Кіріспе

Циклдік немесе жеткіліксіз сұраныс тудырмайтын жұмыссыздық жағдайы – толық жұмыспен қамту. Толық жұмыспен қамту барлық жұмыссыздықтың жойылуын білдірмейді, себебі құрылымдық және уақытша жұмыссыздық сияқты басқа да жұмыссыздық түрлері сақталуы мүмкін. Мысалы, жақсы жұмыс іздеп, қысқа мерзімде "жұмыс арасында" жүрген жұмысшылар толық жұмыспен қамту көрсеткішіне жатпайды, өйткені мұндай жұмыссыздық циклдік емес, уақытша болып табылады. Толық жұмыспен қамтылған экономикада, өз біліктілігіне сай жұмыс таба алмайтын жартылай жұмыспен қамтылғандардың да жұмыссыздығы немесе толық емес жұмыспен қамтылуы мүмкін, мұндай жағдай құрылымдық жұмыссыздыққа жатады. Толық жұмыспен қамту – бұл экспансиялық фискалдық және/немесе ақша-кредиттік саясаттың инфляцияны тудырмастан жұмыссыздықты одан әрі төмендетуге мүмкіндік бермейтін деңгей. Кейбір экономистер толық жұмыспен қамтуды инфляцияның үнемі өспейтін жұмыссыздық деңгейі ретінде анықтайды. Инфляцияның үдемелі өсуін болдырмауға бағытталған теория жұмыссыздықтың инфляцияны үдетпейтін деңгейі (NAIRU) тұжырымына негізделген, және осы тұжырымды қолдайтындар толық жұмыспен қамту туралы сөз қозғалғанда көбінесе NAIRU-ны меңзейді. NAIRU-ны Милтон Фридман сияқты экономистер жұмыссыздықтың "табиғи" деңгейі деп сипаттаған. Мұндай көзқарастар тұрақтылыққа баса мән береді, себебі үкімет жұмыссыздық деңгейін NAIRU-дан төмен ұзаққа сақтай алмайды: жұмыссыздық NAIRU-дан төмен болған жағдайда инфляция өсе береді. АҚШ-та экономист Уильям Т. Диккенс толық жұмыспен қамту деңгейіндегі жұмыссыздықтың уақыт өте келе өзгеретінін, бірақ 2000-шы жылдарда азаматтық еңбек күшінің шамамен 5,5 пайызын құрағанын анықтады. Соңғы кезде экономистер толық жұмыспен қамту жұмыссыздық деңгейінің белгілі бір "диапазонында" болатынын атап көрсетті. Мысалы, 1999 жылы АҚШ-та Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы (ЭЫДҰ) "толық жұмыспен қамтудағы жұмыссыздық деңгейін" 4-тен 6,4 пайызға дейін бағалаған. Бұл толық жұмыспен қамту деңгейіндегі жұмыссыздықтың болжамды көрсеткіші, оған бағалаудың стандартты қатесі қосылған немесе алынған мән. Еңбектің толық жұмыспен қамтылуы ұғымы әлеуетті өнім немесе нақты ЖІӨ және ұзақ мерзімді жиынтық ұсыныс (LRAS) қисығымен байланысты. Неоклассикалық макроэкономикада жиынтық нақты ЖІӨ немесе "потенциалдың" ең жоғары тұрақты деңгейі тік LRAS қисығымен көрсетіледі: нақты ЖІӨ сұранысының кез келген өсуі ұзақ мерзімді перспективада бағаның өсуіне ғана әкеледі, ал өнімнің өсуі уақытша болады.

