Құқықтық қабілеттілік және жауапкершілік

Кіріспе

Құқықтар мен міндеттемелерге ие болуға құқықтық мүмкіндік.

Құқықтық қабілеттілік – бұл тұлғаның құқықтар мен міндеттемелерге ие болуға құқықтық мүмкіндігін (осы мағынада мәмілелік қабілеттілік деп те аталады) немесе жеке тұлға емес, басқа бір ұйымға қатысты оның жеке тұлға ретіндегі мәнін білдіретін сапа. (Осы мағынада заңды тұлға деп те аталады).

Жеке тұлғалар

Қабілеттілік күнделікті шешімдерді қамтиды, соның ішінде: не кию және не сатып алу, сондай-ақ өмірді өзгертетін шешімдер, мысалы: күтім үйіне көшу немесе күрделі операция жасау. Мемлекет пен оның азаматтары арасындағы әлеуметтік келісімнің бір бөлігі ретінде мемлекет қоғамның әлсіз және осал мүшелерін қорғаушы рөлді қабылдайды. Мемлекеттік саясат тұрғысынан қарағанда, бұл – "паренс патриа" саясаты. Сол сияқты, мемлекет сауданы дамытуға тікелей әлеуметтік және экономикалық мүдделі, сондықтан ол өзінің аумағында қызмет ете алатын кәсіпкерлік нысандарын анықтайды және бизнес пен олармен шарт жасасуға ниеттенгендерге әділ мүмкіндік беретін ережелерді белгілейді. Бұл жүйе әлеуметтік және коммерциялық ұтқырлық артқанша жақсы жұмыс істеді. Қазір адамдар мемлекеттік шекаралар арқылы (физикалық және электрондық түрде) жүйелі түрде сауда жасайды және саяхаттайды, сондықтан заңдар бір мемлекеттен екіншісіне өзгеше болатынын ескере отырып, мемлекеттік шекаралардың өтуімен тұрақтылықты қамтамасыз ету қажет. Осылайша, жеке заңмен белгіленгеннен кейін, адамдар қабілеттілігін паспорты сияқты өзімен бірге алып жүреді, олар қалай саяхат етсе де. Сөйтіп, адамның қабілеттілігі жергілікті заңдарға байланысты жоғалып немесе пайда болмайды, мысалы, егер А-ның жеке заңы бойынша туысына үйленуге құқығы болмаса (қандастық ережесі), ол мұндай некеге рұқсат беретін мемлекетке барып, осы заңнан қашып құтыла алмайды (қ. қараңыз, неке жойылды). Канаданың Саскачеван провинциясында осы заңға ерекшелік бар, ол үйленген адамдарға бірінші жұбайынан ажыраспай тұрып, басқа біреумен (немесе бірнешеумен) ортақ шаруашылық құруға мүмкіндік береді. Бұл заң Канаданың басқа провинцияларында мойындалмайды.

Құқықтық қабілеттілік

Адамдардың белгілі бір категорияларының бостандықтары шектелген. Бұл шектеулер, жалпы келісімшарт еркіндігі саясатынан және әдеттегі еңбекке қабілетті адамның немесе азаматтың толыққанды құқықтарынан туындайтын ерекше жағдайлар болып табылады. Мысалы, қозғалыс еркіндігі шектелуі мүмкін, дауыс беру құқығы жойылуы мүмкін және т.б. Қоғам дамыған сайын, гендерлік, нәсілдік және этникалық теңдік принциптеріне негізделген қарым-қатынастар кеңейді, соның нәтижесінде көптеген бұрынғы шектеулер алынып тасталды. Мысалы, бұрын ағылшын заңнамасы бойынша үйленген әйелдер мүлікке иеленуге немесе күйеулерінен тәуелсіз әрекет етуге қабілетсіз деп есептелген (осы ережелердің соңғысы 1973 жылғы «Тұрғын орын және некелік істер туралы» заңымен жойылды, ол 1974 жылдан кейін үйленген әйелдердің күйеуіне тәуелді тұрғын орыны жойылды, нәтижесінде күйеу мен әйел әртүрлі тұрғын орындарға ие болу мүмкіндігіне қол жеткізді).

