1653 жылғы Портленд теңіз шайқасы: Англия-Голландия соғысы

Кіріспе

Бірінші ағылшын-голланд соғысының теңіз шайқасы, 1653 жылы Англияның оңтүстік жағалауында болған теңіз шайқасы.

Портленд теңіз шайқасы, немесе Үш күндік шайқас, 1653 жылдың 18-20 ақпанында (Грегориан күнтізбесі бойынша 28 ақпан - 2 наурыз) Бірінші ағылшын-голланд соғысы кезінде болды. Англия Комонвелл флотының генерал-де-море Роберт Блейк басқаруымен Голландия Республикасының флоты, Ла-Манш арнасы арқылы өтетін сауда кемелерін сүйемелдеп келе жатқанда, шабуылға ұшырады. Бұл шайқас Ла-Манш арнасының үстемдігін анықтамады, бірақ екі тарап та жеңіске жеткенін мәлімдеді. Ла-Манш арнасының толық бақылауы тек Габбард шайқасында шешілді, бұл ағылшыздарға Голландия жағалауын Шевенинген шайқасына дейін блокадалауға мүмкіндік берді, онда адмирал Мартен Тромп атыс кезінде қаза тапты.

Өмірбаян

Бірінші ағылшын-голланд соғысы ғасырдың екі теңіз күштері арасындағы шиеленістен туды, олар әлемдік сауда жолдарында стратегиялық басымдық үшін күресті. Англия мен Біріккен провинциялар Габсбургтерге қарсы әрқашан «табиғи одақтастар» болған, осыны Карл I билігі тұсындағы Мемлекеттік кеңес мойындаған. Егер Карл I билікте қалып қойғанда, екі ел арасындағы соғыс басталмас еді, себебі ол парламенттен қажетті қаржыны ала алмас еді. Бірақ Оливер Кромвельдің билікке келуімен, голланд штадхолдері роялистерді қаржылық тұрғыдан қолдағандықтан, екеуінің арасындағы дипломатия нашарлады. Ағылшыл азамат соғысы кезінде голландтар көршілерінің ішкі дау-дамалын пайдаланып, әлемдік сауда порттарында және жолдарында кеңейді, тіпті ағылшынның өз колонияларындағы бақылауына да сын салды. Голландтар тіпті «барлық елдерді теңізден ығыстырып шығарамыз» деп мақтанған. Дегенмен, Кромвель голландтарға қарсы тұрмады, өйткені ол әлі де ел ішінде билігін нығайтып жатқан еді. Бұл Ворчестер шайқасында парламенттік әскерлер роялистерді жеңіп, ағылшыл азамат соғысын аяқтаған кезде өзгерді. Кромвель толық билікке ие болғаннан кейін, Парламент 1651 жылғы Навигациялық актіні қабылдады, ол Англия порттарына бағытталған барлық тауарлар Англия кемелерімен тасымалдануын талап етті. Бұл голландтардың сауда мүмкіндігіне әсер етті, себебі олар Америкадағы және басқа жерлердегі Англияның барлық колонияларынан үзіліп қалды. Сол жылы Парламент жеке және әскери кемелерге голланд кемелерін тәркілеуге рұқсат беретін жарлық шығарды. Парламент өзінің «Британдық теңіздеріне» билігін жүзеге асыра бастады, бұл Солтүстік теңізден Финистер мүйісіне дейін Корольдік теңіз флотына басымдық берді. Парламенттің сөздерін іс-қимылға айналдырған Джордж Айску Барбадосты Ұлттастыққа қосып, 27 голланд сауда кемесін тәркіледі. Голландтардың жауабы екіге бөлінді: Голландияның орташа штадтары татуласу саясатын ұстанды; бірақ келіссөздер сәтсіз аяқталып, Навигациялық актілер қабылданғаннан кейін, қатыгез Оранжист фракциясы күшейді, ал Штаттар Генералдары голланд әскери флотын үш есеге көбейтуге рұқсат беретін резолюцияны қабылдады. Бұл флот 1639 жылғы 31 қазанда Даунс шайқасында алтыншы және соңғы испан армадасын жеңген адмирал Мартен Тромптың басқаруында болды. Сол жылы голландтар Англия саудасына нұқсан келтіру мақсатымен Даниямен келісімге келді. Соғыс 1652 жылдың мамыр айында Дувр шайқасында адмиралдар Роберт Блейк пен Мартен Тромп арасындағы қақтығыстан кейін басталды. Плимут шайқасы, Эльба шайқасы және Кентиш-Нок шайқасы да болды. Екі флот алғаш рет 1652 жылдың қарашасында Дунгенс шайқасында ірі шайқаста кездесті. Бұл шайқас ағылшындарды теңіз стратегиясын қайта қарауға мәжбүр етті, оны адмирал сэр Генри Вэйн мен Адмиралтейство комитеті басқарды, соның ішінде келесі ғасырда теңіз соғысын анықтайтын тактиканы әзірледі. Голландтардың тәжірибесінен сабақ алған ағылшындар әр флотты тактикалық бақылауды жақсарту үшін эскадрильяларға бөлді. Шын мәнінде, «желілік тактика» деп аталған бұл тактика Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғанға дейін ағылшын/британдық теңіз стратегиясының кілті болып қала берді. Екі флот Портленд маңында тағы да кездесті.

