Гордон сеттері: тарихы, сипаттамасы және күтімі

Кіріспе

Гордон сеттері – шотландтық ірі тұқымды ит, сеттерлер отбасының мүшесі, оған көбірек танымал ирланд және ағылшын сеттерлері де кіреді. Сеттер тұқымдары ұлттық кинологиялық клуб немесе кеңеске байланысты спорттық немесе гундог тобының мүшелері ретінде жіктеледі. Бұл тұқымның бастапқы мақсаты – қанатты аңдарды аулау. Шотландияда олардың аңдары бөдене немесе қара қасқыр, фазан, птармиган, қара құс, шырша және ағаш құсы болуы мүмкін: ал шетелдегі құс итттері бөдене, саз құсы, кептер, сагеен, франколин және иттің алдында тығыз отырып, қауіптің бірінші белгісінде ұшып кетпейтін кез келген құспен жұмыс істейді. Құс итінің жұмысына мүмкіндік беретін, иттің алдында тығыз отыратын құстың осы комбинациясы болып табылады.

Сыртқы келбеті

Гордон-сеттерлер, сондай-ақ "қара және күңгірт" деп те аталады, көмір қара түсті жүнімен және төбелерінде, төменгі аяқтарында, қанатында, мойнында және тұмсығында бай қаштаң немесе махагон түсінің ерекше белгілерімен сипатталады; әр көздің үстінде бір дақ, ал кеудесінде екі дақ болады. Кеудеде шамалы мөлшерде ақ түс болуы мүмкін. Қызыл Гордон-сеттер сирек кездеседі, бірақ қалыпты түсті ата-аналардан туылуы мүмкін, бұл рецессивті қызыл геннің көрінісінің нәтижесі. Көбінесе қоңыр, қызыл немесе құм түсті иттер көрмеге қабылдана алмайды. Гордон-сеттердің жүні түзу немесе сәл толқынды (бірақ бұйра емес), ұзын және жібектей, кеудесінде, ішінде, құлақтарында, аяқтарында және құйрығында қауырсындары болады. АҚШ Кеннел клубының стандарты бойынша, "олардың сыртқы келбеті – ақылды, асыл және қадірлі". Олар сеттер тұқымдасының ең ауыр өкілдері болып табылады, аталықтары құйрыққа дейін жетеді және салмағы 30 кг-ға дейін жетеді.

Тендерлік

АКК Гордон сеттерінің мінез-құлқын "күңкеліп, қызығушылықпен және сенімділікпен" сипаттайды. Олар батыл, ынталы, ақылды және қабілетті. Олар адал, мейірімді және жаттығудың қиындықтарына төтеп беруге жететін күшті мінезге ие. Гордондар иелеріне терең адал, қамқорлық пен махаббатқа толы ортада гүлдейді және жақсы отбасылық иттер болып табылады. Көжектер мен ересек иттердің мінезі көтеріңкі болуы мүмкін, және олар табиғатынан шыдамды болғамен, өте кішкентай балалары бар үйлерге сәйкес келмейді. Гордондар сезімтал, көңілді, жаңа білім алуға құштар және олармен қатаң бірақ нәзік қарым-қатынас жасау керек. Ерте әлеуметтендіру және бағынуға үйрету маңызды. Бұл тұқым өте баяу жетіледі, үш жасқа немесе одан да кейін толық пісіп, ересек болғандарында да көжек сипаттарын сақтайды. Гордондар жүгіру үшін селекцияланған, сондықтан оларға күн сайын 60-80 минут қарқынды жаттығу қажет. Жастардың буын проблемаларының алдын алу үшін 18 айға толғанға дейін оларды шамадан тыс жаттықтырудан аулақ болу керек немесе сергектікке үйретуді бастамау керек. Олардың аң аулау инстинктісіне байланысты, Гордондар бақылаусыз еркін жүргеніне жол берілмеуі керек, өйткені олар иіс қуалай келе қауіпті жол апатына тап болуы мүмкін.

