Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Еуропалық ой-пікір кезеңі (1355–1650)
Period of European thought (1355–1650)
"Ренессанс философиясы" деген атау философия тарихшылары Еуропада шамамен 1400 және 1600 жылдар аралығында болған кезеңнің ой-пікірлерін көрсету үшін қолданылады. Осылайша, ол 14-шы және 15-ші ғасырларда Альберт Великий, Фома Аквинский, Уильям Окхэм және Падуандық Марсилий сияқты көрнекті тұлғалардың ықпалымен дамыған кеш ортағасырлық философиямен де, әдетте Рене Декарттың 1637 жылы "Әдіс туралы эссесін" жариялауымен басталатын жаңа заман философиясымен де байланысты.
The designation "Renaissance philosophy" is used by historians of philosophy to refer to the thought of the period running in Europe roughly between 1400 and 1600. It therefore overlaps both with late medieval philosophy, which in the fourteenth and fifteenth centuries was influenced by notable figures such as Albert the Great, Thomas Aquinas, William of Ockham, and Marsilius of Padua, and early modern philosophy, which conventionally starts with René Descartes and his publication of the Discourse on Method in 1637.
Жалғастығы
Қайта өрлеу дәуіріндегі философияның құрылымы, бастаулары, әдістемесі және тақырыптары бұрынғы ғасырлардағы философиямен көп ортақ еді.
The structure, sources, method, and topics of philosophy in the Renaissance had much in common with those of previous centuries.
Философияның құрылымы
Әсіресе XII-XIII ғасырларда Аристотельдің көптеген еңбектері қайта жаңғырғаннан кейін, Аристотельдің бұрыннан белгілі логикалық еңбектерінен өзге, табиғаттану философиясы, моральдық философия және метафизика салаларына қатысты көптеген еңбектері бар екені анық болды. Осы салалар жаңа құрылып келе жатқан университеттердің философиялық оқу жоспарының негізін құрады. Басым көзқарас бойынша, философияның ең "ғылыми" салалары теориялық болғандықтан, олардың қолданылу аясы кеңірек болды. Ренессанс дәуірінде де көптеген ойшылдар осы салаларды философияның басты бағыттары деп санады, ал логиканы – басқа үш салаға қабілеттілік беру үшін ой-қияны дамыту құралы ретінде қарастырды.
Particularly since the recovery of a great portion of Aristotelian writings in the twelfth and thirteenth centuries, it became clear that, in addition to Aristotle's writings on logic, which had already been known, there were numerous others roughly having to do with natural philosophy, moral philosophy, and metaphysics. These areas provided the structure for the philosophy curriculum of the emerging universities. The general assumption was that the most 'scientific' branches of philosophy were those that were more theoretical and therefore more widely applicable. During the Renaissance too, many thinkers saw these as the main philosophical areas, with logic providing a training of the mind to approach the other three.
Философияның қайнар көздері
Бұған ұқсас сабақтастықты көздер жағдайында да байқауға болады. Аристотель ешқашан да күмәнсіз авторитет болмағанмен (көбінесе ол талқылаудың бастапқы нүктесі болды, ал оның пікірлері басқалардың пікірлерімен немесе Киелі кітаптардың ілімімен бірге қарастырылды), орта ғасырлық физика лекциялары Аристотельдің «Физикасы» оқудан, ал моральдық философия сабақтары оның «Никомах этикасы» (және көбінесе «Саясат» еңбегінен) зерттеуден тұрды, метафизика оның «Метафизикасы» арқылы таныстырылды. Аристотельдің еңбектері философияны түсінудің негізі болып табылады деген тұжырым Ренессанс кезеңінде әлсіреген жоқ, осы кезеңде оның еңбектерінің жаңа аудармалары, түсіндірмелері және басқа да интерпретациялары латын және жергілікті тілдерде кеңінен тарады. Реформациядан кейін Аристотельдің «Никомах этикасы» 17 ғасырдың соңына дейін протестант университеттерінде этика ғылымының басты авторитеті болып қала берді, 1682 жылға дейін «Никомах этикасы» бойынша елуден астам протестанттық түсіндірме жарық көрді. Әдіс тұрғысынан алғанда, философия орта ғасырдың соңында пәннің терминологиясын меңгерген адамдардың терең зерттеуін қажет ететін сала ретінде қарастырылды. Философиялық мәтіндер мен мәселелер әдетте университет лекциялары және «сұрақтар» арқылы талқыланды. Соңғысы, бір жағынан қазіргі дебаттарға ұқсас, нақты философиялық ұстанымдардың немесе интерпретациялардың артықшылықтары мен кемшіліктерін зерттеді. Олар «школалық әдістің» маңызды құрамдас бөлігі болды, сұрақтарға жылдам жауап бере білетін студенттерді даярлады және барлық таныс философиялық дәстүрді терең білуді талап етті, осы дәстүр көбінесе нақты аргументтерді қолдауға немесе оларға қарсы шығуға пайдаланылатын. Осы философиялық стиль Ренессанс кезеңінде де үлкен қолдауға ие болды. Мысалы, Пико делла Мирандоланың «Диспуттары» осы дәстүрге тікелей байланысты болды, бұл дәстүр университет лекциялық залдарымен ғана шектелмеді.