Беверриджтегі жұмыссыздық

Уильям Беверидж «толық жұмыспен қамтуды» жұмыссыз жұмысшылардың саны қол жетімді бос жұмыс орындарының санына тең болған жағдай деп анықтады (бірақ экономиканы осы толық жұмыспен қамту деңгейінен жоғары ұстауға дайындық танытты, бұл максималды экономикалық өндіріс беруге мүмкіндік береді). Бұл анықтама жұмыссыздықтың белгілі бір түрлерін қамтиды, онда жұмыссыз қалған жұмысшылардың саны бос жұмыс орындарының санымен сәйкес келеді. Осы типтегі жұмыссыздық екі нысанда болуы мүмкін: фрикциялық және құрылымдық. Фрикциялық жұмыссыздық – бұл жұмыс іздеушілер ең қолайлы жұмысты іздегенде, ал жұмыс берушілер осы жұмыстың талаптарына сай келетін ең жақсы қызметкерді іздеген кезде туындайды. Құрылымдық жұмыссыздық жұмыссыз жұмысшылардың біліктілігі мен географиялық орналасуы бос жұмыс орындарының біліктілік талаптарымен және орналасуымен сәйкес келмегенде пайда болады. Екі жағдайда да, әр жұмысшы үшін жұмыс бар, әр жұмысқа лайықты жұмысшы табылады. Бевериджтің түсінігінде толық жұмыспен қамту деңгейіне жетпеген экономикада классикалық жұмыссыздық, циклдік жұмыссыздық немесе олардың екеуі де болуы мүмкін. Классикалық жұмыссыздық нақты жалақының тепе-теңдік деңгейінен жоғары көтерілуінен туындайды, нәтижесінде еңбекке деген сұраныс (және бос орындар саны) еңбек ұсынымынан (және жұмыссыз жұмысшылар саны) кем болады. Бұл нарыққа тиімсіз араласудың салдарынан болуы мүмкін, мысалы, тепе-теңдік жалақыдан жоғары белгіленген ең төменгі жалақы, сондай-ақ картельдер сияқты нарықтың жетілмеушілігінен де туындауы мүмкін. Классикалық жұмыссыздық жағдайында Бевериджтің толық жұмыспен қамту деңгейіне оралу жолдары жалақының өсу сипатына байланысты. Егер тек «номиналды» жалақылар қатаң болса (тепе-теңдік деңгейіне оралмаса), онда бағалар қатаң номиналды жалақыларға қатысты өскенде нақты жалақы төмендеуі мүмкін. Алайда, егер номиналды жалақы баға деңгейіне сәйкес келсе, онда бағалардың өзгеруі нақты жалақыға әсер етпейді, демек жұмыспен қамту Бевериджтің толық жұмыспен қамту деңгейінен төмен қалады. Циклдік, сұраныстың жеткіліксіздігі немесе Кейнстік жұмыссыздық экономикада жұмыс істегісі келетін барлық адамға жұмыс орындарын ұсынуға жеткілікті жиынтық сұраныс болмаған кезде пайда болады. Егер көптеген тауарлар мен қызметтерге деген сұраныс төмендесе, өндіріс көлемі азаяды, демек, жұмыс күшіне деген қажеттілік те азаяды: егер жалақылар қатаң болса және жаңа тепе-теңдік деңгейіне төмендемесе, жұмыссыздық туындайды, өйткені (классикалық жұмыссыздық сияқты) бос жұмыс орындарына қарағанда жұмыс іздеушілер көп болады.

Филиппс қисығы

Филиппс қисығының теориялары жұмыссыздық деңгейін төмендетудің инфляциялық құнына назар аударды. Яғни, жұмыссыздық деңгейі төмендеп, экономика толық жұмыспен қамтуға жақындаған сайын инфляция деңгейі көтеріледі. Бірақ бұл теория сондай-ақ, "толық жұмыспен қамту" деңгейі деп аталатын нақты бір жұмыссыздық санының жоқ екенін айтады. Керісінше, жұмыссыздық пен инфляция арасындағы айырбас бар: үкімет жұмыссыздықтың төмен деңгейін қалауы мүмкін, бірақ оның бағасы жоғары инфляция болады. Бұл тұрғысынан, "толық жұмыспен қамту" мағынасы – жұмыссыздық деңгейін төмендетудің пайдасы мен инфляция деңгейін көтерудің салдарының салыстыруына негізделген пікір ғана. Олардың теориясын кейнсиандық экономист Абба Лернер бірнеше жыл бұрын ұсынғанмен, осы толық жұмыспен қамту тұжырымдамасының танымалдығын аяқтаған монетарист мектебінің басшысы Милтон Фридман мен Эдмунд Фелпстің еңбегі болды. 1968 жылы Фридман, кез келген уақытта толық жұмыспен қамту деңгейіндегі жұмыссыздық бірегей болатынын айтты. Ол оны жұмыссыздықтың "табиғи" деңгейі деп атады. Бұл пікірге негізделген бағалау емес, біз онымен тікелей байланыстымыз, тіпті оны білмесек те. Төменде талқыланғандай, инфляциямен/жұмыссыздықпен айырбасқа сенуге болмайды. Сонымен қатар, Фридман толық жұмыспен қамтуға ұмтылудың орнына, саясаткерлер бағаларды тұрақтандыруға тырысуы керек деп санайды (яғни, инфляцияның төмен немесе тіпті нөлдік деңгейін сақтау). Егер осы саясат сақталса, ол еркін нарықтық экономика жұмыссыздықтың "табиғи" деңгейіне автоматты түрде ұмтылатынын болжайды.

