Кіріспе

Экономикалық жағдай
Кейнс экономикасында толық жұмыспен қамту және потенциалды өнімге жетпеушілік жағдайы, нәтижесінде жұмыссыздық NAIRU немесе жұмыссыздықтың "табиғи" мөлшерінен асып түседі.

Шығу тегі

Жұмыспен толық қамтылмаған теңгерімнің түсінігі микроэкономиканың бір саласы – Жалпы теңгерім теориясы шеңберінде жұмыспен толық қамтылмауды талдаудан туындайды. Ол тұтыну мен өндіріс көлемдерінің екеуі де оңтайлы емес болатын тұрақты экономикалық жағдайды сипаттайды. Экономикадағы көптеген экономикалық агенттер басқа теңгерімдік жағдайларда өндіре алатын деңгейден төмен өндіріс жасайды. [1] Экономикалық теория бойынша, жұмыспен толық қамтылмаған теңгерім стандартты болжамдар негізінде белгілі бір тұрақтылық қасиеттеріне ие – «көрінбейтін қол» (нарық күші) өздігінен теңгерімді нәтижені әлеуметтік тұрғыдан қанағаттанарлық теңгерімге өзгерте алмайды. [2] Экономиканы жақсы жағдайға жеткізу үшін мемлекеттік бюджеттік саясат сияқты сыртқы күштерді қолдану қажет. [3]

Себептер

Жақсы анықталған экономика болған жағдайда, көптеген тұрақты тепе-теңдік күйлер болуы мүмкін – олардың кейбіреулері әлеуметтік тұрғыдан көбірек қажетті. Қолайсыз тепе-теңдіктердің пайда болуына көптеген факторлар әсер етеді, олардың екеуі жұмыссыздық тепе-теңдігі үшін аса маңызды: артық ұсыныс және сұраныстың жеткіліксіздігі. Егер еңбек күші экономикадағы қолжетімді жұмыс орындарының біліктілік деңгейінен артық білім алса, жұмыссыздық тепе-теңдігі туындайды. Сұраныстың жеткіліксіздігі макро деңгейде де осы мәселені шешеді. Жұмыс орындарының саны жұмыссыздар санынан әлдеқайда аз болғанда, жұмыссыздық деңгейі жоғары болады. Сонымен қатар, жоғары білікті жұмысшылар қиын жұмыс нарығына тап болады және нәтижесінде бастапқыда нашар білімді адамдарға арналған жұмыс орындарына келісуге мәжбүр болады. Мұндағы "артық ұсыныс" еңбек күшінің саны мен сапасының екеуінің де артық болуын білдіреді.

Артық біліктілік

Біліктіліктің артық болуы – жұмыспен толық қамтылмау тепе-теңдігінің ең көп кездесетін түрі және оның ұсыныстың артық болуының тікелей салдары. Бұл жеке тұлғалардың өз білімі, дағдылары, тәжірибесі немесе қабілеттеріне қарағанда талаптар төмен мамандықтарда жұмыс істеу жағдайын көрсетеді. Экономикалық тұрғыдан алғанда, мұндай адамдар әлеуметтік тұрғыдан оңтайлы деңгейден төмен өнімділік көрсетеді. Жалпы алғанда, көптеген адамдар өздерінің толық потенциалын пайдаланбағанда, экономика толық жұмыспен қамтылмау тепе-теңдігінде болады. [5]

Қызметкерлердің артық болуы

Қызметкерлердің артық болуы – экономикада жұмыс беруші ретінде әрекет ететін фирмалар немесе басқа ұйымдар қажеттіден артық адамдарды жұмысқа алу жағдайы. Бұл артық біліктіліктен гөрі сирек кездеседі. Мұндай артық жұмыс күші жұмыссыздық деңгейін жұмыспен толық қамтылмаған жағдайдың бар екенін көрсететін сигнал ретінде қолдануға келмейді. Фирмаларда қызметкерлердің саны артық болса, олар максималды пайдаға жете алмайды, бұл ЖІӨ өсуінің төмендеуі сияқты жағымсыз әлеуметтік салдарға алып келеді. Қызметкерлердің көптігінен зардап шегетін ұйымдар, коммерциялық емес ұйымдар да осыған жатады, максималды тиімділікке қол жеткізе алмайды және олардың миссиясы, көзқарасы мен мақсатына сәйкес құндылықтарды құру мүмкіндігі шектеледі. [6]