Кәмелетке толмағандар

Сәби немесе кәмелетке толмаған баланың анықтамасы әртүрлі, әр мемлекет жергілікті мәдениет пен әдет-ғұрыптарды, сондай-ақ көпшілік жасын, некеге тұру жасын, сайлау жасын және т.б. анықтаудағы көзқарастарды көрсетеді. Көптеген юрисдикцияларда келісімшарттың тараптарының біреуі кемде-кем болса, кәмелетке толмаған жас болса, онда ол келісімшартты бұзуға құқылы. Кәмелетке толмаған баланың медициналық процедурадан өтуіне рұқсат беру туралы шешімді оның ата-анасы немесе заңды қамқоршысы қабылдайды. АҚШ-та сайлау құқығы қазіргі уақытта 18 жаста белгіленген, ал алкогольді сатып алу және тұтыну құқығы АҚШ штатының заңдарымен 21 жаста белгіленеді. Кейбір заңдар, мысалы неке заңдары, жыныстар арасында ажыратылып, әйелдерге ертерек некеге тұруға мүмкіндік беруі мүмкін. Адам эмансипация процесі арқылы белгіленген мерзімнен бұрын толық құқықты алуы мүмкін. Керісінше, көптеген штаттар балалық шақтағы тәжірибесіздікті қылмыстық жауапкершіліктен босатуға мүмкіндік береді және қылмыстық жауапкершілік жасын жаңадан пайда болатын мінез-құлық проблемаларының жергілікті жағдайларына сәйкес белгілейді (доли инкапакс қараңыз). Жыныстық қылмыстарға қатысты, еріктілік жасы ересек айыпталушының жауапкершілігін анықтайды. Келісімшарт бойынша жауапкершіліктің мысалы ретінде, Канаданың көп бөлігіндегі заң бойынша, нәресте қажетті заттарды сатып алу және пайдалы қызметтерге қатысты келісімдерден басқа, жасаған келісімдерімен байланысты емес деп есептеледі. Нәрестелер тек қажетті тауарлар мен қызметтер үшін ғана әділ баға төлеуі керек. Алайда, Британдық Колумбияның Нәрестелер туралы заңы (RSBC (Revised Statutes of British Columbia) 1996 c.223) барлық келісімшарттарды, соның ішінде қажеттіліктер мен пайдалы қызметтерге қатысты келісімдерді нәрестеге қарсы күшін жоя алмайтынын мәлімдейді. Осы провинцияда тек студенттік несиелер мен заңмен нақты орындалатын басқа келісімдер ғана нәрестелерге міндетті болады. Ересектер мен нәрестелер арасындағы келісімшарттарда ересектер міндетті, ал нәрестелер өз қалауымен келісімшартты бұзуға құқылы (яғни келісімшарт жарамсыз). Нәресте кәмелетке толған кезде келісімшартты ратификациялай алады. Атқарылған келісімшарттар жағдайында, егер нәресте келісімшарт бойынша қандай да бір пайда алған болса, ол алған нәрсе құнды болмаса ғана міндеттемеден босатылмайды. Келісімшартты бұзу туралы шешімді кез келген тарап сотқа бере алады. Сот өтемақы, зиянды өтеу немесе келісімшартты бұзу туралы шешім шығара алады. Жылжымайтын мүлікті беруге қатысты барлық келісімшарттар басқаша шешім қабылданғанға дейін жарамды деп есептеледі. Кәмелетке толмаған (әдетте 18 жасқа толмаған) адам жасалған келісімшартты кез келген жағдайда бұзуға құқылы. Алайда, келісімшарттың барлық бөлігіне қол қоюдан бас тарту керек. Құқықтық жүйеге байланысты, нәрестеден оның қолында қалған заттарды