Денсаулық

2024 жылы Ұлыбританияда жүргізілген зерттеуде осы тұқымның өмір сүру ұзақтығы 12,4 жылды құраса, таза тұқымды иттердің орташа өмір сүру ұзақтығы 12,7 жыл, ал будандасқан тұқымды иттердің – 12 жыл екені анықталды. Гордон сеттерлері көптеген ірі тұқымдар сияқты жамбас дисплазиясына оңай ұшырамайды, бірақ осы жағдайдан зардап шегуі мүмкін. Денсаулыққа қатысты басқа мәселелерге гипотиреоз, асқазанның бұрылысы (ісіну) және прогрессивті ретина атрофиясы (ПРА) және катаракта сияқты көз аурулары жатады. Тұқымның өмір сүру ұзақтығы әдетте 10-15 жылды құрайды. 2009 жылдың басында Ұлыбританиядағы барлық тұқымдық клубтарға Гордон сеттерлерінде кеш пайда болатын ПРА жағдайлары туралы есеп жіберілді. 2011 жылдың 14 наурызында Animal Health Trust (AHT) ДНК-тестін қолжетімді етті. Мутация rcd4 (rod cone degeneration 4) деп аталады, бұл оны бұрын сипатталған басқа rod cone дегенерациясының түрлерінен ажырату үшін берілген. Бұл рецессивті және зерттеуде ПРА-ның клиникалық белгілері бар 21 Гордонның 19-ы осы мутацияға гомозиготты болып шықты, бұл тұқымдағы ПРА-ның басты себебі екенін көрсетеді. Гордон сеттерлерінің 50%-ы осы мутацияны тасымалдаушы болуы мүмкін. Стоунхендж сипаттаған көптеген қарулы иттер қазір Ұлыбританияда табылмайды немесе басқа тұқымдардың құрамына сіңіп кеткен. Орыс сеттері, уэльс сеттері, Солтүстік Ирландия су спаниелі, Оңтүстік Ирландия су спаниелі және ағылшын су спаниелі, испандық және португалдық пойнтерлер соңғы жүз елу жылда жоғалып кетті. Ал қазір де сақталған тұқымдардың суреттері бүгінгі күні көріп отырған тұқымнан айтарлықтай ерекшеленеді. Эдвард Лаверик 1872 жылы жарық көрген "The Setter" кітабында: "сеттер – жақсартылған спаниель"; ал сол жылы жарық көрген "The Dog" кітабында Реверэнд Пирс: "Ол спаниельдің тікелей ұрпағы: "Сеттинг спаниель" – алғашқы сеттер" деп жазды. Осыдан кейін сеттер негізінен ескі су спаниелінен шыққан деген жалпы пікір қалыптасты, осылайша оны су спаниелінен ажырату үшін осылай атады. Дегенмен, оның дамуына иттер немесе пойнтерлердің сыртқы айқасулары да әсер еткен болуы мүмкін. Уильям Таплин "Спортшының кабинетінде" (1803–04) былай деді: "оның бастапқыда испандық пойнтер мен ағылшын спаниелінің үлкен тұқымы араласуынан пайда болғаны айқын". Енді бізге шпаниельге және оның арнайы дамуына, оны "сақтап қою иті" деп атағанға, сондай-ақ танымал француз спортшысы Гастон де Фуа, Беарн виконты (1331–91) еңбегінде кездесудің қажеті жоқ. Ол "Еуропаның барлық елдерінен әкелінген" 1500-ге жуық итке ие болды және оның аң ауға құштарлығы үшін "Гастон Фебус" деп аталды. Бұл еңбек Livre de Chasse немесе Miroir de Phèbus деп аталады және 1387 жылы басталды. Бұл еңбек 1406 және 1413 жылдар аралығында Эдуард III-нің немересі, Йорк герцогы Эдуардтың Фуаға алғысын білдірген "Ойын шебері" кітабының негізі болды. Төменде 1904 жылы қайта басылған шпаниель мен сеттинг итіне қатысты негізгі үзінді келтірілген: Иттің тағы бір түрі – бұл шұңқыр иті немесе спаниель [француз тіліндегі түпнұсқада espagnols], өйткені ол Испаниядан келген, басқа елдерде көп болса да. Жақсы спаниель тым қатаң болмауы керек, бірақ оның құйрығы қатаң болуы керек. Мұндай иттердің жақсы қасиеттері мыналар: Олар өз иелерін жақсы көреді және олар үлкен адамдар тобында болса да, жоғалмай олардың соңынан еріп жүреді. Олар көбінесе өз иелерінің алдында жүгіріп, құйрықтарын шайқап, құс пен жабайы аңдарды қозғайды немесе қуып жетеді. Бірақ олардың басты шеберлігі – құзқайың мен бақа аулау. Асыл goshawk, тиересел немесе sparrowhawk-ы бар адам үшін құзқайыңды аулау үшін мұндай иттер пайдалы; сондай-ақ, оларды оқытқанда (түпнұсқа француз тілінде chiens couchants – ред.), оларды тормен құзқайың мен балық аулауға қолдануға болады. — Бейли Громан, 66-бет. Қазіргі Гордон сеттері көбінесе қара түсті болады, тұмсығында, аяқтарында және кеудесінде бай қоңыр белгілері болады. Ол ирланд немесе ағылшын сеттерінен сәл ірі және салмақтырақ болғанымен, оның генетикалық араласудан шыққандығы сөзсіз, және бұл, әрине, біз бұрын кездескен сеттинг спаниельдерінен бастау алады. Кеннел клубы 1924 жылы осы тұқымға "Гордон сеттері" деген атау берді. Оған дейін олар қара және қоңыр сеттер деп белгілі болды және Александр Гордон, 4-ші Гордон герцогының (1743–1827) үй-жайларынан басқа көптеген үй-жайларда кездесетін. Шындығында, көптеген дәлелдер көрсетіп тұрғандай, герцогтың кезінде Гордон замогындағы көптеген сеттер таза қара және қоңыр емес, үш түсті болған. Бұл тұқымды 1842 жылы Джордж Блант пен Дэниел Вебстер АҚШ-қа әкелді, герцогтың үй-жайларынан Рейк және Рейчел есімді екі итті сатып алды. Американдық Кеннел клубы бұл тұқымды ресми түрде 1892 жылы таныды.