A similar continuity can be seen in the case of sources. Although Aristotle was never an unquestioned authority (he was more often than not a springboard for discussion, and his opinions were often discussed along those of others, or the teaching of Holy Scripture), medieval lectures in physics consisted of reading Aristotle's Physics, lessons in moral philosophy consisted of examinations of his Nicomachean Ethics (and often his Politics), and metaphysics was approached through his Metaphysics. The assumption that Aristotle's works were foundational to an understanding of philosophy did not wane during the Renaissance, which saw a flourishing of new translations, commentaries, and other interpretations of his works, both in Latin and in the vernacular. After the Reformation, Aristotle's Nicomachean Ethics continued to be the main authority for the discipline of ethics at Protestant universities until the late seventeenth century, with over fifty Protestant commentaries published on the Nicomachean Ethics before 1682. In terms of method, philosophy was considered during the late Middle Ages as a subject that required robust enquiry on the part of people trained in the subject's technical vocabulary. Philosophical texts and problems were typically approached through university lectures and 'questions'. The latter, similar in some ways to modern debates, examined the pros and cons of particular philosophical positions or interpretations. They were one of the cornerstones of the 'scholastic method', made students who proposed or responded to questions quick on their feet, and required a deep familiarity with all of the known philosophical tradition, which would often be invoked in support of or against specific arguments. This style of philosophy continued to have a strong following in the Renaissance. Pico della Mirandola's Disputations, for instance, depended directly on this tradition, which was not at all limited to university lecture halls.
Философиядағы тақырыптар
Аристотельдік философияның кең ауқымын ескере отырып, орта ғасырлық және Ренессанс философиясында түрлі мәселелерді талқылауға болады. Аристотель зымырандардың траекториясы, жануарлардың мінез-құлқы, білімді қалай игеруге болатыны, ерік-еркіндігі, ізгілік пен бақыттың байланысы, ай және ай асты әлемінің арақатынасы сияқты мәселелерді тікелей қарастырған. Ал тура емес жолмен, христиандарды ерекше қызықтырған екі мәселенің талқылануына ықпал етті: жанның өлмейтіндігі және әлемнің мәңгілігі. Бұлардың барлығы Ренессанс ойшылдарына үлкен қызығушылық тудырды, бірақ кейбір жағдайларда ұсынылған шешімдер мәдени және діни ортаның өзгеруіне байланысты едәуір өзгеше болғанын көреміз.
Given the remarkable range of Aristotelian philosophy, it was possible to discuss all kinds of issues in medieval and Renaissance philosophy. Aristotle had treated directly problems such as the trajectory of missiles, the habits of animals, how knowledge is acquired, the freedom of the will, how virtue is connected with happiness, the relationship of the lunar and the sublunar worlds. Indirectly he had stimulated discussion on two points that were particularly of concern to Christians: the immortality of the soul and the eternity of the world. All of these continued to be of considerable interest to Renaissance thinkers, but we shall see that in some cases the solutions offered were significantly different because of changing cultural and religious landscapes.
