 маусым аралығында өткен Төрт күндік шайқастың бастапқы кезеңдерінде голландтар қарсыластарына ауыр зиян келтірді, бірақ бөлінген эскадрильяның оралуы оларды шегінуге мәжбүр етті. Англия 10 кеме, ал голландтар 4 кеме жоғалтты, бірақ Корольдік флоттың жаушылықты жаңадан бастауға тым зақымдалғаны туралы үміт тез арада қате екені дәлелденді. Жөндеуден кейін ағылшын флоты қайтадан теңізге шығып, 4 және 5 тамыздағы Сент-Джеймс шайқасында голландтармен кездесті. Көбінесе ағылшын жеңісі деп есептелетін бұл шайқастың стратегиялық мәні шамалы болды. Голландтар көп шығынға ұшырап, көптеген кемелері зақымданса да, флоты сақталды, ал ақшаның жетіспеуі ағылшындардың теңізшілеріне жалақы төлеуге немесе жабдық сатып алуға мүмкіндік бермеді. 19 тамызда Влие шығанағында паналаған 150-ге жуық голланд сауда кемелері Холмс өрті деп аталатын шайқаста жойылды, бұл үлкен экономикалық шығынға әкелді. 1665-1666 жылдар аралығында Лондонның Ұлы обасы он сегіз ай ішінде халықтың төрттен бірінен астамын өлтірді. 1666 жылдың қыркүйегінде Лондон өрті қаланың көп бөлігін қиратты, үлкен экономикалық зиян келтірді, ал халық пікірі соғысқа қарсы бұрылды. Чарльз енді Лондон саудагерлерінен қарыз алуға тырыса алмады, және Әскери-теңіз кеңесі көптеген теңізшілерді жалақысыз босатуға мәжбүр болды. Парламент бір жылдан кейін алғаш рет шақырылып, 1,8 миллион фунт стерлингтік жаңа салықтарды бекітті. Алайда, төлемдерге түрлі шарттар қойылды, және олар туралы даулар жинауды кешіктірді. Ақшаның жетіспеуі 1667 жылға арналған теңіз операцияларын жоспарлауды мүмкін емес етті.

Еуропа; 1667

1667 жылдың басында Англияның қаржы жағдайы өте қиынға түсті. Корольдікке өз флотының теңізге лайықты күйде сақтауға жеткілікті қаражат болмады, сондықтан ақпан айында ауыр кемелерді Чатемде тоқтатуға шешім қабылданды, тек голландиялық сауда кемелеріне шабуыл жасау үшін шағын «ұшу флоты» қалды, бұл флоттағы моральды төмендетті, сауда кемелерінің теңізге шығуына және көмір тасымалдаушы кемелердің голландиялықтардың тосқауылдауынан қорықпай Лондонға жетуіне кедергі келтірді. Кларендон Карлға екі нұсқасы бар екенін хабарлады: Парламентке маңызды жеңілдіктер жасау немесе наурыз айында басталған голландиялықтармен олардың талаптары бойынша бейбіт келіссөздерді бастау. Карл келіссөздерді Англияда немесе Гаагада өткізуді қалаған, бірақ голландиялықтар Оранж үйіне қолдауы аз болатын тағы үш қала ұсынды, ал Карл Оңтүстік Генералдық жерлердегі Бреданы таңдады. Осы уақытта Текселде Виллем ван Гент басқаруымен голландиялық флот жиналды. Олардың мақсатының бірі – шотландтық каперлер флотын Форт теңізінде жою. Теңізде шотландтық каперлермен және әртүрлі жағалау батареяларымен (әсіресе Бёрнтислендте) бірнеше кездесулерде голландиялықтар үш кемені жоғалтып, зақымдады. Содан кейін шотландтық каперлер голландиялықтардың соңынан Солтүстік теңізге қарай ілесіп, онда артта қалғандарды оңай ұстап алды. Ұлыбританияның оңтүстік бөлігінде жағдай осылай болған жоқ. Англия Франциямен де соғыста болғандықтан, Карл наурыз айында Парижге бейресми алдын ала келіссөздер жүргізу үшін елшілерді жіберді. Франко-голландиялық қарым-қатынастың нашарлауын ескере отырып, бұл келіссөздер