Кіріспе
Жапониядағы толық жұмыспен қамтылмаған жас ересектер
Жапонияда фритер (フリーター) – 18-ден 34 жасқа дейінгі, жұмыссыз, толық емес жұмыспен қамтылған немесе толық уақытты ақылы жұмысы жоқ адам. Бұл термин үй шаруасындағылар мен студенттерді қамтымайды. Жапон активтерінің бағасының күрт төмендеуінен және 1990 жылдардағы экономикалық дағдарыстан кейін терминнің мағынасы оңнан теріске қарай өзгерді. 1980 жылдары бұл термин оң пікірде қарастырылып, Жапония экономикасы дамыған және көптеген жұмыс орындары болған кезде, басқа балама жұмыс түрлерін іздеу еркіндігін білдірді. 1998 жылы еңбек заңнамасын жеңілдету және жұмысқа орналастыру ережелерін либерализациялау компанияларға ұзақ мерзімге көбірек икемді жұмыскерлерді жұмысқа алуға мүмкіндік берді. 2000 жылдың көктемінде жоғары мектепті және университетті бітірген түлектердің шамамен 10% тұрақты жұмыс таба алмады, ал жұмыс таба алғандардың 50% жұмысқа орналасқаннан кейін үш жыл ішінде жұмыстан кетті. Жұмыс жағдайы ең жас фритерлер үшін нашар. 2000 жылдан 2009 жылға дейін фритерлердің саны жылдам өсті. 1982 жылы Жапонияда шамамен 0,5 миллион, 1987 жылы 0,8 миллион, 1992 жылы 1,01 миллион және 1997 жылы 1,5 миллион фритер тіркелді. Бір дерек бойынша 2001 жылы 4,17 миллион, ал екінші дерек бойынша 2002 жылы 2 миллион фритер болды. Көптеген жапондықтар фритерлердің қоғамға болашақтағы әсеріне алаңдайды. Егер олар жұмыс істесе, көбінесе дүкендерде, супермаркеттерде, фастфуд орындарында, мейрамханаларда және басқа да аз төленетін жұмыстарда жұмыс істейді. Жапония Еңбек институтының 2000 жылғы сауалнамасына сәйкес, орташа фритер аптасына 4,9 күн жұмыс істейді және айына 139 000 иен (шамамен 1,300 АҚШ доллары) табады. Фритерлердің үштен екісі ешқашан тұрақты, толық жұмыспен қамтылмаған. Интернет-бизнес өркендегенінің арқасында кейбір фритерлер үйден жұмыс істеуге және жеке кәсіпкерлікпен айналысуға мүмкіндік алды. Кейбір сарапшылар Жапонияның халқының қартаюы еңбек күшінің тапшылығын тудырады деп болжайды, бұл фритерлер үшін мансаптық мүмкіндіктерді арттырады.
Себептер
Жапонияның Еңбек институты фритерлерді үш топқа бөледі: мансапты бастамас бұрын күтіп отыратын "мораторий" типі, арманы бар "армандарды іздеуші" типі және "басқа баламасы жоқ" типі. Мораторий типіндегі фритер өмірден ләззат алуды қалайды және жапон жұмыс ортасының қатал бәсекесіне қатыспауды әдейі таңдайды. Армандарды іздеуші типіндегі адамның стандартты жапон мансабымен үйлеспейтін нақты армандары болады. "Басқа баламасы жоқ" типіндегі адамдар жапон қоғамына тән, жаңа түлектерді бірден жұмысқа алу (新卒一括採用) жүйесінде орта мектепті немесе университетті бітіргенге дейін лайықты жұмыс таба алмаған. Шинсоцу Иккацу Саёдан қалып қойғандар төмен жалақылы уақытша жұмыстарға орналасуға мәжбүр. Бұл көбінесе олардың бұрынғы білім беру орындарынан шығып қалуымен байланысты. Орта мектепті тастағандардың жағдайы ең қиын.