Ұдайылығы бұзылған
Орта ғасырлар мен Ренессанс дәуірінде философияның көптеген жақтары ортақ болғандығын анықтағаннан кейін, енді қай салаларда өзгерістер орын алғанын талқылауға болады. Жоғарыда айтылған сияқты, үзіліссіздік ағымдарында күтпеген айырмашылықтарды көрсету үшін сол құрылым қолданылады.
Having established that many aspects of philosophy were held in common during the Middle Ages and the Renaissance, it will now be useful to discuss in what areas changes were afoot. The same outline as above will be used, to show that within trends of continuity one can also find surprising differences.
Философияның қайнар көздері
Сондықтан жоғарыда философиялық көздер туралы айтылғандарды қайта қарастыру пайдалы. Ренессанс дәуірі бастапқы материалдардың едәуір кеңейгенін көрді. Орта ғасырларда екі жарым диалог арқылы ғана тікелей танылған Платон, он бесінші ғасырдағы Италияда көптеген латын аудармалары арқылы танылды, оның ең бастысы 1484 жылы Флоренцияда Марсилио Фичиноның толық шығармаларының аса ықпалды аудармасы болды. Петрарка Платонды тікелей оқи алмады, бірақ оған қатты таң қалды. Петрарка сондай-ақ Вергилий мен Гораций сияқты римдік ақындарды және латын прозасын жазу үшін Цицеронды жоғары бағалады. Ренессанс дәуірінің барлық гуманистері оның үлгісіне ерген жоқ, бірақ Петрарка өз заманының "канонын" кеңейтуге үлес қосты (бұрын мәжүси поэзия жеңілтек және қауіпті деп саналған), бұл философияда да болды. XVI ғасырда өзін "білуші" деп санайтын кез келген адам Платонды да, Аристотельді де оқыды, екеуін бір-бірімен және христиандықпен үйлестіруге тырысты (бірақ әрдайым сәтті емес). Бұл, бәлкім, Донато Аччаиолидің Аристотельдің этикасына түсіндірмесі (алғаш рет 1478 жылы жарияланған) соншалықты табысты болуының басты себебі: ол үш дәстүрді үйлесімді біріктірді. Ежелгі философияның басқа да ағымдары да қайтадан кең таралды. Эпикурейлікке қатысты мұндай жағдай сирек болды, ол көбінесе карикатураланды және күдікпен қарастырылды, бірақ пирронизм және академиялық скептицизм Мишель де Монтень сияқты философтардың арқасында қайта оралды, ал неостоицизм Юст Липсидің жазбаларының арқасында танымал ағымға айналды. Осы жағдайлардың бәрінде пұтқа табынушылардың философиялық ілімдерін, олар арқылы қаралып, заңдылыққа келтірілген христиандық сүзгіден бөліп қарау мүмкін емес.
It is therefore useful to reconsider what was mentioned above about philosophical sources. The Renaissance saw a significant broadening of source material. Plato, known directly only through two and a half dialogues in the Middle Ages, came to be known through numerous Latin translations in fifteenth century Italy, culminating in the hugely influential translation of his complete works by Marsilio Ficino in Florence in 1484. Petrarch was not able to read Plato directly, but he greatly admired him. Petrarch was also a great admirer of Roman poets such as Virgil and Horace and of Cicero for Latin prose writing. Not all Renaissance humanists followed his example in all things, but Petrarch contributed to a broadening of his time's 'canon' (pagan poetry had previously been considered frivolous and dangerous), something that happened in philosophy as well. In the sixteenth century anyone who considered himself 'au fait' read Plato as well as Aristotle, trying as much as possible (and not always very successfully) to reconcile the two with each other and with Christianity. This is probably the main reason why Donato Acciaiuoli's commentary on Aristotle's Ethics (first published in 1478) was so successful: it blended the three traditions beautifully. Other movements from ancient philosophy also re entered the mainstream. While this was seldom the case for Epicureanism, which was largely caricatured and considered with suspicion, Pyrrhonism and Academic Skepticism made a comeback thanks to philosophers such as Michel de Montaigne, and Neostoicism became a popular movement due to the writings of Justus Lipsius. In all of these cases it is impossible to separate the pagan philosophical doctrines from the Christian filter through which they were approached and made legitimate.