Кларендон ескермеген үшінші нұсқаға ұласты: Франциямен құпия одақ. Сәуірде Карл Луимен алғашқы құпия шартын жасады, онда Англия Испанияның Нидерландысын басып алуына қарсы тұратын одақтарға кірмейді деп жазылған. Мамыр айында француздар басып кірді, бұл Деволюция соғысын бастады. Карл Бредадағы келіссөздерді кешіктіру арқылы өз флотын дайындау үшін жеткілікті уақыт алуға үміттенеді, голландиялықтардан жеңілдіктер алу үшін француздың алға жылжуын пайдаланды. Де Витт Карлдің жалпы ниеттерін білді, бірақ құпия шартты білмеді. Ол соғысты бір соққымен аяқтауға тырысты. 1659 жылы Даниядағы әрекеттерінен бастап, Дания аралдарын азат ету үшін көптеген десанттарды қамтитын голландиялық теңіз флоты амфибиялық операцияларды жан-жақты зерттеді; Голландиялық теңіз жаяу әскерлері 1665 жылы құрылды. Төрт күндік шайқастан кейін голландиялық теңізшілер контингенті теңізде голландиялықтар жеңіске жеткен жағдайда Кентке немесе Эссекске десант түсіруге дайын болды. Голландиялық флот Темзаға қауіпсіз өтуге тырысқан жоқ, өйткені навигациялық буйлар алынып тасталды және күшті ағылшын эскадрильясы олардың өтуіне қарсылық көрсетуге дайын болды. Бірақ қазір ағылшын флотының осындай шабуылға қарсы тұра алатын күші болмады. Де Витт флоттың қорғаны жоқ Чатемге, оның інісі Корнелиус басшылығымен, теңіз жаяу әскерлерін десанттау жоспарын жасады. Маусым айында Де Руйтер Корнелис де Витт қадағалауымен Темза өзенінің сағасында Медвейге голландиялық шабуылды бастады. Шеернесс бекінісін басып алғаннан кейін голландиялық флот Медвейдің кіреберісін қорғайтын үлкен тізбекті бұзып, 13-ші күні тоқтатылған ағылшын флотына шабуыл жасады. Осы батыл шабуыл Корольдік теңіз флоты мен оның алдыңғылары тарихындағы ең үлкен апаттардың біріне айналды. Корольдік теңіз флотының қалған он бес кемесі голландиялықтар тарапынан немесе ағылшындықтар тарапынан өзенді бөгеп тастау үшін батырылды. Сегіз «үлкен кемелердің» үшеуі өртеліп кетті: «Роял Оук», жаңа «Лоял Лондон» және «Роял Джеймс». Ең үлкен ағылшын флагманы, экипажымен тасталып, бір оқ атусыз тұтқындалып, Кувейтке трофей ретінде сүйретілді. Оның корольдік қару-жарақты бейнелейтін артқы жағы Риксмузейде көрсетілген. Англия үшін бақыты, голландиялық теңізшілер сол кездегі Англияның ең ірі өнеркәсіптік кешені – Чатем кемежайынан аман қалды; кемежайларға құрлықтан шабуыл жасау ағылшын теңіз күшін бір ұрпаққа кері қайтаратын еді. Голландиялықтардың Харвичтегі ағылшын теңіз бекетіне шабуыл жасауға тырысуы Ландгард фортының шайқасы голландиялықтардың сәтсіздігімен аяқталғаннан кейін тоқтатылды. Голландиялықтардың табысы бүкіл Англияға үлкен психологиялық әсер етті, Лондон Ұлы Лондон өртінен бір жыл өткеннен кейін өте осал сезінді. Бірақ голландиялықтар екінші рет Ұлыбританияға маңызды күштерді десанттауға немесе Чатем кемежайына елеулі зиян келтіруге үлкермеді. Шабуыл, ағылшынның қаржылық дағдарысымен бірге, келіссөздерді жеделдетті. Мұның бәрі, соғыстың құны, Ұлы Жұма және Карлдың сарайының жомарт шығындары Лондон қаласында наразылық атмосферасын тудырды. Кларендон Бредадағы ағылшын елшілеріне бейбіт келісімге тез қол қоюға бұйрық берді, өйткені Карл ашық бүлікке қорқынышпен қарады.