NAIRU-ның

"Табиғи" сөзінің нормативтік мағыналарына орайласқан жағдайды болдырмау үшін Джеймс Тобин (Франко Модильянидің бағытымен) "Жұмыссыздықтың инфляцияны үдетпейтін деңгейі" (NAIRU) терминін енгізді, бұл жағдайда нақты ішкі жалпы өнім әлеуеттік өнімге тең болады. Ол "инфляциялық шегі" жұмыссыздық деңгейі немесе инфляциялық тосқауыл деп те аталады. Бұл тұжырым Милтон Фридманның "табиғи" деңгейімен сәйкес келеді, бірақ экономиканың өзіндік ерекшеліктеріне байланысты ешқандай "табиғи" жағдай жоқ екенін көрсетеді. NAIRU деңгейі "жабдық жағынан" туындаған жұмыссыздық деңгейіне байланысты, яғни жоғары сұраныс арқылы жоюға келмейтін жұмыссыздық. Бұған уақытша, сәйкес келмейтін және классикалық жұмыссыздық жатады. Нақты жұмыссыздық деңгейі NAIRU-ға тең болғанда, циклдық немесе сұраныс жеткіліксіздігінен туындаған жұмыссыздық болмайды. Демек, Кейнстің еріксіз жұмыссыздығы жоқ. Бұл тұжырымды түсіну үшін нақты жұмыссыздық деңгейінің NAIRU-ға тең екенін қарастырыңыз. Содан кейін, елдің үкіметі мен орталық банкі жұмыссыздық деңгейін төмендету үшін сұранысқа бағытталған саясатты қолданып, оны белгілі бір төмен деңгейде ұстауға тырысады делік: бюджет тапшылығының өсуі немесе пайыздық ставканың төмендеуі жалпы сұранысты арттырып, еңбекпен қамтуды жоғарылатады. Осылайша, нақты жұмыссыздық деңгейі төмендейді, мысалы, жақын арадағы графикте А нүктесінен В нүктесіне қарай. Жұмыссыздық деңгейі B нүктесіндегідей, бірнеше жыл немесе одан да көп уақыт бойы NAIRU-дан төмен қалады. Мұндай жағдайда NAIRU теориясы инфляция үдейді, яғни нашарлайды (жалақы мен бағаны бақылау болмаған жағдайда) деп болжайды. Қысқа мерзімді Филипс қисығының теориясы көрсеткендей, төмен жұмыссыздық деңгейі жоғары инфляцияға әкеледі. Яғни, "алмасу" теориясы бойынша, төмен жұмыссыздықты жоғары инфляциямен төлеуге болады. Бірақ NAIRU теориясы бұл оқиғаның толық картинасы емес екенін айтады, сондықтан алмасу бұзылады: инфляцияның тұрақты жоғары деңгейі ақырында инфляциялық күтулердің өсуі ретінде қалыптасады. Егер жұмысшылар мен жұмыс берушілер жоғары инфляцияны күтсе, бұл жоғары инфляцияға әкеледі, себебі жоғары жалақы тұтынушыларға жоғары баға ретінде беріледі. Бұл қысқа мерзімді Филипс қисығының оңға және жоғары қарай жылжуына әкеледі, инфляция мен жұмыссыздық арасындағы алмасуды нашарлатады. Белгілі бір жұмыссыздық деңгейінде инфляция үдейді. Бірақ егер жұмыссыздық деңгейі NAIRU-ға дейін көтерілсе, экспансиялық саясаттан бұрынғыдан жоғары инфляцияны көреміз, мысалы, C нүктесінде. Жұмыссыздық деңгейінің төмендеуі уақытша болды, өйткені оны ұстап тұру мүмкін емес еді. Қорыта айтқанда, инфляция мен жұмыссыздық арасындағы алмасу тұрақты бола алмайды: оны пайдалану оны жоғалтуға әкеледі. Бұл оқиға 1960 жылдардың соңындағы АҚШ тәжірибесімен сәйкес келеді, сол кезде жұмыссыздық деңгейі төмен болды (әскери емес жұмыс күшінің 4% -дан төмен) және инфляция деңгейі айтарлықтай өсті. Екіншіден, екінші негізгі жағдайды қарастырайық. Тағы да жұмыссыздық деңгейінің NAIRU-ға тең екенін қарастырыңыз. Содан кейін, мемлекеттік бюджет тапшылығының азаюы (немесе мемлекеттік профициттің өсуі) немесе нақты пайыздық ставканың өсуі жұмыссыздықтың