A 2024 UK study found a life expectancy of 12.4 years for the breed compared to an average of 12.7 for purebreeds and 12 for crossbreeds. Although not as prone to hip dysplasia as many of the larger breeds, Gordons can suffer from the condition. Other health issues can include hypothyroidism, gastric torsion (bloat) and eye diseases such as progressive retinal atrophy (PRA), and cataracts. Life expectancy for the breed is generally about 10 to 15 years. At the beginning of 2009, a report was issued to all of the Breed Clubs in the UK concerning cases of late onset PRA in Gordon Setters. On March 14, 2011, Animal Health Trust (AHT) made a DNA test available. The mutation is termed rcd4 (for rod cone degeneration 4) to distinguish it from other, previously described forms of rod cone degeneration. It is recessive, and 19 out of the 21 Gordons in their study who had clinical signs of PRA were homozygous for this mutation, indicating it is the major cause of PRA in the breed. As many as 50% of Gordon Setters may be carriers. Many of the gun dogs described by Stonehenge are no longer to be found in the United Kingdom or have been absorbed into one of the other breeds. The Russian Setter, the Welsh Setter, Northern Irish Water Spaniel, Southern Irish Water Spaniel and English Water Spaniel, the Spanish Pointer and the Portuguese Pointer have all disappeared in the past hundred and fifty years, and the pictures of some of the breeds that are still with us show considerable differences to the breed as we see them today. Edward Laverick wrote in The Setter, published in 1872: "the setter is but an improved spaniel"; while the Rev Pearce in The Dog, published in the same year, said, 'he is a direct descendant of the Spaniel: "a Setting Spaniel" was the first Setter'. Since then this is the generally agreed with conclusion that the Setter was primarily derived from the old Land Spaniel, so called so as to distinguish it from the Water Spaniel. It is however likely that outside crosses with Hounds or Pointers did influence its development. William Taplin in The Sportsman's Cabinet (1803–04) maintained that it was "originally produced by a commixture between the Spanish pointer and the larger breed of the English spaniel". We now really need not to go back to the Spaniel and its specialised development into the setting dog, as it was called, and can be found in the work by the famous French sportsman, Gaston de Foix, Vicomte de Béarn (1331–91), who it is said owned about 1500 dogs 'brought from all countries of Europe' and was known as 'Gaston Phèbus' owing to his love for the chase. This work is called Livre de Chasse or Miroir de Phèbus, and was started in 1387. This work was the bases of The Master of Game written between 1406 and 1413 by Edward III's grandson, Edward, second Duke of York, who acknowledged his debt to de Foix. Below is the main passage referring to the Spaniel and the Setting dog, as republished in 1904:

Another kind of dog is that is called falcon dog or spaniel [espaignols in the French original] because it comes from Spain, notwithstanding that there are many in other countries

