Кіріспе
Балқан түбегінің жағалауындағы Хорватия аралы – Вис. Вис (; Ἴσσα; Issa, ) – Адриатика теңізіндегі шағын хорватиялық арал. Бұл Хорватия материгінен ең алыс орналасқан мекенделген арал. Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғанға дейін арал Либурния тайпалары, Венеция Республикасы, Наполеонның Италия Корольдігі және Австрия империясының билігінде болды. 19 ғасырда Вис аралының солтүстігіндегі теңізде екі теңіз шайқасы өтті. 1920 жылы Рапалло шарты бойынша арал Югославия Корольдігіне өткізілді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде арал Югославия партизан қозғалысының бас штабы болды. Соғыстан кейін Вис 1989 жылға дейін Югославия халық армиясының теңіз базасы ретінде пайдаланылды. Аралдың негізгі өнеркәсіптері – жүзім шаруашылығы, балық аулау, балық өңдеу және туризм.
the island of Vis
Vis (; Ἴσσα; Issa, ) is a small Croatian island in the Adriatic Sea. It is the farthest inhabited island off the Croatian mainland. Before the end of World War I, the island was held by the Liburnians, the Republic of Venice, the Napoleonic Kingdom of Italy, and the Austrian Empire. During the 19th century, the sea to the north of Vis was the site of two naval battles. In 1920, the island was ceded to the Kingdom of Yugoslavia as part of the Treaty of Rapallo. During World War II, the island was the headquarters of the Yugoslav Partisan movement. After the war, Vis was used as a naval base for the Yugoslav People's Army until 1989. The island's main industries are viticulture, fishing, fish processing, and tourism.
География
Хорватия материгінен ең алысқа орналасқан мекенделген арал – Вис, 2021 жылы 3313 адамға мекен болған. Вис аймағының ауданы 90,26 км² құрайды, ең биік нүктесі – Хум, теңіз деңгейінен 587 метр биіктікте орналасқан. Аралдың ең ірі екі елді мекені – аралдың шығыс жағындағы Вис қаласы (арал осы елді мекеннің атымен аталған) және батыс жағалауындағы Комижа.
Ежелгі тарих
Вис неолит дәуірінде қоныстанған. Б.з.д. 4 ғасырда Сиракузаның грек тираны Дионисий Ақсақал аралда Исса колониясын құрды. Осы атпен аталатын аралдағы қалаға б.з.д. 8-6 ғасырларда Либурни билігінде болған иллирийлер қоныстанды. Б.з.д. 4 ғасырдың басында арал Дионисий Ақсақалдың Адриатиканы бақылау жоспарының бір бөлігі ретінде Сиракузалық гректермен жауландырылды. 3 ғасырда Исса Иллирия құрлығында Трагурион (Traù, қазіргі Трогир) және Эпетион (Stobreč) сауда орындарын құрды. Оның аймақтағы басымдығы б.з.д. 229-219 жылдардағы бірінші Иллирий-Рим соғысына дейін сақталды, содан кейін ол ірі державалардың арасындағы күрес құрбаны болды. Азамат соғысында ол Помпей жағына шығып, нәтижесінде б.з.д. 47 жылы өзінің жеңілдіктері мен автономиясынан айырылды, ол римдік азаматтардың қаласына (oppidum civium Romanorum) дейін төмендетілді және жаңадан құрылған Салона колониясына тәуелді болды. Исса полисі ретінде өз монеталарын шығарды, олардың көптеген түрлері кеңінен таралды. Үлкен шығанақтың батыс жағындағы төбеде орналасқан қала 9,8 га аумақты қамтитын, қазірге дейін көрінетін мықты эллинистік қабырғалармен қоршалған (265 x 360 м). Көшелер желісі және үйлердің негіздері табылды. Некропольден көптеген керамикалық бұйымдар табылды, оның ішінде Оңтүстік Италиядан әкелінгендері де бар. Рим дәуірінде салынған театрдың кавеасының қабырғасы қазіргі францискан монастырының құрамына кірген. Онда шамамен 3000 адам отыруға болатын. Жазулар, мүсіндер, монеталар және керамикалық бұйымдар Сплит және Загреб қалаларындағы археологиялық мұражайларда сақтаулы. Кейін ол тәуелсіз полис болып қайта құрылды, тіпті өз монеталарын шығарып, өз колонияларын құрды, олардың ең танымалсы Аспалат (қазіргі Сплит қаласы) болды. Б.з.д. 1 ғасырда аралды Либурниялықтар басып алды.