Философияның құрылымы
Жалпы алғанда, философияның Аристотельдік құрылымы сақталып тұрғанмен, оның ішінде қызықты дамылыстар мен шиеленістер орын алды. Мысалы, моральдық философияда Томас Аквинский және оның көптеген ізбасарлары тұрақты түрде ұстанып келген пікір бойынша, оның үш саласы (этика, экономика, саясат) жеке адам, отбасы және қоғам сияқты кеңейе түсетін салалармен байланысты болды. Томас саясатты этикадан маңыздырақ деп есептеді, себебі ол көпшіліктің мүддесін қамтиды. Бұл көзқарас Ренессанс дәуірінде сынға ұшырады, өйткені түрлі ойшылдар Томас жасаған жіктемелердің дұрыс емес екенін, ал этиканың адамгершіліктегі ең маңызды бөлік екенін айтты. Франческо Петрарка (Петрарка) (1304–1374) сияқты басқа да маңызды тұлғалар философияның теориялық аспектілерінің басымдығына күмән келтірді. Ол, мысалы, этиканың практикалық жақтарының маңыздылығын баса көрсетті. Петрарканың «Өзінің және көптеген басқалардың білмеушілігі туралы» (De sui ipsius ac multorum ignorantia) атты еңбегінде күшті де әзілмен жеткізілген пікірінің маңыздылығы тағы бір себепте: ол философия риториканың ықпалында болуы керек екенін, демек философияның мақсаты шындықты ашу емес, адамдарды жақсылыққа шақыру екенін көрсетеді. Бұл көзқарас, итальяндық гуманизміне тән, философияның барлық саласын этикаға тоғыстыруға алып келуі мүмкін, бұл Платонның Сократы мен Цицеронды еске түсіреді.
While generally the Aristotelian structure of the branches of philosophy stayed in place, interesting developments and tensions were taking place within them. In moral philosophy, for instance, a position consistently held by Thomas Aquinas and his numerous followers was that its three subfields (ethics, economics, politics) were related to progressively wider spheres (the individual, the family and the community). Politics, Thomas thought, is more important than ethics because it considers the good of the greater number. This position came under increasing strain in the Renaissance, as various thinkers claimed that Thomas's classifications were inaccurate, and that ethics were the most important part of morality. Other important figures, such as Francesco Petrarca (Petrarch) (1304–1374), questioned the whole assumption that the theoretical aspects of philosophy were the more important ones. He insisted, for instance, on the value of the practical aspects of ethics. Petrarch's position, expressed both strongly and amusingly in his invective On His Own Ignorance and That of Many Others (De sui ipsius ac multorum ignorantia) is also important for another reason: it represents the conviction that philosophy should let itself be guided by rhetoric, that the purpose of philosophy is therefore not so much to reveal the truth, but to encourage people to pursue the good. This perspective, so typical of Italian humanism, could easily lead to reducing all philosophy to ethics, in a move reminiscent of Plato's Socrates and of Cicero.
