Кіріспе

Жұмыссыз және жұмыс іздеп жүргендер. Жұмыссыздық, Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы (ЭЫДҰ) бойынша, белгілі бір жасқа толған (әдетте 15) адамдардың еңбек ақысы төленбейтін немесе жеке кәсіпкерлікпен айналыспайтын, бірақ жұмыс істеуге дайын және мүмкіндігі бар жағдайдағы жағдайы. Жұмыссыздық жұмыссыздық деңгейі арқылы өлшенеді, ол еңбек күшінің (жұмыспен қамтылғандар мен жұмыссыздардың жалпы саны) пайызында жұмыссыздардың санына тең болады. Құрылымдық жұмыссыздық экономикадағы негізгі проблемаларға және еңбек нарығындағы тиімсіздіктерге, соның ішінде қажетті біліктіліктері бар жұмыс күшінің сұранысы мен ұсынысы арасындағы теңсіздікке назар аударады. Құрылымдық аргументтер жаңа технологиялардың таралуы мен жаһандануға байланысты себептер мен шешімдерді ерекше атап көрсетеді. Фрикциялық жұмыссыздық туралы пікірталас адамдардың өз жұмысын бағалауына негізделген жұмыс істеуге қабылдаған ерікті шешімдеріне және осы шешімдерді ағымдағы жалақы мөлшерлемелерімен, сондай-ақ жұмыс табуға жұмсалатын уақыт пен күш-жігермен салыстыруға бағытталған. Фрикциялық жұмыссыздықтың себептері мен шешімдері көбінесе жұмысқа қабылдау талаптары мен жалақы деңгейіне қатысты. Біріккен Ұлттар Ұйымының Халықаралық Еңбек Ұйымының (ХЕҰ) мәліметінше, 2018 жылы әлемде 172 миллион адам (немесе әлемдік еңбек күшінің 5%) жұмыссыз болды. Жұмыссыздық деңгейін өлшеудің қиындығына байланысты, мысалы, сауалнамалар (АҚШ-та) немесе тіркелген жұмыссыз азаматтар (кейбір Еуропа елдерінде) арқылы статистикалық деректер, мысалы, жұмыспен қамту мен халық арақатынасы, еңбек күшінің және экономиканың жағдайын бағалау үшін, салық төлеушілер ретінде тіркелген адамдарға негізделген жағдайда, тиімдірек болуы мүмкін.

Анықтамалар, типтер және теориялар

Жұмыссыздық – жұмыс істемей, бірақ жұмыс іздеп жүрген жағдай. Экономистер жұмыссыздықтың түрлі түрлерін және теорияларын ажыратады, оның ішінде циклдік немесе кейнсиандық жұмыссыздық, фрикциялық жұмыссыздық, құрылымдық жұмыссыздық және жұмыссыздықтың классикалық анықтамасы бар. Кейде айтылатын қосымша түрлері – маусымдық жұмыссыздық, өте ауыр жұмыссыздық және жасырын жұмыссыздық. Экономика әдебиетінде «ерікті» және «ерікті емес жұмыссыздық» туралы бірнеше анықтамалар болғанымен, көбінесе қарапайым ажырату қолданылады. Ерікті жұмыссыздық жеке тұлғаның шешімімен байланысты, ал ерікті емес жұмыссыздық әлеуметтік-экономикалық ортаның (нарық құрылымы, үкіметтің араласуы және жалпы сұраныс деңгейі) салдарынан туындайды. Осы тұрғыдан алғанда, фрикциялық жұмыссыздықтың көп бөлігі немесе басым бөлігі ерікті болып келеді, себебі ол жеке тұлғаның жұмыс іздеу әрекетін көрсетеді. Ерікті жұмыссыздыққа төмен жалақы ұсынылған жұмысты қабылдамайтын жұмысшылар жатады, ал ерікті емес жұмыссыздыққа экономикалық дағдарыс, өнеркәсіптің құлдырауы, компанияның банкроттығы немесе ұйымдық қайта құру салдарынан жұмыстан босатылған жұмысшылар жатады. Ал циклдік, құрылымдық және классикалық жұмыссыздық көбінесе ерікті емес сипатқа ие. Дегенмен, құрылымдық жұмыссыздықтың болуы бұрын жұмыссыздар жасаған таңдауларды көрсетеді, ал классикалық (табиғи) жұмыссыздық еңбек одақтары немесе саяси партиялардың қабылдаған заңнамалық және экономикалық шешімдерінен туындауы мүмкін. Ерікті емес жұмыссыздықтың ең нақты мысалдары – жұмыс орындарының саны жұмыссыздар санынан кем болған жағдайлар, тіпті жалақыны өзгертуге мүмкіндік берілгенде де, яғни барлық бос орындар толтырылса да, бірқатар жұмыссыздар жұмыссыз қалады. Мұндай жағдай циклдік жұмыссыздықта кездеседі, себебі макроэкономикалық күштер микроэкономикалық жұмыссыздықты тудырады, ол кері әсер ете алады және осы макроэкономикалық күштерді күшейтеді.