Ұлы депрессия кезінде жұмыссыздық

1930 жылдары Ұлы депрессия кезінде АҚШ-тың жұмыссыздық деңгейі 25%-ға жетті және ЖІӨ өсуі -13%-ға төмендеді. [7] АҚШ экономикасы осы кезеңде толық жұмыспен қамтылмаған тепе-теңдікпен сипатталады. Бір жағынан, көптеген сыртқы факторлар (қаржылық тұрақсыздық, гиперінфляция, капиталдың жетіспеуі сияқты) жұмыс нарығындағы сұранысқа теріс соққы берді. Екінші жағынан, 20 ғасырдың басындағы екі онжылдық өндіріс технологияларының қарқынды дамуын бастан кешірді, бұл көптеген білікті жұмыс орындарының жойылуына әкелді. Аталған екі фактор да сол кезде еңбек нарығындағы сұраныстың жеткіліксіздігіне себеп болды, нәтижесінде толық жұмыспен қамтылмаған тепе-теңдік қалыптасты. Бұл тепе-теңдік жоғары жұмыссыздық деңгейімен және төмен халық табысымен сипатталатын біліктіліктің артуы түрінде көрінеді.

2008 жылғы қаржы дағдарысынан кейінгі жұмыссыздық

2012 жылы жұмыс нарығына кірген түлектер өте қатал бәсекеге тап болды[8], оның себебі білікті жұмысшылардың, оның ішінде жаңа бітіргендердің және 2008 жылғы қаржы дағдарысы кезінде жұмысынан босатылған адамдардың көп болуы болды. Түлектердің 2008 жылғы қаржы дағдарысына ден қоюға уақыты болмады және олар білім алуын аяқтады, бірақ бітіргеннен кейін жеткілікті жұмыс орындарының жоқтығын байқады. Бұл жұмыспен толық қамтылмаған тепе-теңдік жағдайы жоғары білімімен сәйкес келмейтін жұмыстарға орналасумен сипатталады – көптеген жоғары оқу орнының түлектері нашар жұмыс нарығының салдарынан, білімі аз талапкерлерге арналған лауазымдарды қабылдауда. [8]

Деректер

Еңбек статистикасы бюросы 1948 жылдың қаңтарынан бастап ай сайын "Толық жұмыспен қамтылмағандық деңгейін" есептейді. Толық жұмыспен қамтылмағандық деңгейі циклдік тенденцияға ие және әдетте экономикалық төмендеу кезеңдерінде жоғары болады. Жұмыссыздық деңгейіне ұқсас, толық жұмыспен қамтылмағандық деңгейі еңбек күшінің әртүрлі топтары арасында өзгереді. Мысалы, Ph.D. дәрежесі бар адамдардың толық жұмыспен қамтылмағандық деңгейі төмен, ал орта мектепті бітіргендер немесе одан төмен білімі бар адамдар көбінесе жоғары толық жұмыспен қамтылмағандық деңгейінен зардап шегеді. [9]

Анықтамалық тізім

1. Жан Жак Херингс, П. “Жұмыссыздық теңгерімі”. “Жаңа Палгрейв экономика сөздігі”. Екінші басылым. Палгрейв Макмиллан, 2008 жыл. 2. Ароу, Кеннет Дж.; Блок, Х. Д.; Хурвич, Леонид. “Бәсекелестік тепе-теңдіктің тұрақтылығы, II”. Эконометрика, 27 том, 1 нөмір (1959 жыл, қаңтар), 82–109 беттер.

3. Фелдман, Д. С. “Жұмыспен қамтудың сипаты, алғышарттары және салдары”. “Менеджмент журналы”, 22(3), 385–407. 4. Бьюли, Трумэн Ф. “Жалпы тепе-теңдік, ұрпақтардың алмасу үлгілері және оңтайлы өсу теориясы”. Гарвард университетінің баспасы, 2007 жыл.

5. Эрдоган, Б., & Бауэр, Т. Н. “Квалификацияның артық болуы және оның салдары: мүмкіндіктерді арттырудың орталық ролі”. “Қолданбалы психология журналы”, 94(2), 557–565. 6. Фелисес, Г. “Еңбек ресурстарын жинақтау деңгейін бағалау”. Англия Банкінің тоқсандық бюллетені, 43(2), 198–206. 7. Франк, Роберт Х.; Бернанке, Бен С. “Макроэкономика негіздері” (3-ші басылым). Бостон: McGraw Hill/Irwin. 98-бет. 8. Ширхольц, Хайди; Сабадиш, Натали; Уэтинг, Хиллари. “2012 жылғы түлектер: жас түлектер үшін еңбек нарығы қиын күйде қалуда”. Экономикалық саясат институтының есебі: Жұмыс және жұмыссыздық. 2012 жылдың 3 мамыры. http://www.epi.org/publication/bp340-labor-market-young-graduates/

9. Экономикалық саясат институты. “Жұмыссыздық деңгейі”. http://www.economytrack.org/underemployment.php