Философиялық әдіс
Жоғарыда айтылғандай, схоластика гүлденуін жалғастырса, итальян гуманистері (яғни, гуманизмді сүйетін және оны іске асыратын адамдар) оның басымдығына күшпен қарсы шықты. Көріп отырғанымыздай, олар философияны риториканың қамқорлығына алуға болатынына сенді. Сондай-ақ, олар өз заманындағы ғылыми дисскурс классикалық үлгілердің әсемдігі мен нақтылығына қайта оралуы керек деп ойлады. Сондықтан, олар философияны өздерінің алдыңғыларына қарағанда көбірек қызықты ете білуге тырысты, олардың аудармалары мен түсіндірмелері техникалық латын тілінде болды және кейде грек тілінен тікелей транслитерацияланды. 1416–1417 жылдары сол заманның көрнекті гуманисі және Флоренция канцлері Леонардо Бруни Аристотельдің «Этикасын» ағынмен жазылған, тілдік ерекшеліктері сақталған және классикалық латын тіліне қайта аударды. Ол Аристотельдің грек тіліндегі көркемдігін жеткізіп, философиялық білімі жоқ адамдарға да мәтінді түсінікті етуді мақсат етті. 1460 жылдар шамасында Флоренцияда Николо Тиньози және 1490 жылдарда Парижде француз Жак Лефевр д’Этапл сияқты басқалар гуманистерді қуантуға тырысты, Аристотельге қатысты түсіндірмелеріне тартымды тарихи мысалдарды немесе поэзиядан цитаталарды қосты, немесе стандартты схоластикалық сұрақтар форматынан бас тартты, немесе екеуін де жасады. Басты наным – философияны техникалық терминологиядан арылту керек, сонда оны көбірек адамдар оқи алады. Сонымен қатар, философиялық мәселелерге қатысты түрлі жинақтар, парафраздер мен диалогтар дайындалды, осылайша олардың тақырыптары кеңінен таратылды. Гуманистер Аристотель және басқа да ежелгі авторларды түпнұсқада оқуды да ынталандырды. Голландтың ұлы гуманисі Дезидерий Эразм тіпті Аристотельдің грек тіліндегі басылымын дайындады, және соңында университеттерде философия оқытушылары, кем дегенде, грек тілін білетіндей болып көрінуге тиіс болды. Алайда, гуманистер халық тілінің жақтастары болған жоқ. XV ғасырда Аристотельдің еңбектерінің диалогтарының немесе итальян тіліне аудармаларының аз ғана мысалдары бар. Бірақ, итальян тілінің әдеби құндылығы бар екені және философиялық талқылаудың салмағын көтере алатыны анықталғаннан кейін, осы бағытта көптеген күш-жігерлер, әсіресе 1540 жылдардан бастап көріне бастады. Алессандро Пиколоминидің Аристотельдің барлық еңбектерін халық тіліне аудару немесе парафраздеу жоспары болды. Басқа да маңызды тұлғалар – Флоренцияда белсенді болған Бенедетто Варчи, Бернардо Сегни және Джанбатиста Гелли. Платонның ілімдерін халық тіліне ұсыну үшін де жұмыстар атқарылды. Картезиандық тәсілге дейін пайда болған осы халық тіліндегі философияның өркендеуі – контурлары енді ғана анықтала бастаған жаңа зерттеу саласы.
If, as mentioned above, scholasticism continued to flourish, the Italian humanists (i. e., lovers and practitioners of the humanities) challenged its supremacy. As we have seen, they believed that philosophy could be brought under the wing of rhetoric. They also thought that the scholarly discourse of their time needed to return to the elegance and precision of its classical models. They therefore tried dressing philosophy in a more appealing garb than had their predecessors, whose translations and commentaries were in technical Latin and sometimes simply transliterated the Greek. In 1416–1417, Leonardo Bruni, the pre eminent humanist of his time and chancellor of Florence, re translated Aristotle's Ethics into a more flowing, idiomatic and classical Latin. He hoped to communicate the elegance of Aristotle's Greek while also making the text more accessible to those without a philosophical education. Others, including Nicolò Tignosi in Florence around 1460, and the Frenchman Jacques Lefèvre d'Étaples in Paris in the 1490s, tried to please the humanists either by including in their commentaries on Aristotle appealing historical examples or quotations from poetry, or by avoiding the standard scholastic format of questions, or both. The driving conviction was that philosophy should be freed of its technical jargon so that more people would be able to read it. At the same time, all kinds of summaries, paraphrases, and dialogues dealing with philosophical issues were prepared, in order to give their topics a wider dissemination. Humanists also encouraged the study of Aristotle and other writers of antiquity in the original. Desiderius Erasmus, the great Dutch humanist, even prepared a Greek edition of Aristotle, and eventually those teaching philosophy in the universities had to at least pretend that they knew Greek. Humanists were not, however, great fans of the vernacular. There is only a handful of examples of dialogues or translations of Aristotle's works into Italian during the fifteenth century. Once it had been determined, however, that Italian was a language with literary merit and that it could carry the weight of philosophical discussion, numerous efforts in this direction started to appear, particularly from the 1540s onward. Alessandro Piccolomini had a programme to translate or paraphrase the entire Aristotelian corpus into the vernacular. Other important figures were Benedetto Varchi, Bernardo Segni and Giambattista Gelli, all of them active in Florence. Efforts got underway to present Plato's doctrines in the vernacular as well. This rise of vernacular philosophy, which quite predated the Cartesian approach, is a new field of research whose contours are only now beginning to be clarified.