The First Anglo Dutch War was caused by friction between the two naval powers of the century, competing for strategic supremacy over the world's merchant routes. England and the United Provinces had always been 'natural allies' against the Habsburgs, as deemed by the Council of State under the rule of Charles I. It has been argued that had Charles I stayed in power the war between the two nations would have never sprung, as he would never have obtained the necessary funding from parliament. However, the rise of the English Parliament under Oliver Cromwell saw the deterioration of diplomacy between the two as the Dutch stadtholder financially supported the Royalists. During the English Civil War, the Dutch had taken advantage of the internal strife within their neighbours, and greatly expanded their maritime presence throughout the world's merchant harbours and routes, ultimately even challenging English control in its colonies, and the Dutch even boasted of driving all nations out of the sea. Nonetheless, Cromwell did not challenge the Dutch, still consolidating his power at home. This changed when Parliamentary armies finally routed the Royalists at the Battle of Worcester, effectively ending the English Civil War. With Cromwell fully in power, the Parliament passed the Navigation Act 1651, requiring all goods destined to English ports to be transported by English ships, which impacted part of the Dutch ability to trade, since they were cut off from all of England's colonies in the Americas and elsewhere. Later that year the Parliament gave an order which allowed privateers and warships to seize Dutch shipping. Parliament began to enforce its sovereignty over the "British Seas", which granted the Royal Navy dominion from the North Sea to Cape Finisterre. The translation of Parliament's words into action came when Sir George Ayscue folded Barbados into the Commonwealth and seized 27 Dutch merchantmen. The Dutch response was divided; the moderate States of Holland pursued a policy of appeasement; but when the negotiations failed and the Navigation Acts were adopted the ferocious Orangist faction became more powerful, and the States General passed a resolution which would allow the Dutch war fleet, to be tripled in size, to protect Dutch interest over the areas in question. This fleet was put under the command of Admiral Maarten Tromp, who had defeated the sixth and final Spanish Armada at the Battle of the Downs, 31 October 1639. That same year, the Dutch signed a treaty with Denmark with the intent to hurt English trade routs. War finally broke out after a confrontation between admirals Robert Blake and Maarten Tromp, May 1652, at the Battle of Dover. Minor skirmishes followed at the Battle of Plymouth, the Battle of Elba, and the Battle of Kentish Knock. The two fleets met for the first time in a major battle at the Battle of Dungeness, November 1652. The battle turned out to be a failure for the English, forcing them to rethink their naval strategy, led by Admiral Sir Henry Vane and an Admiralty Committee, including developing a tactic that would mark naval warfare for the following century. Taking a page out of the Dutch book the English reorganised each fleet into squadrons for greater tactical control. In fact, the tactic, renamed the line of battle tactic, would remain key to English/British naval strategy until the end of the Second World War. The two fleets would meet again off Portland.