Өз отбасын құру қиындықтары
Көптеген фритерлер ата-аналарымен тегін тұрады, бұл кейбір БАҚ-тар «паразиттік жалғыздық» деп сипаттайды. Жапониядағы ата-аналар әдетте балаларын үйден шығаруға мәжбүрлемейді. Ата-анасы қайтыс болғаннан кейін балалар өздері тұрғын үй үшін төлем жасауы керек. Егер олар үйді немесе пәтерді мұраға алса да, меншік құқығына байланысты шығындарды көтеруге міндетті. Жапондық тұрғын үйлер тығыз болып келеді және екі отбасыға сыймайды. Фритерлер үйленгісі келсе, өз қаражатында тұрғын үй табуы керек. Әйелдердің үйленуге байланысты қаржылық ынталандырулары (мысалы, жалақының өсуі) ерлерге қарағанда аз, және дәстүрлі түрде әйелдер отбасының қарт мүшелеріне күтім жасаушы ретінде қарастырылады, бұл қарт адамдардың санының артуына байланысты қиындық тудырады. Әйелдер үйленсе, олардың жауапкершілігі екі есе артады – ата-аналарына, күйеуінің ата-аналарына, күйеуіне және болашақ балаларына күтім жасаулары керек. Бұл мәселелер, сондай-ақ ақша табу үшін жұмыс істеуге және үйленбеуге деген ниет «паразиттік жалғыздықтан» бөлек, «әйелдік емес» имиджіне де алып келуі мүмкін. Жұмыс және неке ересек адамның екі негізгі белгісі ретінде қарастырылады және еркектіктің нормативтік идеалдары болып табылады. Ерлер өздерін жалақымен жұмыс істейтін адамдармен, сондай-ақ «корпоративтік жауынгермен» салыстырады, бұл 1960 жылдардағы экономикалық өсім кезіндегі ерлер үшін идеалды жұмыс саналады және Жапонияның Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ұлтын және экономикасын қайта құруымен байланысты. 1960 жылдардан бері қалыптасқан, идеалды ер адамның жұмыс үшін өзін құрбан етуі және отбасының асыраушысы болуы туралы басым еркектік көзқарас, еркек фритерлердің кемсіздікке ұшырауына және қарым-қатынастарды құруда, некеде және толық жұмыс табуда қиындықтарға тап болуына себеп болды. Көптеген ерлер өз әкелерін жалақымен жұмыс істейтін адамдар ретінде көріп, сол рөлді атқаруды қаламайды, себебі олар отбасымен көбірек уақыт өткізуді және хоббилеріне көңіл бөлуді жөн көреді.
Карьераны бастаудың қиындықтары
Кәсіп бастау, егер адам ұзақ уақыт фритер болып жүрсе, қиындап барады, себебі жапон компаниялары жаңа қызметкерлерді мектептен немесе университеттен жаңа түскендерді жұмысқа алуды артық көреді. Жұмыспен қамту жағдайы өзгеріп жатқанмен, ірі дәстүрлі компаниялар жаңа қызметкерді өмір бойына инвестиция деп санайды. Олар ұзақ жыл қызмет ете алатын және оңай бағынуға болатын жас адамды жалдағанды жақсы көреді. Көбінесе фритерлерге тек аз төлетін жарты күндік жұмыстарда жұмыс істеу ғана қалады, бұл өз шаңырағын құруды қиындатады. Кейбіреулері Жапониядағы көптеген үйсіздердің қатарына қосылады.
Денсаулық және зейнетақымен қамсыздандыру
Жарты күндік жұмыстар көбінесе денсаулық сақтау немесе зейнетақы төлемдерін қамтымайды. Фритерлердің төмен табысы медициналық шығыстарды төлеуді ауыр етеді. Фритерлер үшін ең үлкен мәселе – жапон зейнетақы жүйесі адамның жүйеге төлеген жылдарына негіделген. Фритерлерде көбінесе зейнетақымен қамсыздандыру немесе жинақ ақша болмайды немесе өте аз болады, бұл оларды әдеттегі зейнет жасынан кейін де жұмыс істеуге мәжбүр етуі мүмкін. Жапония халықтың қартаюы мәселесімен бетпе-бет келеді. Зейнетақы жүйесі зейнеткерлер мен жұмыс істейтіндер арақатынасы артқан сайын үдере түсетін болады.