Нақты жалақы бойынша жұмыссыздық

Классикалық, табиғи немесе нақты жалақыға байланысты жұмыссыздық, жұмыс үшін төленетін нақты жалақы нарықтық тепе-теңдік деңгейінен жоғары белгіленген кезде туындайды, бұл жағдайда жұмыс іздеушілердің саны бос қызмет орындарының санын асып түседі. Екінші жағынан, көптеген экономистер жалақы өмір сүруге жеткілікті деңгейден төмен болса, көптеген адамдар еңбек нарығынан шығып, жұмыс іздеуді тоқтататынын айтады. Бұл әсіресе төмен кірісті отбасыларға мемлекеттік әлеуметтік көмек көрсетілетін елдерде жиі кездеседі. Мұндай жағдайларда, жалақылар адамдарды мемлекеттік әлеуметтік көмектен алатын табысқа қарағанда жұмыс істеуге ынталандыруы керек. Жоғарыда айтылған жағдайда, өмір сүруге жеткілікті жалақыдан төмен жалақы еңбек нарығына қатысу деңгейінің төмендеуіне әкелуі мүмкін. Сонымен қатар, тауарлар мен қызметтерді тұтыну еңбекке деген сұраныстың өсуіне басты себепкер болады. Жоғары жалақылар жұмысшылардың тауарлар мен қызметтерді тұтынуға жұмсайтын табысын арттырады. Сондықтан, жалақының жоғарылауы жалпы тұтынуды арттырады, нәтижесінде еңбекке деген сұраныс артып, жұмыссыздық төмендейді. Көптеген экономистер мемлекеттік реттеудің күшеюімен жұмыссыздықтың да артатынын айтады. Мысалы, ең төменгі жалақы заңдары кейбір нашар білікті жұмысшылардың құнын нарықтық тепе-теңдік деңгейінен жоғары көтеріп, жұмыссыздықтың өсуіне себеп болады, себебі жұмыс істегісі келетін адамдар қазіргі жалақы мөлшерімен жұмысқа орналаса алмайды (жаңа және жоғары жалақы олардың еңбегінің құнынан асып түседі). Жұмыстан босатуды шектеу туралы заңдар бизнесті алғашқыда жұмысқа алудан тартып, оны тәуекелді етуі мүмкін. Мюррей Ротбард сияқтылар тіпті әлеуметтік табулардың да жалақының нарықтық деңгейге төмендеуіне кедергі келтіруі мүмкін екенін ұсынады. «Жұмыстан тыс: ХХ ғасырдағы жұмыссыздық және үкімет Америкада» атты еңбегінде экономистер Ричард Веддер мен Лоуэлл Галлавей Америкадағы жалақы ставкаларының, өнімділіктің және жұмыссыздықтың эмпирикалық деректері классикалық жұмыссыздық теориясын растайтынын мәлімдейді. Олардың деректері 1900 жылдан 1990 жылға дейін АҚШ-та түзетілген нақты жалақы мен жұмыссыздық арасындағы берік байланысты көрсетеді. Дегенмен, олар өз деректері сыртқы факторларды ескермейтінін атап өтеді.

Циклдық жұмыссыздық

Циклдік, жеткіліксіз сұраныс немесе Кейнстік жұмыссыздық экономикада жұмыс істегісі келетін барлық адамға жұмыс орындарын ұсынуға жеткілікті жиынтық сұраныс болмаған кезде пайда болады. Көптеген тауарлар мен қызметтерге деген сұраныс төмендейді, нәтижесінде өндіріс көлемі азаяды және тиісінше жұмыс күшінің қажеттілігі төмендейді, жалақы төмендеуге бейімді және тепе-теңдік деңгейіне жетпейді, соның салдарынан жұмыссыздық туындайды. Бұл атау бизнес циклдарындағы жиі өсім мен төмендеулерден шыққан, бірақ жұмыссыздық Ұлы депрессия сияқты тұрақты сипатқа ие болуы мүмкін. Циклдік жұмыссыздық кезінде жұмыссыз қалған адамдардың саны бос жұмыс орындарының санын асып түседі, сондықтан барлық бос орындар толтырылғанның өзінде де, кейбір жұмыс іздеушілер жұмыссыз қалады. Кейбір мамандар циклдік жұмыссыздықты фрикциялық жұмыссыздықпен байланыстырады, себебі фрикцияға себеп болатын факторлардың бір бөлігі циклдік өзгерімдерге байланысты. Мысалы, ақша ұсынымының күтпеген азаюы жиынтық сұранысты және еңбек нарығындағы сұранысты тежеуі мүмкін. Кейнстік экономистер жұмыс орындарының жетіспеушілігін мемлекеттік араласу арқылы шешуге болатынын айтады. Бір ұсыныс – жұмыспен қамтуды және тауарларға деген сұранысты арттыру мақсатында тапшылықты шығындарға бару. Тағы бір шара – ақша ұсынымын арттыруға бағытталған кеңейтімді монетарлық саясат, бұл пайыздық ставкаларды төмендетуге және үкіметтік емес шығындардың өсуіне ықпал етуі керек.