Шайқас

1653 жылдың ақпан айының алғашқы күндері Тромп сауда кемелерінің колоннасын Канал арқылы сүйемелдеп өткізіп, Атлант мұхитына қауіпсіз жеткізді. Ол өз туған портына қайтуға бел буды, бірақ алдымен Ла-Рошель жағасында кемелерін жөндеу және жабдықтау үшін тоқтап, Атлантикадан келетін сауда кемелерін күтті. 20 ақпанда 152 сауда кемесімен теңізге шығуға тырысты, бірақ үш күн бойы қатты жел мен толқынды теңіз кедергі келтірді. 24 ақпанда Тромп, ақыры, Портланд аймағына төрт күннен кейін жетті, онда Блейктің флоты оларды тоқтатуға тырысқанын көрді. Тромп дереу жалпы шабуылға сигнал берді және жел оған қолайлы болғандықтан, шабуылға кірісті. Тромптың флагманы "Бредерод" Блейктің флагманы "Триумфты" дереу кездестіріп, бірнеше метр қашықтықтан залп берді. Айналып келгенде, ағылшын артиллериясынан жауап алмастан, "Триумфтың" екінші жағына тағы бір залп берді, содан кейін қайта айналып үшінші залпты жасады. Блейк кейін алыстан шайқасуға шешім қабылдады. Голландиялық коммодор Де Руйтер ағылшын флотының арт жағына шабуылдап, флоттағы ең ірі кеме, "Просперитиге" шабуыл жасады, бірінші рет тақымына дейін шабуыл сәтсіз аяқталды. Екінші шабуылдан кейін "Просперити" қарсылық көрсетпей берілді. Кемені қайтарып алуға жасалған әрекет Де Руйтерді қоршады, бірақ қатал шайқастан кейін голландиялық коммодор қанатын құтқарып шықты. Шабуыл екі тараптың да ауыр атысымен күні бойы жалғасты. Кейінірек 28 ақпанда Блейк Ла-Рошель жағалауында голланд сауда кемелерін тоқтату үшін фрегаттар эскадрильясын жіберді. Тромп ағылшындарды тоқтату үшін өз капитандырын жіберіп, дереу жауап берді. Бірақ түн күндізгі шайқасты аяқтады. Келесі күні ағылшындар жел оларға қолайлы болғандықтан, шайқасты бастады. Ағылшын флотының бастамасы күнгі өткендей болды, бірақ голландтық шегін бұзуға бес рет тырысты. Сол күні Блейктің фрегаттары Тромптың тікелей бұйрығына қарсы қашуға тырысқан 12 голланд сауда кемесін ұстады. Екінші күні голланд әскери кемелерінің көпшілігі оқ-дәрісінен айырылды және оларды қайта толықтыруға мүмкіндік болмады. Үшінші күн де осылай аяқталды, голландтық шегі бұзылмады. Бірнеше голланд капитан оқ-дәрісі біткеннен кейін қашуға тырысты, бірақ Тромп олардың кемелеріне бірнеше оқ атып, қашуларын тоқтатты. Шабуыл Блейк голландтарды жарты сағатқа ғана жететін оқ-дәріге дейін шайқасуға мәжбүрлегеннен кейін аяқталды. Блейктің шайқастан бас тартуы сол күні жамбасына жара алғанымен байланысты болды. Төртінші күні ағылшындар тағы да шайқасқа түсуге тырысты, бірақ теңізде голланд әскери кемелерін таппады. Тромп өзінің флотының қалған бөлігін жағалау бойымен жүргізіп, келесі күні жеңілістен құтылып, 12 әскери кеме мен бірнеше сауда кемесін қалдырды. Екі тарап та шайқастан кейін жеңіске жеткенін мәлімдегенмен, Блейк емес, Тромп шайқас алаңынан кеткені факт болып қала береді. Ақырында Блейк 20-40 голланд сауда кемесін және кем дегенде сегіз голланд әскери кемесін өз портына қайтаруға қол жеткізді.