Философиядағы тақырыптар
Қайта өрлеу дәуірінде философиялық тақырыптарды талқылаудың қалай өзгергені туралы жалпылау жасау өте қиын, себебі мұны істеу үшін кезеңнің толық картасы қажет, ал ол әлі бізде жоқ. Біз ерік бостандығы туралы пікірталастардың қайтадан қозғалып жатқанын білеміз (мысалы, Эразм мен Мартин Лютер арасындағы белгілі пікір алмасуларда), испан ойшылдарының ақсүйектілік туралы ұғымға деген құштарлығы күшейгенін, ал XVI ғасырда дуэльдер кең таралған практика болғандықтан, олар туралы көптеген әдебиеттер жазылған (рұқсат етілген бе, жоқ па?). Бұрынғы тарихшылар Пьетро Помпонаццидің жанның өлмейтіндігі туралы айтқандарына, яғни христиандыққа қайшы келетін философиялық тұрғыдан шешілмейтін мәселе ретінде қарағанына, немесе Пико делла Мирандоланың «Адамның қадір-қасиеті» туралы сөйлеуіне, бұл кезеңнің секуляризациясының немесе тіпті атеизмнің белгілері сияқты, тым көп назар бөлген. Шындығында, сол кездегі ең сәтті табиғаттану философиясының жинағы («Compendium philosophiae naturalis», алғаш рет 1530 жылы жарық көрді) Франс Тителманс, Нидерландылық францискан монахының еңбегі болды, оның жұмысының діни сипаты өте күшті. Біз сол кездегі көптеген философтардың, кемінде, формалды түрде, тіпті ықыласпен христиан болғандарын, XVI ғасырда протестанттық және католик реформалары болғандарын және Ренессанс философиясы Отыз жылдық соғыс (1618–1648) кезеңінде аяқталғандарын естен шығармауымыз керек. Басқаша айтқанда, дін сол кезде өте маңызды рөл атқарды, ал философияны зерттегенде оны естен шығармау қажет. Бұл, басқалармен қатар, Марсилио Фичиноның (1433–1499) философиясы үшін де дұрыс, ол Платонды оның ерте грек түсіндірушілерінің және христиандықтың жарығында қайта қарастырды. Фичино тазартылған философияның өзінің қоғамында діни жаңаруға әкелетініне үміттенеді, сондықтан Платон философиясының жағымсыз аспектілерін (мысалы, «Симпозиумда» жоғары қойылған гомосексуалдық махаббат) рухани махаббатқа (яғни платондық махаббатқа) айналдырды, кейіннен Пьетро Бембо мен Балдассаре Кастильоне XVI ғасырдың басында оны ерлер мен әйелдер арасындағы қарым-қатынастарға да қатысты деп өзгертті. Фичино мен оның ізбасарлары «жасырын білімге» де қызығушылық танытты, себебі ол барлық ежелгі білімнің өзара байланысты екеніне сенді (мысалы, Мұса өз түсініктерін гректерден алды, олар өз кезегінде оларды басқалардан алды, барлығы Құдайдың жоспарына сәйкес және сондықтан өзара үйлесімді; Герметизм осы жерде маңызды). Фичиноның астрологияға деген қызығушылығы мен оны жүзеге асыруы сол кезде жиі кездескен болса да, оны философиямен байланыстыру қажет емес, өйткені екеуі әдетте бір-бірінен бөлек және көбінесе бір-біріне қайшы келеді. Қорытындылай келе, ой тарихындағы кез келген басқа кезең сияқты, Ренессанс философиясы да мүлдем жаңа нәрсені ұсынды деп есептеуге болмайды, сондай-ақ оның алдыңғыларының қорытындыларын қайталау үшін ғасырлар бойы жалғасты. Тарихшылар бұл кезеңді «Ренессанс» деп атайды, бұл ежелгі (әсіресе классикалық) көзқарастардың, көзқарастардың, әдебиет пен өнерге деген көзқарастардың қайта жандануын білдіреді. Сонымен қатар, біз кез келген қайта иеленудің қазіргі заманғы уайымдар мен бейімділіктермен шектелетінін және тіпті бағытталатынын түсінеміз. Бұл жерде қарастырылған кезең үшін де ерекшелік жоқ: ескісі жаңасымен араластырылды және өзгертілді, бірақ философияда жаңа революциялық бастау нүктесі туралы ешқандай талап қою мүмкін емес, көптеген жағынан Томас Аквинский ұсынған христиандық, аристотелизм және платонизм синтезі жаңасына жол ашу үшін бұзылды, ол көбірек толық және әртүрлі көздерге, көбінесе түпнұсқада, және жаңа әлеуметтік және діни жағдайларға және кеңірек аудиторияға бейімделді.