Кариб теңізіндегі соғыс

Екінші ағылшын-голландия соғысы Кариб теңізіндегі аралдарға тарады. 1665 жылдың соңында ағылшын күштері, негізінен Ямайканың вице-губернаторы, подполковник Эдвард Морганның басшылығындағы буканиерлерден тұрды. 1665 жылдың желтоқсанында ағасы қайтыс болғаннан кейін Томас Морган осы екі аралдың губернаторы болып тағайындалды. 1665 жылдың соңында Ямайка мен Барбадостан келген ағылшын күштері голландтардың Тобаго иелігін басып алды. Француздардың голландтар жағына соғыс жариялауы Кариб бассейніндегі күштер тепе-теңдігін өзгертті және голландтардың қарсы шабуылға шығуына жағдай жасады. Жаңа одақтастардың алғашқы табыстары 1666 жылдың тамызында Тобагоны француздардың қайтарып алуы, 1666 жылдың қарашасында Синт-Эстациусты франко-голландиялықтардың бірлесіп қайтарып алуы және сол айда Антигуа ағылшын аралын француздардың басып алуы болды. 1667 жылдың қаңтарында Жозеф Антуан де Ла Барр басқарған француз эскадрильясының келуі француздарға Сент-Китс пен Монтсерраттың ағылшын бөлігін басып алуға мүмкіндік берді, нәтижесінде тек Невис және Ливард аралдары ағылшын қолында қалды, ал Ямайка мен Барбадос батысқа қарай қалды. Адмирал Абрахам Крийнсен басқарған голланд күштерін Штаттар Генералы емес, Зеландия провинциясы ұйымдастырды. Олар 1667 жылдың ақпанында Кайеннеге келді және сол айда Суринамды ағылшындардан басып алды. Крийнсен Суринамда сәуірге дейін күтіп, ағылшын гарнизонын қуғаннан кейін босатылған Тобагоға бет бұрды, онда ол бекіністі қайта жарақтап, кішкентай гарнизон қалдырды. Крийнсенге кешіктірмеу туралы нұсқау берілгенімен, ол де Ла Баррмен күштерін біріктіре алмады, тек мамыр айының басында ғана келісімге келді, нәтижесінде 17 мамыр 1667 жылы Невиске франко-голландиялық шабуыл жоспарланды. Алайда, олардың шабуылы 17 мамырда Невис шайқасында кішігірім ағылшын күштерімен тойтарылды. Бұл шайқас соғыстың барлық үш флоттың қатысқан жалғыз теңіз шайқасы болды және де ла Баррдың нашар басшылығына байланысты сәтсіз аяқталды. Осы сәтсіз шабуылдан кейін Крийнсен ашуланып, Вирджиния колониясына шабуыл жасау үшін солтүстікке қарай жүзіп кетті, ал француздар де ла Барр басшылығында Мартиникаға көшті. Невис шайқасы Кариб теңізіндегі ағылшын теңіз бақылауын қалпына келтірді және Антигуа мен Монтсерратты қайтарып алуға, сондай-ақ Сент-Китске жасалған сәтсіз шабуылға мүмкіндік берді. Сәуір айында контр-адмирал сэр Джон Харман басқаратын тоғыз соғыс кемесінен және екі өрт кемесінен тұратын жаңа ағылшын эскадрильясы Батыс Үнді аралдарына қарай жүзіп, маусымның басында оларға жетті. Харман француздардың жеті үлкен және 14 кіші соғыс кемесімен және Ла Барр басшылығындағы үш өрт кемесімен кездесті, олар Мартиникадағы Форт Сен-Пьердің батареяларының жанында бекінген. Ол 6 шілдеде шабуыл жасап, француз кемелерінің барлығын, екеуін ғана батырып, өртеп немесе тұтқынға алды. Француз флоты бейтараптандырылғаннан кейін, Харман 15 қыркүйекте Кайен қаласына шабуыл жасап, гарнизонды капитуляцияға мәжбүр етті. Ағылшын флоты қазан айында Суринамдағы Зеландия фортын қайтадан басып алды. Осы ағылшын жеңістері туралы хабар Англияға қыркүйек айында ғана жетті, Бреда шарты қол қойылғаннан кейін, 31 шілдеден кейін басып алынған иеліктер қайтарылуы керек болды. Крийнсен Кариб теңізіне қайтып келгенде француз флотының жойылғанын және ағылшындар Суринамды қайта иеленгенін көрді.