"Толық жұмыспен қамту" бойынша жұмыссыздық

[[Файл:NAIRU SR және LR. svg|thumb|right|Expansionary Policy алдында және кейін қысқа мерзімді Филиппс қисығы, сондай-ақ ұзақ мерзімді Филиппс қисығы (NAIRU). Алайда, инфляцияны ұзақ мерзімде жұмыссыздық деңгейінен гөрі дәл болжау қиын. Ұзақ мерзімді перспективада, ақша ұсынысының айналым жылдамдығы, мысалы, MZM ("ақшаның сәтке дейінгі мерзімі", қолма-қол ақша және эквивалентті талап бойынша депозиттерді білдіреді) инфляцияны жұмыссыздық деңгейінен гөрі жақсырақ болжайды. Кейбір сұраныс теориясының экономистері инфляциялық шекті жұмыссыздықтың табиғи деңгейімен байланыстырады. Жұмыссыздықтың "табиғи" деңгейі – еңбек нарығы тепе-теңдікте болғандағы жұмыссыздық деңгейі, онда инфляцияның өсуіне немесе төмендеуіне ешқандай ықпал болмайды. Бұл көрсеткіштің тағы бір техникалық атауы – NAIRU, инфляцияны үдетпейтін жұмыссыздық деңгейі. Атауына қарамастан, сұраныс теориясы жұмыссыздық деңгейі "өте төмен" болса, жалақы мен бағаны реттеу шаралары (табыс саясаты) болмаған жағдайда инфляция жеделдейді деп санайды. NAIRU теориясының басты мәселесі – NAIRU-ның нақты мәнін ешкім білмейді және ол уақыт өте келе өзгереді. Бұл ресми статистикада көрсетілмейтін жұмыс істей алатын адамдардың жұмыссыздығы, себебі статистика жинақталатын әдіс осыған байланысты. Көптеген елдерде жұмыссыз деп жұмыс іздеп, сонымен қатар әлеуметтік қамсыздандыру төлемдеріне құқылы адамдар ғана есептеледі. Жұмыс іздеуден бас тартқандар, кейде мемлекеттік "қайта оқыту" бағдарламаларына қатысқандар жұмыссыз болса да, ресми түрде жұмыссыздар қатарына енбейді. Статистикада өздері қалағаннан аз сағат жұмыс істейтіндер немесе өздерінің біліктілігін толыққанды пайдалана алмайтын жұмыста жұмыс істейтіндер ("толық емес жұмыспен қамтылғандар") да ескерілмейді. Сонымен қатар, жұмыс істеуге жарамды, бірақ қазіргі уақытта толық уақыт оқумен айналысатын адамдар мемлекеттік статистикада жұмыссыз деп есептелмейді. Жабайы жерлерде аң аулау, мал өсіру және егін шаруашылығымен күн көріп отырған дәстүрлі қауымдардың жұмыссыздық статистикасына кіретіні немесе кірмейтіні әртүрлі болуы мүмкін.

Жұмыссыздық пен халық санының арақатынасы

Жұмыссыздық пен халық санының арақатынасы – бұл жалпы халықтың ішіндегі жұмыссыздардың үлесін есептеу. Бұл жұмыссыздық деңгейінен өзгеше, ол белсенді халыққа шаққандағы жұмыссыздардың пайызын көрсетеді. Атап айтқанда, 15-24 жас аралығындағы көптеген жастар толық уақытта оқып жатыр, сондықтан олар жұмыс істемейді де, жұмыс іздемейді. Демек, олар жұмыссыздық деңгейін есептеу үшін алынатын бөлім ретінде қолданылатын еңбек күшінің құрамына кірмейді. Еуропалық Одақтағы жастар жұмыссыздығының арақатынасы 5,2-ден (Австрия) 20,6 пайызға (Испания) дейін ауыспайды. Олар стандартты жастар жұмыссыздығы деңгейінен едәуір төмен, ол 7,9-дан (Германия) 57,9 пайызға (Грекия) дейін жетеді.

Әсерлер

Жұмыссыздықтың жоғары деңгейі және оның тұрақтылығы, экономикалық теңсіздіктің өсуімен қатар, келесі ұзақ мерзімді экономикалық өсімге кері әсер етеді. Жұмыссыздық өсімге зиян келтіруі мүмкін, себебі ол ресурстардың ысырабына алып келеді; қайта бөлуге қысым жасап, одан кейін бұрмалау тудырады; адамдарды кедейлікке түсіреді; еңбек күшінің мобильдігін шектейтін ақша ағынын қысқартады; және өзіне сенімділікті төмендетіп, әлеуметтік жағдайдың нашарлауына, тәртіпсіздікке және қақтығысқа ұшыратады. 2013 жылғы Экономика саласындағы Нобель сыйлығының лауреаты Роберт Шиллер АҚШ және басқа елдердегі теңсіздіктің өсуін ең маңызды мәселе деп атады.