A good spaniel should not be too rough, though his tail should be rough. The good qualities that such a dogs are these: They love well their masters and follow them without losing, although they be in a great crowd of men, and commonly they go before their master, running and wagging their tail, and raise or start fowl and wild beasts. But their right craft is of the partridge and of the quail. It is good for a man that has a noble goshawk, or a tierecel, or a sparrowhawk for the partridges to have such dogs; and also, when they are taught to be couchers (chiens couchants in the original French—ed. ), they are good for taking partridge and quail with the net
—Baillie Grohman, p. 66

The modern Gordon Setter is a predominantly black dog with rich tan marking on the muzzle, legs and chest. A little bigger and heavier than either the Irish or English, he is nevertheless descended from the same genetic mixing pot, which undoubtedly has its origins among those setting spaniels we met earlier. The Kennel Club applied the name 'Gordon Setter' to the breed in 1924. Before that they were known as black and tan setters, and were found in many kennels beside those of the Alexander Gordon, 4th Duke of Gordon (1743–1827). Indeed, as we shall see, there is plenty of evidence that the majority of the setters at Gordon Castle during the Duke's time were tri coloured rather than pure black and tan. The breed was brought to the United States by George Blunt and Daniel Webster in 1842, with the purchase of two dogs named Rake and Rachel from the Duke's kennels. The American Kennel Club officially recognised the breed in 1892.

Гордон замогы және басқа да тарихи маңызды kennels

Александр, 4-ші Гордон герцогы (1743–1827), өзінің қара және қоңыр түсті сеттерлер шұңқырын Гордон қамалында құрды, ол Фохаберсқа жақын, Спей өзенінен алыс емес және Морей жағалауынан бірнеше шақырым жерде орналасқан. Бұл оқиғаның нақты күні белгісіз. 1786 жылы полковник Торнтон таулы аймақтарды аралап жүргенде осы жерге келді. Ол сол кездегі сеттерлер туралы ештеңе айтпайды, бірақ «Гордон герцогы әлі де соколовшылықпен айналысып жүр, мен мұнда нағыз таулық грейхаунды көрдім, ол қазір өте сирек кездеседі» деп жазды. Герцог шынымен де ауылдық сауықтарға берілген, Шотландияда соққы құстарын ұстап, соколовшылықпен айналысқан соңғы адамдардың бірі болды; ол шотланд еліктерімен де, сеттерлерімен де әйгілі болды. Дегенмен, полковниктің сөздерінен 1786 жылы қамалда ерекше көзге түсетін сеттерлер болмаған деген қорытынды шығаруға болады. Герцог Гордонның сеттерлерінің тегі немесе шығу тегі туралы сенімді деректер көп, бірақ қазір оларды тексеру мүмкін емес. Бұл дәлелдердің көп бөлігі Мелтон Моубрейдегі ветеринар дәрігері Самуэль Брауннан келген, ол бұл тұқым туралы білгір адам болды. 1864 жылы «The Field» журналына жазған хатында Самуэль Браун былай деді:

Бес жылдан кейін, сол журналға жазған тағы бір хатында, пастор Ф. В. Адье былай деп жазды:

Бұл фактілер «The Field» журналының редакторы және спорттық иттер туралы білгір адам Дж. Х. Уолш («Стоунхендж») үшін жақсы белгілі болды, өйткені ол өзінің «Британ аралдарының итттері» (1867) кітабының бірінші тарауында Норфолктан келген мырза Коктан шыққан және қайтыс болған Гордон герцогының шұңқырымен байланысы болған сеттер туралы айтады, өйткені мырза Кок пен герцог бірлесіп жұмыс істеген және сеттерлерін жиі алмастырған. Сондықтан, мырза Кок герцогтың шұңқыры үшін көптеген түпкілікті сеттерді ұсынды деп айтуға болады. «Алпыс бір» псевдонимімен жазған пастор Хатчинсон «Англияның алғашқы маркизі Гордон қамалына әкелген немесе жіберген алғашқы сеттер» деп талап етті, бірақ Самуэль Браунның «ежелгі джентльмен спортшысы» айтуынша, Англсидің маркиздері де өзінің бастапқы сеттерін Мистер Коктан Бьюдесартта алған – мүмкін, бұл Гордон қамалының шұңқыры құрылғанға дейін бірнеше жыл бұрын болған; өйткені 1869 жылы Бьюдесарт сеттерлері «алпыс жыл бойы таза және ешқандай қанмен араласпаған» деп айтылды. Герцог өзінің сеттерін бір ғана көзден алған деп ойлау қиын, оның мырза Коктан басқа да шұңқырлармен, әсіресе Лорд Ловатпен араласқандығын білеміз.