Бреди келісім-шарты

1667 жылғы 31 шілдеде Англия мен Нидерланды арасында бейбітшілік шарты жасалды. Шарты ағылшындарға Жаңа Нидерландыны өздерінде қалдыруға мүмкіндік берді, ал голландтар Пулау Рун, Форт Кормантин және Суринамның құнды қант плантацияларын бақылауда ұстады, сондай-ақ Тобаго, Сент-Эстациус және Батыс Африкадағы сауда посттарын қайтарып алды. Бұл *uti possidetis* принципіне негізделген шешім кейін Вестминстер шартында расталды. Англия Нидерландының сауда аймағының бір бөлігі ретінде Германияны қарауға келісіп, Навигациялық актіні голландтардың пайдасына өзгертті, осылайша голланд кемелеріне енді неміс тауарын ағылшын порттарына тасымалдауға рұқсат берілді. Ағылшындар сондай-ақ голландтардың «еркін кеме, еркін тауар» қағидасын қабылдауға мәжбүр болды. Сол күні, Бредада Англия мен Франция арасында да келісім жасалды, ол Англияға Сент-Кристофердің бұрынғы ағылшын бөлігін, сондай-ақ Антигуа және Монтсеррат аралдарын қайтаруды, оларды француздар соғыс кезінде басып алған еді, және Англияның Акадияға деген талабын Францияға беруді көздейді, бірақ Акадияның аумағы нақты анықталмады. Бұл ашық келісімге 17 сәуірде жасалған құпия келісімнің алдында, осы аумақтарды алмасудан өзге, Людовик пен Карл бір-бірінің мүдделеріне қарсы одақтарға кірмеуге келісті, осы арқылы Людовик Испанияға қарсы жоспарлаған соғыста Англияның бейтараптығын қамтамасыз етті. Қазіргі заманғы көзқарас бойынша, голландтар болашақта АҚШ-тың маңызды бөлігіне айналатын аймақтан бас тартып, оның орнына тропикалық колонияны сақтап қалуы қызық көрінеді. Алайда, 17 ғасырда Еуропада өспейтін ауылшаруашылық өнімдерін өндіретін тропикалық колониялар, еуропалықтартың ыңғайлы өмір сүре алатын Еуропаға ұқсас климатты жерлерге қарағанда құндырақ деп есептелді. Бейбітшілік Йохан де Виттің жеке жетістігі ретінде қарастырылды және оранжистерге ұят болды, олар соғысты қолдауға құлшынбады және тезірек бейбітшілікке келісуге асықты. Республика голландтардың жеңісіне қуанды. Де Витт осы мүмкіндікті пайдаланып, төрт провинцияны 1667 жылғы Мәңгілік Едиктті қабылдауға ықпал етті, ол штадтхолдерлікті мәңгілікке жойды. Ол Карл II-нің әлсіз жағдайын пайдаланып, оны 1668 жылғы Үштік Одаққа қосылуға мәжбүрледі, бұл Луиді Оңтүстік Нидерландыны жаулап алу жоспарларынан уақытша бас тартуға мәжбүрледі. Бірақ Де Виттің жетістігі ақырында оның құлауына және Республиканың да құлауына әкелді. Екі монарх та Довердің құпия шарты арқылы құпия ынтымақтастығын күшейтті және 1672 жылы үшінші ағылшын-голланд соғысында Мюнстер епискобымен бірге голландтарға шабуыл жасады. Де Витт бұл шабуылға тойтарыс бере алмады, себебі ол ақша тапшылығынан мықты голланд армиясын құра алмады және жас Вильгельм III-нің беделін нығайтады деп қорқыды. Сол жылы Де Витт өлтірілді, ал Вильгельм штадтхолдер болды.