Кіріспе

Политуннель (сонымен қатар полиүй, дөңгелек жылыжай немесе дөңгелек үй, өсіру туннелі немесе биік туннель деп те аталады) – әдетте болаттан жасалған және полиэтиленмен қапталған, көбінесе жартылай дөңгелек, шаршы немесе сопақ пішінді туннель. Туннельдің ішкі жағы қызып тұрады, себебі күн сәулесі ғимараттың ішіндегі өсімдіктер, топырақ және басқа да заттарды жылумен тез қыздырады, ал жылу ғимараттан шығуға үлгермейді. Ішкі беттерден тараған жылумен қыздырылған ауа туннельдің шатыры мен қабырғаларында сақталады. Температура, ылғалдық және желдетуді политуннельге орнатылған құралдармен немесе желдеткіштерді қолмен ашу-жабу арқылы реттеуге болады. Политуннельдер көбінесе қоңыржай аймақтарда шыны жылыжайлар мен қатарлы егістіктер сияқты қолданылады. Әрбір политуннель қамтамасыз ететін пассивті күн жылытудан өзге, қосымша жылытудың барлық түрлері (жасыл үйлердегі жылытудан бастап, минималды жылытуға дейін, тіпті жылытылмаған үйлерге дейін) қазіргі кезде қолданылады. Жоғары туннельдердің ішінде қатарлы егістіктер мен төменгі туннельдерді орналастыру да кең таралған. Политуннельдер сыртқы ортадағыдан жоғары температура мен/немесе ылғалдылықты қамтамасыз ету үшін пайдаланылуы мүмкін, сонымен қатар өсімдіктерді қатты ыстықтан, күшті күн сәулесінен, желден, бұршақтан және суық толқындардан қорғай алады. Бұл жеміс-жидектерді және көкөністерді әдетте маусымдық емес деп есептелетін уақытта өсіруге мүмкіндік береді; базарлық бағбандар көбінесе маусымды ұзарту үшін политуннельдерді пайдаланады. Маусымды ұзартудан басқа, политуннельдер суыққа төзімді дақылдардың ашық ауада өмір сүруге жеткіліксіз төзімділігі бар аймақтарда қыстауға мүмкіндік береді. Сыртқы температурадан ғана жоғары температура, желдің кептіру әсерінен қорғанышпен бірге, таңдалған өсімдіктердің өліміне ұшырамай, баяу, бірақ сау өсуіне жағдай жасайды. Бұл экваторға жақын орналасқан бірнеше төзімділік аймақтарының температурасын имитациялайтын (және желден қорғайтын) микроклимат құруға мүмкіндік береді. Политуннельде өсімдікке әсер ететін барлық факторды бақылауға болады. Политуннельдер гүл өсіру және өсімдіктер бақшаларында жиі қолданылады, себебі өсімдіктерден алынатын кіріс шығындарды ақтауы мүмкін. Соңғы жылдары политуннельдік құрылымдардың бейімделу қабілеті мал шаруашылығына бейімделу арқылы көрінді. Қазіргі уақытта Ұлыбританияда қой, альпака, ешкі, бұзау және құс өсіру үшін политуннельдерді пайдалану кең таралған.

Суас аймақтар

Политуннельдер негізінен қоңыржай аймақтарда жылыжайлар мен көшет қаптары (қатарлық жабындар) сияқты қолданылады. Заманауи конструкциялар егін егу және жинау машиналарын құрылыстың ішінде жылжытуға мүмкіндік береді, осылайша өндіріс автоматтандырылады. Политуннельдер Ұлыбританияда құлпынай өндірісіне маңызды әсер етті. Рассбери және қара жидек сияқты басқа да жұмсақ жемістер де осылай өсіріледі.

Басқа өңірлер

Тропиктік климатта температураның қалыпты деңгейден жоғарылауы жиі кездеседі. Мұндай жағдайларда температураны төмендету үшін тұмандатқыштар қолданылады. Бұл полиэтилен үйдің ішіндегі ылғалдылықты арттырмайды, себебі буланып кеткен тамшылар дереу сыртқы ауаға таратылады. Жоғары технологиялық полиэтилен үйлерде топырақты зиянды вирустардан, бактериялардан және басқа да организмдерден тазарту үшін кеңістік және топырақ жылыту жүйелері де қарастырылған. Карнал қаласының жанындағы Гарундада өткен Үнді-Израиль ынтымақтастығы дамушы елдердегі полиэтилен үй шаруашылығының жарқын мысалы болып табылады. Егер дамушы елдер жеміс-жидек және көкөніс өндірушілері үшін, әсіресе Үндістан сияқты халық саны көп елдерде, арнайы қолдау бағдарламасын жасаса, онда ауылдық жерлерден қалаға көшіп кету (сондай-ақ бау-бақша және жеміс-жидек/көкөніс өндірушілерінің азаюы) төмендеуі мүмкін. Бұл, ұзақ мерзімді экономикалық тұрақтылыққа маңызды болып табылатын, ауыл шаруашылығы секторын жақсартуға зор мүмкіндік береді. Әрбір ауылдағы фермерлер қолданатын кішкентай политоннельдер маусымдық және маусымнан тыс көкөніс өндірісін ынталандырады, сонымен қатар жеміс-жидек пен көкөністің бағасын ұзақ мерзімде, жыл бойы тұрақтандыруға және жергілікті нарықтың қажеттіліктерін қанағаттандыруға көмектеседі. Мысалы, Үндістанда қызанақ өсіру мүмкін болмағандықтан, муссон маусымында бағалар күрт өседі. Политоннельдер қызанақ өсіру үшін өте қолайлы ортаны қамтамасыз ететіндіктен, осы кез олардың өсірілуіне ең тиімді уақыт саналады. Үндістанда "Абхинав" фермерлер клубы политоннельдерде гүлдер мен органикалық көкөністер өсіреді.

Даму

Шамыршық үйлер кем дегенде 1940 жылдан бері қолданылып келеді, бірақ әр онжылдықта олардың қолданылуы жиілеуде және олардың дизайны үздіксіз дамып жатыр. Дизайнның әртүрлілігі үнемі өзгеріп отыратындықтан, шындығында жоғары туннельдерден төменгі туннельдерге дейін, ең қарапайым қатарлық жабынға дейін толық үздіксіз спектр бар, бірақ олар көбінесе жеке қадамдар ретінде қарастырылады. Дамытудың басты бағыттары: (1) жеңіл конструкциямен және төмен қыналымен бірдей нәтижелерге қол жеткізу және (2) шамыршық үйлерді оңай жылжыту. Жылжымалы шамыршық үйлердің артықшылықтарына инвестицияға жоғары қайтару (бірдей инвестиция бірлігі әртүрлі айларда әртүрлі дақылдарға жылына көбірек пайдаланылады) және топырақты қазу немесе ыдырауын болдырмай, дақылдарды ауыстырудың ыңғайлылығы жатады. АҚШ Ауыл шаруашылығы департаменті фермерлерге политуннельдер орнатуға көмектесуде. Бағдарлама 2009 жылдың желтоқсан айында АҚШ Ақ үйінің бағында жарияланды. Ирактағы фермерлер оларды көбірек салып, помидор өсіру үшін тамшылатып суару жүйесін орнатуда.