Жеке тұлға

Жұмыссыз адамдар қаржылық міндеттемелерін орындау үшін ақша табуға шамалары келмейді. Ипотека төлемдерін немесе жалдау ақысын төлемеу үйді алып қою немесе шығарып тастау арқылы бассыздыққа әкелуі мүмкін. АҚШ бойынша, үйсіз қалғандардың қатары артып, шатыр қалалары пайда болуда. Жұмыссыздық жүрек-қантамыр ауруларына, соматизацияға, көңіл сырқыту бұзылыстарына, депрессияға және өзіне-өзі қол жұмсауға бейімділікті арттырады. Сонымен қатар, жұмыссыз адамдар дәрі-дәрмектерді жиі қолданады, нашар тамақтанады, дәрігерге көбірек барады, темекі шегеді, алкогольді ішімдіктерді тұтынады, есірткі қолданады және аз қозғалады. Бір зерттеуге сәйкес, тіпті оң көзқарасқа ие адамдар да жұмыссыз қалғанда жағдайдың жақсы жағын көруге қиналады. 16 мен 94 жас аралығындағы неміс қатысушыларымен сұхбаттасып, деректер жинаған зерттеушілер, тек ерікті студенттер ғана емес, өмірдің қиындықтарымен күрескен адамдардың да жұмыссыздыққа бейім екенін анықтады. 1979 жылы М. Харви Бреннер жұмыссыздардың саны 10%-ға артқан сайын, жалпы өлім-жітім 1,2%-ға, жүрек-қантамыр аурулары 1,7%-ға, цирроз 1,3%-ға, өзіне-өзі қол жұмсау 1,7%-ға, тұтқындалу 4,0%-ға және полицияға хабарланған зорлық-зомбылық 0,8%-ға артатынын анықтады. 2000 жылы Кристофер Румның экономикалық дағдарыстың денсаулыққа тигізетін әсері жөніндегі зерттеуі экономикалық дағдарыс кезінде денсаулықтың бірнеше көрсеткіштері жақсаратынын көрсетті. Экономикалық төмендеудің қылмысқа тигізетін әсеріне келетін болсақ, Ұлы депрессия кезінде қылмыс деңгейі төмендемеді. АҚШ-тағы жұмыссыздар көбінесе азық-түлік купондары немесе қарыз жинақтау сияқты әлеуметтік бағдарламаларды пайдаланады, себебі АҚШ-тағы жұмыссыздыққа байланысты жәрдемақы жұмыс істеген кезде алынған табыстың көп бөлігін өтемейді және мұндай көмекке шексіз уақытқа қол жеткізу мүмкін емес. Жұмыссыздықтан барлығы бірдей зардап шекпейді. Төрт жыл бойы 9 570 адамды зерттеу барысында, жоғары жауапкершілікке ие адамдар жұмыссыз қалған жағдайда екі еседен астам зардап шегеді. Авторлар бұл жауапкершілікке ие адамдардың жұмыссыздыққа не себеп болғаны туралы әртүрлі пікір білдіруі немесе сәтсіздікке байланысты күшті реакцияларды сезінуі мүмкін деп болжайды. Сонымен қатар, денсаулықтың нашарлауынан жұмыссыздыққа дейін кері себеп-салдарлық байланыс болуы мүмкін. Кейбір зерттеушілер төмен жалақылы жұмыс орындарының көпшілігі әлеуметтік қамсыздандыру жүйесімен жұмыссыздықтан гөрі артық емес деп санайды. Алайда, бұрын жұмыс істемеген жағдайда жұмыссыздыққа байланысты жәрдемақы алу қиын немесе мүмкін емес болғандықтан, бұл жұмыс орындары мен жұмыссыздық бір-бірін толықтырады. (Оларды көбінесе студенттер немесе тәжірибе жинауға тырысатын адамдар қысқа мерзімге алады; төмен жалақылы жұмыстардың көпшілігінде жұмыс алмасу жоғары.) Жұмыссыздардың тағы бір шығыны - жұмыссыздық, қаржылық ресурстардың жетіспеушілігі және әлеуметтік жауапкершіліктің бірігуі жұмыссыз жұмысшыларды өздерінің біліктіліктеріне сәйкес келмейтін немесе өздерінің қабілеттерін пайдалануға мүмкіндік бермейтін жұмыс орындарына итермелеуі мүмкін. Жұмыссыздық жұмыссыздыққа әкелуі мүмкін, ал жұмыс жоғалтудан қорқу психологиялық алаңдаушылықты тудырады. Бұл уайымнан басқа, депрессияға, сенімсіздікке және үлкен стресске әкелуі мүмкін, бұл жұмыссыздар денсаулық мәселесімен, кедейшілікпен және қарым-қатынас қолдаусыз қалуымен кездескенде артады. Жұмыссыздықтың тағы бір жеке шығыны - қарым-қатынастарға тигізетін әсері. 2008 жылы Covizzi компаниясы жұмыссыздық пен ажырасу арасындағы байланысты зерттеген зерттеуде бір жұбай жұмыссыз болса, ажырасу жиілігі жоғары екені анықталды. Алайда, соңғы зерттеулер кейбір ерлі-зайыптылардың "бақытсыз" немесе "денсаулығы нашар" некеде қаржылық шығындарды азайту үшін бірге қалатынын көрсетті. 2014 жылы Van der Meer жүргізген зерттеу жұмыстан айырылған адамның жеке өміріне, әсіресе ерлерге, жұмыссыздықтың олардың еркектік ерекшеліктеріне қауіп төндіретінін көрсетті.

Жынысы мен жасы

Жұмыссыздық жынысына байланысты жеке шығындарды да әкелуі мүмкін. Бір зерттеуде әйелдердің ерлерге қарағанда жұмыссыздыққа көбірек ұшырайтыны және уақытша жұмыс орнынан тұрақты жұмыс орнына ауысу ықтималдығы аз екені анықталды. Гендерлік теңдік және жұмыссыздық туралы тағы бір зерттеуде ерлер көбірек стресс, депрессия және жұмыссыздықтың жағымсыз әсерлерін сезінеді, бұл көбінесе күнкөрісші ретіндегі рөліне қатысты қорқыныштан туындайды. Зерттеу көрсеткендей, ерлер жұмыстан айырылғаннан кейін өздерін "еркектік қасиеттерінен айырылған" сезінеді және қаржылық тәуекелге бару, өзіне сенімділік таныту сияқты өтемақылық мінез-құлықтарға көшеді. Жұмыссыздық ерлердің психикалық денсаулығына өте зиянды әсер етеді. Сидней университетінің профессоры Иан Хикинің айтуынша, дәлелдер ерлердің әлеуметтік байланыстары әйелдерге қарағанда шектеулі екенін және олардың өмірі көбінесе жұспен байланысты екенін көрсетеді. Сондықтан, ерлер жұмысын жоғалтса, олардың әлеуметтік байланыстары да үзіледі. Бұл олардың тез оқшаулануына әкелуі мүмкін. Австралиялық зерттеу экономикалық төмендеу кезінде бітірушілердің психикалық денсаулығына тигізетін әсерді қарастырды және нәтижелер ерлер үшін әйелдерге қарағанда ауыррақ және ұзаққа созылатынын көрсетті. Бұл әсер, әсіресе, кәсіптік немесе орта білімі бар адамдарда байқалды. Жұмыссыздықтың шығындары жасқа байланысты да өзгереді. Қазіргі уақытта жұмыссыздықпен ең көп күресетін екі жас тобы – жастар мен қарттар. 2007 жылы Джейкоб пен Клейнерт жүргізген зерттеуде 18-24 жас аралығындағы, азырақ ресурстары мен жұмыс тәжірибесі шектеулі жастардың жұмыссыз болу ықтималдығы жоғары екені анықталды. Басқа зерттеушілер бүгінгі мектеп бітірушілердің бұрынғы буынға қарағанда жұмысқа аз мән беретінін анықтады, бұл олардың жұмыс орындарының шектеулі екенін түсінулерімен байланысты болуы мүмкін. Ал егде жастағы адамдардың жұмысқа орналасуда жас жұмысшыларға қарағанда көбірек кедергілері бар, жұмыс табу үшін күшті әлеуметтік желілерге мұқтаж және уақытша жұмыстан тұрақты жұмысқа ауысу ықтималдығы да төмен.