өсуіне ықпал етеді. Бұл жағдайда NAIRU теориясы жұмыссыздық деңгейі ұзақ уақыт бойы NAIRU-дан жоғары болса, инфляция жақсарады (төмендейді) дейді. Жұмыссыздықтың жоғары деңгейі инфляцияның төмендеуіне әкеледі, бұл өз кезегінде инфляциялық күтулердің төмендеуіне және инфляцияның одан әрі төмендеуіне әкеледі. Жұмыссыздықтың жоғары деңгейі қысқа мерзімді инфляция/жұмыссыздық алмасуының жақсаруына әкеледі. Бұл оқиға 1980 жылдардың басындағы АҚШ тәжірибесімен сәйкес келеді (Пол Волкердің инфляцияға қарсы соғысы), сол кезде жұмыссыздық деңгейі жоғары болды (әскери емес жұмыс күшінің шамамен 10% -ы) және инфляция деңгейі едәуір төмендеді. Сонымен қатар, NAIRU теориясы бойынша, жұмыссыздық "табиғи" деңгейге тең болған кезде инфляция жоғарыламайды немесе төмендемейді. NAIRU термині осыдан туындаған. Макроэкономикада нақты жұмыссыздық деңгейі NAIRU-ға тең болған жағдай ұзақ мерзімді тепе-теңдік ретінде қарастырылады, өйткені экономиканың қалыпты жұмыс істеуінде инфляция деңгейінің өсуіне немесе төмендеуіне себеп болатын күштер жоқ. NAIRU ұзақ мерзімді Филипс қисығына сәйкес келеді. Қысқа мерзімді Филипс қисығы инфляциялық күтулердің тұрақты деңгейіне негізделген болса, ұзақ мерзімді Филипс қисығы экономикадағы инфляцияның нақты тәжірибесіне инфляциялық күтулердің толық бейімделуін көрсетеді. Бұрын айтылғандай, Абба Лернер қазіргі "табиғи" деңгей немесе NAIRU теориялары әзірленбеген кезде NAIRU-дың нұсқасын жасаған. Қазіргі басым көзқарастың айырмашылығы, Лернер "толық жұмыспен қамту" жұмыссыздығының бірнеше деңгейін көрді. Ең маңыздысы, жұмыссыздық деңгейі экономиканың институционалдық құрылысына байланысты болды. Лернер табыс саясаты аясындағы ең төменгі тұрақты жұмыссыздық деңгейі – "жоғары" толық жұмыспен қамту, ал осы саясатсыз ең төменгі тұрақты жұмыссыздық деңгейі – "төмен" толық жұмыспен қамту деп атады. Бұдан әрі, NAIRU деңгейі "табиғи" және өзгермейтін емес, үкімет саясатына байланысты болуы мүмкін. Үкімет оң (мысалы, оқу курстарын пайдалану) және теріс (мысалы, жұмыссыздыққа байланысты төлемдерді қысқарту) шаралар арқылы адамдарды "жұмысқа орналасуға" дайындауға тырыса алады. Бұл саясаттар міндетті түрде толық жұмыспен қамтуды қамтамасыз етпейді. Ең бастысы, оқу арқылы жұмыссыздарды қолжетімді жұмыс орындарымен байланыстыруға көмектесу арқылы сәйкес келмейтін жұмыссыздықтың мөлшерін азайту. Сонымен қатар, гистерезис гипотезасы NAIRU уақыт өте келе өзгермейді және экономикалық саясатқа байланысты өзгеруі мүмкін дейді. Тұрақты түрде төмен жұмыссыздық деңгейі "сәйкес келмейтін" себептермен жұмыссыз қалған жұмысшылардың жұмыс орындарына көшуіне және/немесе қолжетімді бос орындарға қажетті оқу алуына оңайластырады (көбінесе жұмысқа орналасып, жұмыс орнында оқу арқылы). Керісінше, жоғары жұмыссыздық олардың бейімделуін қиындатады, сонымен қатар олардың көңіл-күйіне, жұмыс іздеу дағдыларына және олардың еңбек дағдыларының құнына зиян келтіреді. Осылайша, кейбір экономистер британ премьер-министрі Маргарет Тэтчердің тұрақты түрде жоғары жұмыссыздықты пайдаланатын инфляцияға қарсы саясаты жоғары сәйкес келмейтін немесе құрылымдық жұмыссыздыққа және жоғары NAIRU-ға әкелді деп санайды.