қайтару талап етілуі мүмкін. Сонымен қатар, қолма-қол ақшамен төлем жасау үшін бөлшек сауда тауарларын сатып алу сияқты бартерлік мәмілелер, әдетте, болашақта іс-қимыл туралы уәделердің болмауына байланысты келісімшарттар болып табылмайды. Нәресте мұндай саудадан бас тарта алмайды. Бұзу уақытылы болуы керек. Мысалы, кәмелетке толғаннан кейін екі жылдан кейін жасалған келісімшарт ратификацияланған деп есептеледі. Нәрестелерге, тіпті жастары жалған болса да, өз келісімдерін жоққа шығаруға рұқсат етіледі. Олар заңсыз әрекеттерге жауапкершілікке тартылмайды. Кейбір штаттар егер қайтарым төленбесе, бұзуға жол бермейді. Міндеттемелер – көптеген штаттарда нәресте тауарды (есепте) тек оның қолында болса ғана қайтаруы керек. Көптеген штаттарда нәресте ересекті (басқа тарапты) келісімшарт жасалмас бұрынғы жағдайына қайтаруды талап етеді. Нәрестелер қайтарылған тауардың зақымдануы, тозуы және т.б. үшін жауапты болуы мүмкін. Құқық бұзушылық туралы талапты кейбір штаттар келісімшартты орындау деп санайды және оған жол бермейді. Жауапкершілік – қажеттіліктерге қатысты: 1) келісімшарт бойынша алынған зат нәрестенің өмір сүруіне қажетті болуы керек, 2) құны қазіргі өмір сүру деңгейіне немесе қаржылық/әлеуметтік жағдайына сәйкес болуы керек (шамадан тыс болмауы керек), 3) нәресте ата-анасының/қамқоршысының күтімінде болмауы керек, ол затты беруге міндетті. Нәресте сән-салтанат заттарын сатып алуға қатысты келісімшартқа жауапкершілікке тартылуы мүмкін (қарапайым өмір сүру деңгейіне жатпайтын заттар). Ратификация – міндеттемені қабылдау және заңдық күш беру. Анық ратификация (нәресте үшін) – ауызша немесе жазбаша түрде келісімшартпен байланысқа түсу ниетін білдіру. Жай ратификация – нәрестенің мінез-құлқы бұзуға қарсы болғанда немесе нәресте орындалған келісімшартты уақтылы бұзбағанда болады. Әдетте, соттар нәресте кәмелетке толғаннан кейін келісімшарттық міндеттемелердің мәнін қарастыруға және келісімшартқа қатысқан ересек тараптың орындалу деңгейін қарастыруға жеткілікті мүмкіндік болды ма, жоқ па дегенге қарай шешім қабылдайды. Бір соттың айтуынша, "нәрестелік доктринасының мақсаты – нәрестелерді саудада олардан тиімді пайдалануға тырысатын ересектермен жасалған ойсыз келісімдер арқылы байлықты ысырап етуден қорғау". Сингапурда 21 жасқа дейінгі адамдар нәресте саналады, бірақ 1909 жылғы Азаматтық құқық актісінің 35 және 36-тармақтары 18 және одан жоғары жастағы нәрестелер жасаған кейбір келісімдерді ересектер жасағандай қарастыруды көздейді. Сонымен қатар, Сингапур мен Англия және Уэльсте қолданылатын 1987 жылғы Нәрестелердің келісімшарттары туралы заңы нәресте жасаған келісімшарттың автоматты түрде күшін жоймайтынын және "сот әділ және тиімді деп таныса, [нәресте] сотталушыны келісімшарт бойынша алынған кез келген мүлікті немесе оны көрсететін мүлікті талап етуге міндеттей алады" деп белгілейді.