Артықшылықтары

Жұмыссыздықтың басты артықшылығы – адамдардың жұмысқа орналасуға қолжетімді болуы, бұл ретте оларды еңбек нарығындағы бәсекелестік арқылы тартып алудың қажеті болмайды. Бұл жаңа және ескі бизнеске штаттық қызметкерлерді қабылдауға мүмкіндік береді. Жұмыссыздық жұмысы бар адамдар үшін де "пайдалы" деп есептеледі, себебі ол инфляцияны болдырмайды, ал инфляцияның өзі зиянды салдарға әкеледі. (Маркс айтқандай) жалақыны ұстап тұратын еңбек күшінің резервтік армиясын құру арқылы. Дегенмен, жергілікті жұмыспен қамтудың толық деңгейі мен жергілікті инфляция арасындағы тікелей байланысқа кейбір мамандар күмән келтіреді, себебі соңғы кездегі халықаралық сауданың өсуі арзан тауарлармен қамтамасыз етуге мүмкіндік берді, тіпті жергілікті жұмыспен қамту деңгейі толық жұмыспен қамтуға жеткен кезде де. Шапиро-Стиглиц моделіндегі тиімді жалақы теориясында жұмыскерлерге жалақы олардың жұмыстан жаңқақтап қалуын болдырмайтын деңгейде төленеді. Бұл жалақының нарықтық тепе-теңдік деңгейіне дейін төмендеуіне кедерес жасайды. Толық жұмыспен қамтуға қол жеткізу мүмкін емес, себебі жұмыскерлер жұмыссыздықтан қорқымайтын жағдайда жұмыстан жаңқақтап қалуы мүмкін. Сондықтан, толық жұмыспен қамту кезінде "жаңқақтауға жол жоқ" (НСК) шартының қисығы шексіздікке жетеді. Жұмыссыздықтың оңтайлы деңгейінен туындайтын инфляцияға қарсы экономиканың жалпы пайдасы жан-жақты зерттелді. Шапиро-Стиглиц моделі жалақының 0% жұмыссыздыққа жету үшін жеткілікті төмендемейтінін көрсетеді. Бұл орын алады, себебі жұмыс берушілер жалақы төмендегенде жұмыскерлердің жұмыстан жаңқақтап, еңбек өнімділігін төмендетуі мүмкін екенін біледі. Жұмыс берушілер жалақының тым төмендеуіне және жұмыскерлердің өнімділігін жоғалтуына жол бермейді. Жоғары жалақы жұмыссыздықты сақтайды, бірақ жұмыссыздықтан қорқу жұмыстан жаңқақтауды азайтады. Әлемдік сауданың қазіргі деңгейі қалыптасқанға дейін жұмыссыздық инфляцияны төмендетуге (Филипс қисығы бойынша) немесе инфляцияны баяулатуға (NAIRU/жұмыссыздықтың табиғи деңгейі теориясы бойынша) мүмкіндік берді, себебі қазіргі жұмыстан айырылмай жаңа жұмыс іздеу салыстырмалы түрде оңай. Жұмыссыздық деңгейі төмендегенде және жұмыс орындарының саны азайғанда, жұмыскерлер өздерінің талғамдарына, қабілеттеріне және қажеттіліктеріне сәйкес келетін жұмыс орындарын табуға мүмкіндік алады. Марксистік теориядағыдай, жұмыссыздықтан ерекше мүдделер де пайда көруі мүмкін. Кейбір жұмыс берушілер жұмыстан айырылып қалудан қорықпайтын қызметкерлердің аз жұмыс істеуі немесе жалақы мен әлеуметтік желісімдерді арттыру талаптарын қоюы мүмкін деп күтеді. Бұл теорияға сәйкес, жұмыссыздық жалпы еңбек өнімділігі мен табыстылығын арттыруға, жұмыс берушілердің монополиялық билігі үшін (және пайдасы үшін) ұсынылатын негізді күшейте алады. Сондай-ақ, оңтайлы жұмыссыздық ресурстар мен қоршаған ортаға тигізетін әсерді ескере отырып, ЖІӨ-нің үнемі жеделдейтін өсуін тежеуге арналған экологиялық құрал ретінде де қорғалды. Алайда, жұмыс істеуге дайын жұмысшыларды жұмысқа орналастырудан бас тарту ресурстарды және қоршаған ортаны сақтау үшін тиімді құрал болып көрінбейді. Ол жұмыссыздардың тұтынуын қысқа мерзімде ғана азайтады. Жұмыссыз жұмыс күшін толық жұмыспен қамту, барлығы өндіріс пен тұтынудың экологиялық тиімді әдістерін әзірлеу мақсатына бағытталған жағдайда, қоршаған ортаға маңызды және ұзақ мерзімді жиынтық пайда әкелуі және ресурстарды тұтынуды азайтуы мүмкін. Анархист Боб Блэк сияқты "жұмыс мәдениеті" сыншыларының кейбірі қазіргі заманғы елдерде жұмыспен қамту мәдени тұрғысынан тым жоғары бағаланады деп санайды. Мұндай сыншылар мүмкіндігінше жұмыстан кетуді, аз жұмыс істеуді, осы мақсатта өмір сүру құнын қайта бағалауды, "жұмысқа" қарағанда "қызықты" жұмыс орындарын құруды және жұмысты денсаулыққа зиянды деп санайтын мәдени нормаларды құруды ұсынады. Бұл адамдар өмір бойы "жұмысқа қарсы" этиканы қолдайды.