Белгісіздік

Толық жұмыспен қамтудың анықтамасы қандай болмасын, оған сәйкес келетін жұмыссыздық деңгейін анықтау қиын. Мысалы, АҚШ-та 1990-шы жылдардың соңында экономика жұмыссыздық төмен болса да тұрақты инфляцияны көрсетті, бұл көптеген экономистердің NAIRU бағалауларына қайшы келді. Толық жұмыспен қамту деңгейіндегі жұмыссыздық (NAIRU) бірегей сан емес деген пікір соңғы эмпирикалық зерттеулерде қолдау тапты. Стайгер, Сток және Уотсон NAIRU-ның мүмкін мәндерінің диапазоны (жұмыссыздық 4,3%-дан 7,3%-ға дейін) макроэкономикалық саясатты жүзеге асырушылар үшін пайдалы болуы үшін тым кең екенін анықтады. Роберт Эйснер 1956-1995 жылдары инфляцияның үдеуінің төмен жұмыссыздық аймағы мен инфляцияның төмендеуінің жоғары жұмыссыздық аймағы арасында шамамен 5%-тан 10%-ға дейінгі жұмыссыздық деңгейі болғанын ұсынды. Оның сөзіне қарағанда, инфляция жұмыссыздық төмендегенде төмендейді.

Саясат

Интервенциялық мемлекеттік саясат арқылы ұлттық толық жұмыспен қамтуды белсенді ілгерілету Кейнстік экономикамен байланысты және 1970 жылдардағы стагфляцияға дейін көптеген Батыс елдерінің соғыстан кейінгі күн тәртібін құрады. Әсіресе жастарға бағытталған толық жұмыспен қамтудың интервенциялық саясаты Солтүстік елдерде әлі де қолданылуда. Толық жұмыспен қамтуға берілген міндеттеме Ұлыбританияда "Жаңа лейбористер" (1997–2010 жылдар) кезеңінде қайта жаңғыртылды, бұл 1998 жылдан 2010 жылға дейін жалғасқан "Жаңа мәміле" бағдарламасында көрініс тапты.

Австралия

1945 жылы Австралияның премьер-министрі Джон Кертиннің үкіметі Австралия Парламентіне «Австралияда толық жұмыспен қамту» атты ақ қағаз ұсынды; 1975 жылға дейін толық жұмыспен қамту үкімет саясаты болып қала берді. Тиісті заңнама – Жұмыспен қамту туралы заң (1946), бастапқыда «Толық жұмыспен қамту туралы заң» деп аталған, кейіннен Толық жұмыспен қамту және теңгерімді өсу туралы заңмен (1978) толықтырылды. 1946 жылғы заң Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін қабылданды, себебі демобилизациядан соң 1920-1921 жылдардағы депрессия сияқты депрессия туындауы мүмкін деген қауіп болды, ал 1978 жылғы заң 1973-1975 жылдардағы экономикалық төмендеуден кейін және жоғары инфляция кезінде қабылданды. Заңда толық жұмыспен қамту өндірістің өсуі, баға тұрақтылығы, сауда балансы және бюджетпен қатар төрт экономикалық мақсаттың бірі екендігі, сондай-ақ АҚШ-тың осы мақсаттарға жету үшін негізінен жеке кәсіпкерлікке сүйенетіні көрсетілген. Атап айтқанда, заң 20 жастан асқан адамдар үшін жұмыссыздық деңгейінің 3%-дан аспауын және 16 жастан асқан адамдар үшін 4%-дан аспауын (1983 жылдан бастап) қамтамасыз етуге міндетті, сонымен қатар үкіметке осы жұмыспен қамту деңгейіне қол жеткізу үшін «мемлекеттік жұмыспен қамту резервін» құруға рұқсат береді (бірақ талап етпейді). Мұндай жұмыс орындары жеке сектордан жұмыс күшін тартып алмау үшін біліктілік және жалақы жағынан төменгі деңгейде болуы керек. Алайда, 1978 жылы осы заң қабылданғаннан бері АҚШ 2017 жылға дейін ұлттық деңгейде тек 1990 жылдардың соңында осы деңгейге қысқа мерзімге ғана қол жеткізді, бірақ кейбір штаттар оған жақындады немесе оны орындады, ал мемлекеттік жұмыспен қамту резерві құрылмады.

Жұмыспен қамту кепілдігі

Кейнестік экономикадан кейінгі экономистер толық жұмыспен қамтуды жұмыс орнын кепілдендіру бағдарламасы арқылы қамтамасыз етуді ұсынды, онда жеке секторда жұмыс таба алмаған адамдар мемлекеттік секторда жұмыс істейді, осылайша жұмыссыздар сияқты инфляцияны бақылау функциясын атқаратын мемлекеттік қызметкерлер, бірақ жұмыссыздықтың әлеуметтік салдары болмайды.