Таңдау еркіндігі
Бос уақытпен айналысатын адамның артықшылығы – таңдау жасау еркіндігінің жоғары болуы, хоббилеріне, волонтерлік және қоғамдық жұмыстарға көбірек уақыт табуы. Егер олар ата-аналарымен бірге тұрса, кірісінің барлығын өздеріне қажетті нәрселерге жұмсай алады.
Жапон қоғамына әсері
Фритерлер кәсіподақ мүшелігінің артықшылықтарынан айырылады, бұл оларға жұмыстан босатуға қарсы заңдық қорғауды қамтамасыз етеді. Жастарында фритерлер көбінесе ата-аналарымен бірге тұрады және жалға төленетін ақшаға орнында қолма-қол ақшаға ие болады. Олардың шығындары Жапония экономикасының өндіріс секторына көмектеседі. Ата-аналарымен бірге тұрып, көбінесе көлік иеленбегендіктен, фритерлер табиғи ортаға "жоғары тұтыну" мүшелеріне қарағанда әлдеқайда аз әсер етеді. Отыз жасқа толған жұмыс істей бастауға тырысатын көптеген адамдар Жапонияның қазіргі корпоративтік мәдениетіне маңызды әсер етуі мүмкін. Бұл жұмысқа қабылдау және жұмыспен қамту тәжірибесін өзгерте алады, әсіресе демографтар Жапония халқының қартаюына байланысты болашақта еңбек күшінің жетіспейтінін болжауда. Көптеген еркек фритерлер төмен табысқа ие болғандықтан үйленуде қиындықтарға тап болады. Олар өмірінің кейінгі кезеңдерінде балалы болуы мүмкін, немесе мүлдем болмайды. Бұл Жапониядағы туу көрсеткішінің төмендеуіне одан әрі себеп болып, қартаюға байланысты әлеуметтік және экономикалық проблемаларды, мысалы, жапон зейнетақы жүйесінің жеткіліксіз қаржыландырылуын күшейтеді. Бүгінгі күні фритерлер зейнетақы жүйесіне аз немесе мүлдем төлемейді. Жапония үкіметі жастарға жұмыс табуға көмектесу үшін "Жастарды қолдау орталығы" деп аталатын бірнеше кеңселер құрды. Бұл кеңселер жұмыс іздеуге қажетті негізгі білім береді: жастарға резюме қалай жазуға және қалай сұхбаттануға үйретеді. Олардың қызметтеріне дейін сұраныс салыстырмалы түрде төмен болды.
Фритерлер танымал мәдениет пен бұқаралық ақпарат құралдарында
1980 жылдары телешоулар "Шомуни" сияқты бағдарламаларда "Фритерлердің" бейнесін романтикалық түрде көрсетті. Халық арасында фритерлер көбінесе әйелдер ретінде бейнеленеді, ал көрсетілетін жұмыстар аниме сурет салу немесе бағдарламалық қамтамасыз ету жасау сияқты жоғары мәртебелі жеке жұмыстар болып табылады. Бұл ретте, еркектер, жылдам тамақ қызметкерлері және басқа да қызмет көрсету саласындағы жұмыстар көбінесе назардан тыс қалады. Бұқаралық ақпарат құралдары фритерлерді еңбекқорлық танытпайтін және жауапкершіліктен шетін жастар немесе корпоративтік реструктуризация мен экономикалық дағдарыстың салдарынан зардап шеккендер ретінде көрсетеді. Бұл мәселелер әлі де түрлі ақпарат құралдарында пікірталас тудырып келеді.