Жұмыс уақытының қысқаруы

Өнімділіктің артуы нәтижесінде 19-шы ғасырда жұмыс аптасы едәуір қысқарды. 1920 жылдары АҚШ-тағы орташа жұмыс аптасы 49 сағатты құрады, бірақ 1933 жылғы Ұлттық өнеркәсіптік жаңғырту заңы аясында ол 40 сағатқа дейін төмендетілді (содан кейін еңбекақыға үстеме ақы төленді). Ұлы дағдарыс кезінде электрлендіру, жаппай өндіріс және ауыл шаруашылығын механикаландырудың нәтижесінде өнімділіктің күрт өсуі, бұрын жұмыс істеген көптеген жұмысшылардың қажеттілігін жойды деген сенім болды.

Сұраныс жағындағы шешімдер

Еңбекке деген сұраныстың артуы экономиканы сұраныс қисығы бойынша жылжытады, жалақы мен жұмыспен қамтуды арттырады. Экономикадағы еңбекке деген сұраныс тауарлар мен қызметтерге деген сұраныстан туындайды. Осылайша, егер экономикадағы тауарлар мен қызметтерге сұраныс артса, еңбекке деген сұраныс та артады, бұл жұмыспен қамту мен жалақыны арттырады. Тауарлар мен қызметтерге сұранысты ынталандырудың көптеген жолдары бар. Жұмысшы табының өсуі (өсімді қаражатты әртүрлі жинақтарға немесе тауар сатып алуларға емес, тауарлар мен қызметтерге жұмсау ықтималдығы жоғары) – бұл ұсынылатын теориялардың бірі. Жалақының өсуі тауарлар мен қызметтерге сұранысты арттыруда орталық банк стратегияларынан тиімдірек деп есептеледі, себебі орталық банктердің стратегиялары ақшаның көбеюін көбінесе бай адамдар мен мекемелердің қолына береді. Монетаристер ақша ұсынымының артуы қысқа мерзімді сұранысты арттырады деп санайды. Ұзақ мерзімді сұранысқа келсек, сұраныстың артуы инфляциямен терістеледі. Фискалдық шығындардың өсуі – жиынтық сұранысты арттырудың тағы бір стратегиясы. Жұмыссыздарға көмек көрсету – тауарлар мен қызметтерді тұтынуды қысқартуды болдырмау үшін қолданылатын стратегия, бұл одан әрі жұмыс орындарының жоғалуына және тұтыну мен сұраныстың төмендеуіне әкелуі мүмкін. Көптеген елдер жұмыссыздарға әлеуметтік көмек бағдарламалары арқылы көмек көрсетеді. Жұмыссыздық бойынша жәрдемақыларға жұмыссыздық бойынша сақтандыру, жұмыссыздық бойынша өтемақы, әлеуметтік жәрдемақы және қайта оқыту бойынша субсидиялар жатады. Мұндай бағдарламалардың басты мақсаты – қысқа мерзімді қиындықтарды жеңілдету және, ең бастысы, жұмысшыларға жұмыс іздеуге көбірек уақыт беру. Жұмыссыздықтың тікелей сұраныс жағынан шешуі – жұмыс істей алатын жандарды мемлекеттік қаржымен жұмыспен қамту. Бұл әсіресе Ұлыбританияда 17 ғасырдан бастап 1948 жылға дейін жұмыссыздарға жұмыс орындарын қамтамасыз ететін жұмыс үйлерінде жүзеге асырылды. Қазіргі заманғы балама – жұмыс орнын қамтамасыз ету, яғни мемлекет тұра алатын жалақымен жұмыс беруге кепілдік береді. Уақытша шараларға қоғамдық жұмыстар бағдарламалары, мысалы, Жұмыстарды ілгерілету басқармасы кіруі мүмкін. Мемлекеттік жұмыспен қамту жұмыссыздықты шешудің кең таралған жолы емес, тек дағдарыс кезінде ғана қолданылады. Бұл мемлекеттік сектордағы жұмыс орындарының тікелей жеке сектордағы жұмыспен қамтудан түсетін салық түсімдеріне байланысты екендігімен байланысты. Талапкерлер тарапынан экономика бойынша салықтың төмендетілуі жұмыспен қамтудың өсуіне әкеледі. АҚШ-тың тарихи деректері әртүрлі нәтижелерді көрсетеді. АҚШ-та жұмыссыздық бойынша жәрдемақы тек бұрынғы табысқа негізделген (жұмыс істеген уақыт, отбасы мүшелерінің саны және т.б. ескерілмейді) және әдетте бұрынғы табыстың үштен бір бөлігін құрайды. Осыған орай, адамдар өздерінің штатында кем дегенде бір жыл тұрып, жұмыс істеуі керек. Бұл жүйе 1935 жылғы Әлеуметтік қамсыздандыру заңымен құрылды. Азаматтардың 90%-ы жұмыссыздық бойынша сақтандырылғанмен, олардың 40%-дан азы ғана жәрдемақы алуға өтініш береді. Алайда, құлдырау кезінде жәрдемақы алуға өтініш білдіргендердің саны артады. Маусымдық сипаты жоғары салалар үшін жүйе жұмысшыларға маусымнан тыс уақытта табыс береді, осылайша оларды салаға байланысты қалдыруға ынталандырады. Жоғары табысты адамдарға (ең жоғарғы 10%) салықтың төмендетілуі жұмыспен қамтудың өсуімен байланысты емес, ал төмен табысты адамдарға (ең төменгі 90%) салықтың төмендетілуі жұмыспен қамтудың өсуімен байланысты. Классикалық экономикалық теорияға сәйкес, нарықтар сұранысқа тең келетін теңгерімге жетеді; нарықтық бағамен сатуды қалаған әркім мұны істей алады. Сол бағаға сатқысы келмегендер сатпайды; еңбек нарығында бұл классикалық жұмыссыздық деп аталады. Ақша-кредиттік саясат пен фискалдық саясат экономиканың қысқа мерзімді өсуін арттыруға, еңбекке деген сұранысты арттыруға және жұмыссыздықты төмендетуге пайдаланылуы мүмкін.