Венеция тұсында
1797 жылға дейін арал Венеция Республикасының билігінде болды. Осы кезеңде жағалау бойында ірі елді мекендер қалыптасты (Комиза, қазір Комижа және Лисса, қазір Вис). Лисса аралы ғасырлар бойы қазіргі Хвар аталған Лесина аралымен әкімшілік тұрғысынан байланысты болды. Венецияның ықпалы аралдағы архитектурада көрініс береді, сондай-ақ жергілікті хорват диалектісіндегі кейбір сөздердің түбі Венеция тілінен шыққан.
Екінші дүниежүзілік соғыс
Бір кезде Вис Югославия партизандық қарсылық қозғалысының басшысы маршал Иосип Броз Титоның бас штабының орны болды. 1941-1943 жылдары Италия басып алған, содан кейін партизандар азат етті және 1943-1944 жылдары британдық флотилия ұстады. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін арал Югославияға қайтарылды. Соғыс кезінде арал миналанған. Одақтас әскерлерінің шайқау ұшақтары кішкентай әуежайда орналасқан, ол сонымен қатар одақтас бомбалаушы ұшақтарының апаттық қонулары үшін де пайдаланылды, оның ішінде Джордж Макговерн ұшқан американдық B-24 ұшағы. 6-шы эскадрилья RAF 1944 жылдың мамыр айынан 1945 жылдың ақпанына дейін Hawker Hurricane Mk IV ұшақтарымен әуежайды алдыңғы операциялық база ретінде кеңінен пайдаланды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Югославия жағалауындағы Вис аралына басқа да жабдықтармен бірге парашютпен қарулы күштердің кітаптарының бір жәшігі түсірілді. Кейін сол кітаптарды ағылшын тілінде сөйлейтін солдаттар партизандарға оқып берді, кітапты оқығанда оны аударып түсіндірді. 1944 жылдың шілде айының басында жазушы Эвелин Во Рэндольф Черчилльмен бірге Италияның Бари қаласынан Виске, Югославияға британдық әскери миссиясының бір бөлігі ретінде ұшып келді. Сол жерде олар маршал Титомен кездесті. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде аралда Италиядағы одақтас әскерлерге жердегі қолдау көрсету үшін Mark IX Spitfires ұшақтарын ұшырған RAF 1435 эскадрильясы да орналасқан.
1945 жылдан кейін
Соғыстан кейін Югослав халық армиясы 1989 жылы базаны тастағанға дейін аралды өзінің маңызды әскери-теңіз базаларының бірі ретінде пайдаланды. 1991 жылы Хорватия тәуелсіздік алғаннан кейін оның теңіз күштері көптеген нысандарды қайтарып алмады, ал тасталған көптеген ғимараттар, соның ішінде туннельдер, бункерлер және құпия суасты кемелері базасы, азаматтық мақсаттарға және туризмге қолданылуда. 2019 жылы Вис архипелагының ГЕОПАРКі ЮНЕСКО-ның жаһандық геопарктері қатарына қосылды.
Әкімшілік
Вис қаласы мен Комижа – бүкіл арал және жақын орналасқан кіші аралдарды қамтитын дербес әкімшілік муниципалитеттердің орталықтары. Екеуі де Сплит-Далмация облысының құрамында.
Экономика
Аралдың негізгі салалары – ауыл шаруашылығы (негізінен жүзім өсіру), балық аулау, балық өңдеу және туризм. Аралдың өңделмелі жерлерінің шамамен 20 пайызы жүзімдіктермен жабылған. Аралда өсірілетін жергілікті жүзім түрлері – Плавац Мали, Куртелошка және Вугава. Вугава – Вис аралының жергілікті шарап сорты. Вис аралының төңірегіндегі теңізде балыққа бай, әсіресе көк балыққа (сардина, скумбрия және анчоус). 16 ғасырда Комижа балықшылары өздерінің ерекше балық аулау қайығын – фалкушаны жасады, ол 20 ғасырдың екінші жартысына дейін өте жақсы қасиеттеріне байланысты қолданылып келді. Жазғы маусымда Италияға тікелей кеме қатынастары болған. 2010 жылы Termoli Jet Termoli – Vis – Split бағытын ашты, Италияның Термоли қаласынан Виске жету үшін 3 сағат 30 минут уақыт кетті. 2015 жылы Blue Line қазір тоқтатылған түнгі паром қызметін – Анкона – Вис бағытында жүргізді. 2016 жылы, қазір құлап қалған European Coastal Airlines Split – Vis бағытында су ұшағымен жолаушылар тасымалын ұйымдастыруға тырысты, бұл шамамен 15 минутқа созылды.