The definition of an infant or minor varies, each state reflecting local culture and prejudices in defining the age of majority, marriageable age, voting age, etc. In many jurisdictions, legal contracts, in which (at least) one of the contracting parties is a minor, are voidable by the minor. For a minor to undergo medical procedure, consent is determined by the minor's parent(s) or legal guardian(s). The right to vote in the United States is currently set at 18 years, while the right to buy and consume alcohol is often set at 21 years by U. S. state law. Some laws, such as marriage laws, may differentiate between the sexes and allow women to marry at a younger age. There are instances in which a person may be able to gain capacity earlier than the prescribed time through a process of emancipation. Conversely, many states allow the inexperience of childhood to be an excusing condition to criminal liability and set the age of criminal responsibility to match the local experience of emerging behavioral problems (see doli incapax). For sexual crimes, the age of consent determines the potential liability of adult accused. As an example of liability in contract, the law in most of Canada provides that an infant is not bound by the contracts he or she enters into except for the purchase of necessaries and for beneficial contracts of service. Infants must pay fair price only for necessary goods and services. However, the British Columbia Infants Act (RSBC (Revised Statutes of British Columbia) 1996 c.223) declares all contracts, including necessities and beneficial contracts of service, are unenforceable against an infant. Only student loans and other contracts made specifically enforceable by statute will be binding on infants in that province. In contracts between an adult and an infant, adults are bound but infants may escape contracts at their option (i. e. the contract is voidable). Infants may ratify a contract on reaching age of majority. In the case of executed contracts, when the infant has obtained some benefit under the contract, he/she cannot avoid obligations unless what was obtained was of no value. Upon repudiation of a contract, either party can apply to the court. The court may order restitution, damages, or discharge the contract. All contracts involving the transfer of real estate are considered valid until ruled otherwise. A minor (typically under 18) can disaffirm a contract made, no matter the case. However, the entire contract must be disaffirmed. Depending on the jurisdiction, the minor may be required to return any of the goods still in his possession. Also, barter transactions such as purchasing a retail item in exchange for a cash payment are generally recognized through a legal fiction not to be contracts due to the absence of promises of future action. A minor may not disavow such a trade. Disaffirmance – it must be timely. For example, a contract that goes beyond two years of reaching the age of majority would be considered ratified. Minors are still allowed to disaffirm, even if their age is misrepresented. They will not face tort violations. Some states do not allow disaffirmance if the consideration cannot be returned. Obligations – most states hold that a minor only must return the goods (consideration) if the goods are still in the minor's possession. Many states are requiring that the minor restore the adult (other party) to the state they were in before the contract was made. Minors are beginning to be held responsible for damages, wear, tear, etc. of the good in question upon return. A suit for tort is considered by some states to be an enforcement of the contract and is not allowed. Liability – for necessities, (1) the item contracted for must be necessary for minor's existence, (2) the value must be up to that of the current standard of living or financial/social status (not excessive in value), (3) the minor must not be under the care of a parent/guardian who is required to supply the item. A minor could be held liable for a contract for the purchase of luxury items (those that are not in the financial/social/standard of living range). Ratification – accepting and giving legal force to an obligation. Express ratification (for a minor) is expressly stating, orally or in writing that he/she intends to be bound by the contract. Implied ratification is when the conduct of the minor is inconsistent with that of disaffirmance or when minor fails to disaffirm an executed contract within a reasonable period. Generally, the courts base their determination on whether the minor, after reaching the age of majority, has had ample opportunity to consider the nature of the contractual obligations he or she entered into as a minor and the extent to which the adult party to the contract has performed. As one court put it, "the purpose of the infancy doctrine is to protect 'minors from foolishly squandering their wealth through improvident contracts with crafty adults who would take advantage of them in the marketplace. In Singapore, while individuals under the age of 21 are regarded as minors, sections 35 and 36 of the Civil Law Act 1909 provide that certain contracts entered into by minors aged 18 and above are to be treated as though they were adults. Additionally, the Minors' Contracts Act 1987 as applicable in Singapore and in England and Wales provides that a contract entered into by a minor is not automatically unenforceable and that a "court may, if it is just and equitable to do so, require the [minor] defendant to transfer to the plaintiff any property acquired by the defendant under the contract, or any property representing it".