During the first days of February 1653, Tromp escorted a convoy of merchant ships through the Channel and put them safely into the Atlantic Ocean. He set to return to his home port, but first anchored off La Rochelle to repair and resupply his ships and waited for expected merchantmen coming from the Atlantic. He attempted to set sail on 20 February with 152 merchantmen, but was held back for three days by high winds and rough seas. On 24 February Tromp finally set sail, entering the area off Portland four days later where he spotted Blake's fleet attempting to cut them off. Immediately, Tromp set the signal for a general attack and began the offensive with the wind in his favour as he had the weather gauge. Tromp's flagship, Brederode, met Blake's flagship, Triumph, immediately, sending a broadside at mere metres distance. Turning around, without having received a response from English gunners, he put a second broadside in Triumph's other side, and finally then delivered a third after turning around again. Blake subsequently veered away and decided to fight at long range. Dutch Commodore De Ruyter was able to attack the English rear and engaged the largest English vessel in the fleet, Prosperity, ending in a boarding attempt which was repulsed by the crew of the English vessel the first time around. A second boarding attempt forced the Prosperity to surrender thereafter, however. An attempt to reclaim the ship surrounded De Ruyter, but after an intense fight the Dutch commodore was able to fight his way out. The battle continued for the day with heavy fire exchanged by both sides. Later on 28 February Blake sent a squadron of frigates to intercept and claim the Dutch merchantmen off the coast of La Rochelle. Tromp quickly responded by sending his own captains to intercept the English. Nonetheless, night brought a close to the day's battle. The following day the English were the first to begin the engagement, with the wind in their favour. The initiative of the English fleet was not gone from the previous day, but five attempts failed to break the Dutch line. The day also saw 12 Dutch merchantmen caught by Blake's frigates after attempting to make a run for it, against Tromp's explicit orders. After the second day most of the Dutch warships were out of powder and shot, and there was none to resupply with. The third day ended just the same, with a failure to break the Dutch line. Several Dutch captains attempted to flee after completely running out of ammunition but Tromp ended their flight with a few shots across their ships. The battle ended for the day when Blake drew off, after forcing the Dutch to fight to the point where they only had around half an hour worth of shot left. Blake's reasoning for the disengagement has been attributed to the fact that he received a wound to the thigh that day. On the fourth day the English again attempted to resume action, but they found the sea empty of Dutch warships. Tromp had guided the remainder of his fleet along the coastline, escaping certain defeat the next day, leaving 12 warships and a number of merchantmen behind. Although both sides claimed victory after the battle, the fact remains that it was Tromp who left the field, not Blake, and in the end, it was Blake who was able to commandeer 20 to 40 Dutch merchantmen and at least eight Dutch warships back to his homeport.

Салдары

Портленд шайқасы ағылшын каналына ағылшын бақылауын қайта орнатты. Голландиялық пропаганда шайқасты голландиялықтардың жеңісі немесе "даңқты жеңіліс" ретінде көрсетуге тырысқанмен, халық көрсетілген батырлыққа риза болды, бірақ адмирал Тромп және басқа да флаг-офицерлер бұл жағдайдың қаншалықты нашар екенін жақсы білді және барлығы өте көңілсіз күйде үйлеріне оралды. Олар ағылшындардың желілік тактиканы қабылдауы голландиялықтардың нашар оттық күшін жақсы теңізшілік шеберлігімен толықтыру мүмкін емес екенін түсіндірді және Штаттар Генералдығын шығындарды толтыру үшін қарулы саудагерлерді жалдаудың орнына, нағыз ауыр соғыс кемелерін салуға кірісуге шақырды. Солтүстік теңізді кем дегенде ашық ұстау үшін, жеткіліксіз жабдықталған голландиялық флот Габбард шайқасында ағылшыздармен қайтадан шайқасты.