Жеткізу жағындағы шешімдер

Алайда, еңбек нарығы 100% тиімді емес, бірақ бюрократиядан тиімдірек болуы мүмкін. Кейбіреулер ең төменгі жалақы мен кәсіподақтардың қызметі жалақының төмендеуін қалдырмайды деп санайды, яғни, көптеген адамдар өз еңбегін қолданыстағы бағамен сатуға ниет білдіргенімен мүмкіндік таппайды. Бұл еңбек нарығында толық бәсекелестік бар деген тұжырымға негізделген, атап айтқанда, ешбір ұйым жалақы деңгейіне әсер ете алмайды және қызметкерлердің біліктілігі шамалас. Ұсыныс тарапты саясаттың жақтастары бұл мәселені еңбек нарығын икемдеу арқылы шешуге болатынына сенімді. Олардың арасында ең төменгі жалақыны жою және кәсіподақтардың ықпалын азайту шаралары бар. Ұсыныс тараптылар өз реформаларының еңбек құнын төмендету арқылы ұзақ мерзімді өсімді ынталандыратынын айтады. Тауарлар мен қызметтердің ұсынымының артуы үшін көбірек жұмыс күші қажет, бұл жұмыспен қамту деңгейін көтеріп, жұмыс орындарын құрады. Ұсыныс тарапты саясат, соның ішінде кәсіпорындарға салынатын салықтарды азайту және реттеуді жеңілдету, жаңа жұмыс орындарын ашуға, жұмыссыздықты төмендетуге және ұлттық табыстағы еңбектің үлесін азайтуға мүмкіндік береді. Басқа ұсыныс тарапты саясаттарға жұмыс берушілер үшін қызметкерлердің тартымдылығын арттыру мақсатында білім беруге инвестициялау кіреді.

XVI ғасыр

1530 жылдары монастырлардың жабылуы кедейлікті арттырды, себебі Рим-католик шіркеуі мұқтаждарға көмектесетін. Сонымен қатар, Тюдор дәуірінде жерлерді қоршаулардың күрт өсуі байқалды. Халық саны да артып келе жатты. Жұмыс таба алмаған адамдардың алдында қатал таңдау тұрды: аштан өлу немесе заңды бұзу. 1535 жылы жұмыссыздық мәселесін шешу үшін табыс пен капиталға салынатын салық есебінен қаржыландырылатын қоғамдық жұмыстар жүйесін құру туралы заң жобасы әзірленді. Бір жыл өткен соң қабылданған заң бойынша, қаңғыбастарды қамшымен ұруға және дарға асуға рұқсат берілді. 1547 жылы қабылданған заң бойынша, қаңғыбастар қылмыстық заңның ең қатал шараларына ішкі талаптарға: алғашқы құқық бұзу үшін екі жылға құлдыққа салу және "V" әрпімен белгілеу, ал екіншісі үшін өлім жазасы қарастырылды. Генрих VIII патшалық құрған кезеңде шамамен 72 000 адамның өмірден ерте кеткені есептеледі. 1576 жылғы заңда әрбір қала жұмыссыздарды жұмыспен қамтамасыз етуге міндеттелді. 1601 жылғы Кедейлерге көмек көрсету туралы заң – әлемдегі алғашқы үкіметтік әлеуметтік бағдарламалардың бірі, жұмыс істей алмайтындар мен жұмыс істеуден бас тартатын еңбекке жарамды адамдар арасында нақты айырма жасады. Англия мен Уэльсте, Шотландия мен Ирландиядағы Кедейлер заңдары жүйесінде жұмыс үйі – өзін-өзі асырауға мүмкіндігі жоқ адамдардың тұрып, жұмыс істейтін орны болды.