Банкроттық жағдай

Егер адамдар өздерінің қарыздарын төлей алмайтын жағдайға түсіп қалса, олар несиеге лайықты статустарын жоғалтады және банкрот болады. Мемлекеттердің өтімді міндеттемелерін еңсерілген деп санау жолдары мен осы кезеңде олардың қабілеттеріне қойылатын шектеулердің дәл ауқымы бойынша айырмашылықтар бар, бірақ босатылғаннан кейін олар толық қабілеттеріне қайта оралады. АҚШ-та кейбір штаттарда ысырапқорлыққа қарсы заңдар бар, онда жауапкершіліксіз жұмсаушы адамдар келісімдерге түсуге қабілетсіз деп танылуы мүмкін (Еуропада мұндай заңдар ысырапшылдық заңдары деп аталады), және екі түрдегі заң да қоғамдық тәртіп негізінде аумақтық қолданыстан бас тартуға болады, себебі олар әсер еткен адамдарға жазалау шарасы ретінде мәртебе жүктеуі мүмкін.

Шетелдік жаулар және/немесе террористер

Соғыс немесе азаматтық дау-жанжал кезінде мемлекет өзінің азаматтарының мемлекет мүддесіне қарсы тұрғандарға кез келген түрде көмек көрсету немесе қолдау беру мүмкіндігін шектейді. Осыған байланысты, "жаумен", оның ішінде террористермен жасалған барлық коммерциялық және өзге де шарттар, жаушылық тоқтатылғанға дейін күшін жойылған немесе тоқтап тұрған деп есептеледі.

Уытқылау

Адамдар өтемалдау немесе есірткі заттарды олардың не істеп жатқанын толық түсіну қабілетін азайтуға немесе жоюға жеткілікті мөлшерде қолданған жағдайлар болуы мүмкін. Алайда, мұндай жағдайлар өздерінен туындайтындықтан, заң әдетте осы жағдайда жасалған әрекеттерге қатысты қорғаныс немесе ақталу ұсынуға жол бермейді. Ең либералды штаттар адамдарға сауыққаннан кейін келісімдерден бас тартуға мүмкіндік береді, бірақ осы құқықты пайдалану шарттары қатаң болады.

Жалпы және шектеулі серіктестіктер

Мемлекеттердің серіктестікті анықтауға қатысты көзқарастарында нақты ерекшелік бар. Мемлекеттердің бірінші тобы жалпы және серіктестіктерді жиынды тұлға ретінде қарастырады. Яғни, олардың іскерлік құқығын жүзеге асыратын жеке тұлғалардың қосындысынан артық емес. Ал мемлекеттердің екінші тобы серіктестіктерге жеке заңды тұлға мәртебесін беруге рұқсат етеді, бұл "фирманың" және оның іскерлік құқығын жүзеге асыратын адамдардың құқықтық жағдайын өзгертеді және мұндай серіктестіктерді корпорацияларға жақындатады.

Корпорациялар

Заңды тұлғаның іскерлік қабілетінің шегі, тіркеу орнының заңнамасына және құрылтай құжаттарында көзделген өкілеттіктерге байланысты. Жалпы ереже бойынша, корпорацияның іскерлік қабілетіне тікелей немесе жанама түрде кірмейтін кез келген нәрсе ultra vires, яғни корпорацияның "өкілеттілігінен тыс" болып саналады, демек корпорация оны күшіне енгізе алмайды, бірақ корпорациямен мәміле жасаған адал үшінші тараптардың құқықтары мен мүдделері әдетте қорғалады.

Жауапкершілігі шектеулі компаниялар

Америка құқығында, жауапкершілігі шектеулі компаниялар (LLC) заңды тұлғалар болып саналады. Кейбір құқық ғалымдары олардың бағдарламалық қамтамасыздарға, оның ішінде жасанды интеллектке заңдық қабілет беру үшін қолданылуы мүмкін екенін айтқан.

Кәсіподақтар

Кейбір штаттарда кәсіподақтардың құзыреті шектеулі, егер жасалған шарт кәсіподақ қызметімен байланысты болмаса.

Дәрменсіз кәсіпкерлік субъектілер

Кәсіпорын төлемсіз жағдайға түскен кезде, оның қызметін жалғастыру немесе кредиторларға тиіс ақшаның толық немесе бір бөлігін алу үшін сату қажеттігін анықтау үшін әкімші, қабылдаушы немесе басқа да ұқсас заңды тұлға тағайындалуы мүмкін. Осы кезеңде кәсіпорынның іскерлік қабілеті шектеледі, осылайша оның міндеттемелері негізсіз түрде өспейді және қолданыстағы кредиторларға зиян тигізбейді.