It is very hard to generalize about the ways in which discussions of philosophical topics shifted in the Renaissance, mainly because to do so requires a detailed map of the period, something we do not yet have. We know that debates about the freedom of the will continued to flare up (for instance, in the famous exchanges between Erasmus and Martin Luther), that Spanish thinkers were increasingly obsessed with the notion of nobility, that duelling was a practice that generated a large literature in the sixteenth century (was it permissible or not?). Earlier histories gave perhaps undue attention to Pietro Pomponazzi's pronouncements on the immortality of the soul as a question that could not be resolved philosophically in a way consistent with Christianity, or to Pico della Mirandola's Oration on the Dignity of Man, as if these were signals of the period's increasing secularism or even atheism. In fact, the most successful compendium of natural philosophy in the period (Compendium philosophiae naturalis, first published in 1530) was authored by Frans Titelmans, a Franciscan friar from the Low Countries whose work has a very strong religious flavour. We must not forget that most philosophers of the time were at least nominal, if not devout, Christians, that the sixteenth century saw both the Protestant and the Catholic reformations, and that Renaissance philosophy culminates with the period of the Thirty Years' War (1618–1648). In other words, religion had a massive importance in the period, and one can hardly study philosophy without remembering this. This is true among others for the philosophy of Marsilio Ficino (1433–1499), who reinterpreted Plato in the light of his early Greek commentators and also of Christianity. Ficino hoped that a purified philosophy would bring about a religious renewal in his society and therefore transformed distasteful aspects of Platonic philosophy (for instance, the homosexual love exalted in the Symposium) into spiritual love (i. e., Platonic love), something later transformed by Pietro Bembo and Baldassare Castiglione in the early sixteenth century as something also applicable to relationships between men and women. Ficino and his followers also had an interest in 'hidden knowledge', mainly because of his belief that all of ancient knowledge was interconnected (Moses, for instance, had received his insights from the Greeks, who in turn had received them from others, all according to God's plan and therefore mutually consistent; Hermeticism is relevant here). Although Ficino's interest in and practice of astrology was not uncommon in his time, one should not necessarily associate it with philosophy, as the two were usually considered to be quite separate and often in contradiction with each other. In conclusion, like any other moment in the history of thought Renaissance philosophy cannot be considered to have provided something entirely new nor to have continued for centuries to repeat the conclusions of its predecessors. Historians call this period the 'Renaissance' in order to indicate the rebirth that took place of ancient (particularly classical) perspectives, sources, attitudes toward literature and the arts. At the same time, we realize that every re appropriation is constrained and even guided by contemporary concerns and biases. It was no different for the period considered here: the old was mixed with and changed by the new, but while no claims can be made for a revolutionary new starting point in philosophy, in many ways the synthesis of Christianity, Aristotelianism, and Platonism offered by Thomas Aquinas was torn apart in order to make way for a new one, based on more complete and varied sources, often in the original, and certainly attuned to new social and religious realities and a much broader public.