21 ғасыр

Жапонияның жұмыссыздық деңгейі. Қызыл сызық – G7 орташасы. 15–24 жас (жіңішке сызық) – жастар арасындағы жұмыссыздық. 2009 жылдың желтоқсан айында Еуроодақтағы (ЕО) 16 елде жұмыссыздықтың ресми көрсеткіші тағы бір рецессияның нәтижесінде 10%-ға жетті. Латвияда 2009 жылдың қараша айында жұмыссыздық деңгейі 22,3%-ды құрап, Еуроодақтағы ең жоғары көрсеткіш болды. Еуропаның жас жұмысшылары ерекше қиын жағдайға тап болды. 2009 жылдың қараша айында ЕО-27 бойынша 15–24 жастағылардың жұмыссыздық деңгейі 18,3%-ды құрады. Испанияда 25 жасқа дейінгілердің жұмыссыздық деңгейі 43,8%-ға жетті. 2010 жылдан бері Еуропа елдерінің үштен екісінде жұмыссыздық өсті. 21-ші ғасырда Ұлыбританияда жұмыссыздық деңгейі төмен қалып, экономикасы мықты болды, ал Франция және Германия сияқты басқа еуропалық экономикалар шағын рецессияны басынан өткізіп, жұмыссыздық айтарлықтай өсті. 2008 жылы, 15 жылдық экономикалық өсімнен кейін және жұмыссыздық күрт өспегеннен кейін, рецессия Ұлыбританияда тағы бір өсімге алып келді. 2009 жылдың басында жұмыссыздық 2 миллионнан асты, экономистер оның жақын арада 3 миллионға жететінін болжады. Алайда, 2010 жылдың қаңтарында рецессия аяқталды деп жарияланды және жұмыссыздық 2011 жылы шамамен 2,7 миллионға жетті, бұл 3 миллионға жететін қорқыныштың азайғанын көрсетті. 2011 жылы Ұлыбританиядағы қара нәсілді жастардың жұмыссыздық деңгейі 47,4%-ды құрады. 2013/2014 жылдары жұмыспен қамту деңгейі 1,935,836-дан 2,173,012-ға дейін өсті, бұл Ұлыбританияда жаңа жұмыс орындарының ашылуымен байланысты және 2014/2015 жылдары өсімнің 7,2% болатыны күтілуде. 2008–2012 жылдардағы әлемдік рецессия "еркектер рецессиясы" деп аталды, себебі әйелдерге қарағанда көптеген ерлер жұмысын жоғалтты. 2009 жылы АҚШ-тағы гендерлік айырма айқын байқалды, еңбекке қабілетті ерлердің 10,5%-ы жұмыссыз болды, ал әйелдер арасында бұл көрсеткіш 8%-ды құрады. АҚШ-тағы рецессия кезінде жоғалған жұмыс орындарының үштен төртінші бөлігін ерлер атқарды. 2005 жылғы 26 сәуірде жарияланған Asia Times мақаласында: «Аймақтың ірі мемлекеті Оңтүстік Африкада соңғы екі жылда қытай тауарларының көптеп келуіне байланысты шамамен 300 мың тоқыма жұмысшысы жұмысын жоғалтты» делінген. Экономикалық саясат институтының (ЭПИ) зерттеуіне сәйкес, АҚШ-тың Қытаймен сауда дефициті 2001–2008 жылдар аралығында 2,4 миллион америкалық жұмыс орнының жойылуына себеп болды. 2000–2007 жылдар аралығында АҚШ 3,2 миллион өндіріс жұмыс орнын жоғалтты. 2001 жылғы 11 қыркүйектегі терактіден кейін қызмет еткен АҚШ әскери ардагерлерінің 12,1%-ы 2011 жылы жұмыссыз болды; 18–24 жастағы еркек ардагерлердің 29,1%-ы жұмыссыз еді. 2007 жылдың соңы мен 2010 жылдың соңы аралығында әлемдегі ең бай 30 елде шамамен 25 миллион адам жұмысын жоғалтты, себебі экономикалық төмендеу көптеген елдерді рецессияға итерді. 2010 жылдың сәуірінде АҚШ-тағы жұмыссыздық деңгейі 9,9%-ды құрады, бірақ үкіметтің кеңейтілген U6 жұмыссыздық деңгейі 17,1%-ды құрады. 2012 жылдың сәуірінде Жапониядағы жұмыссыздық деңгейі 4,6%-ды құрады. 2012 жылғы Financial Post баяндамасында: «Әлемде шамамен 75 миллион жас жұмыссыз, бұл 2007 жылдан бері 4 миллионнан астамға өсті. Еуроодақта, қаржы дағдарысын ұстап алған қарыз дағдарысынан кейін, жастар арасындағы жұмыссыздық деңгейі өткен жылы 12,5%-дан 18%-ға дейін өсті» делінген. 2018 жылдың наурызында АҚШ жұмыссыздық статистикасына сәйкес, жұмыссыздық деңгейі 4,1%-ды құрады, бұл 4,5–5,0% нормадан төмен. 2021 жылы COVID-19 пандемиясы кезінде ақ емес әйелдер мен балалы әйелдердің еңбекке қатысу деңгейі айтарлықтай төмендеді, шамамен 20 миллион әйел жұмыстан шықты. Ерлерге бұл жағдай онша әсер етпеді, сондықтан кейбір мамандар бұл құбылысты «әйелдер рецессиясы» деп сипаттады.

Тарихи: АҚШ

Дженсен, Ричард Дж. "Ұлы депрессиядағы жұмыссыздықтың себептері мен шешімдері". Тарихтың салааралық журналы 19.4 (1989): 553–583. Онлайн. Марго, Роберт А. "1930 жылдардағы жұмыспен қамту және жұмыссыздық". Экономикалық перспективалар журналы 7.2 (1993): 41–59. Онлайн. Страйкер, Фрэнк. Америка жұмыссыздығы: өткен, қазіргі және болашақ (Иллинойс университеті баспасы, 2020). Онлайн шолу. Сандстром, Уильям А. "Соңғы қабылданған, бірінші болып жұмыстан шығарылған? Ұлы депрессия кезіндегі жұмыссыздық және қалалық афроамерикандық жұмысшылар". Экономикалық тарих журналы (1992): 415–429. Онлайн. Темин, Питер. "Социализм және АҚШ мен Германиядағы Ұлы депрессиядан кейінгі қалпына келу кезеңіндегі жалақы". Экономикалық тарих журналы (1990): 297–307. Онлайн.