Кіріспе

Алтын парашют – компания мен қызметкер (әдетте жоғары басшы) арасындағы келісім, онда қызметкер жұмысы тоқтатылған жағдайда белгілі бір маңызды өтемақы алады. Бұл жұмыстан шығу ақысы, ақшалай сыйлықтар, акция опциялары немесе басқа да жеңілдіктерді қамтуы мүмкін. Көптеген анықтамалар бойынша, жұмыстың тоқтатылуы бірігу немесе иеліктік құқықтың өзгеруі салдарынан болады, бұл "басқару құқығының өзгеруіне байланысты жеңілдіктер" деп те аталады. Бірақ соңғы уақытта бұл термин иеліктік құқықтың өзгеруімен байланысты емес, бас директордың (және басқа да басшылардың) тым жоғары жұмыстан шығу пакеттерін сипаттау үшін де қолданылады.

Тарих

"Алтын парашют" терминінің алғаш рет қолданылуы 1961 жылы кредиторлардың Говард Хьюзді Trans World Airlines әуе компаниясын басқарудан ығыстыруға жасаған әрекетімен байланысты. Кредиторлар Чарльз С. Тиллингхаст кішіге жұмысынан айырылған жағдайда төленетін соманы көздейтін еңбек шарты ұсынды. Алтын парашюттарды қолдану 1980-ші жылдардың басында компанияларды сатып алу және біріктіру операцияларының көбеюіне байланысты кеңінен тарады. 1980-ші жылдары американдық басшылардың жалақысына қоғамдық назар күшейді. 1980-ші жылдардағы қарсылықпен жүрген сатып алу толқыны кезінде атқарушылардың еңбекақы пакеттеріне алтын парашюттарды қосу практикасы жылдам тарала бастады. 1981 жылға қарай, АҚШ-тың ең ірі 250 компаниясының шамамен 15%-ы алтын парашюттарды енгізді. 2006 жылы Hay Group еңбек ресурстарын басқару фирмасының жүргізген зерттеуіне сәйкес, Еуропада "қызметтен босатылғандағы үстеме төлемдер" ең жоғары деңгейде француз басшыларында болды. Француз басшылары алтын парашюттары арқылы жалақысы мен бонустарының жиынтысынан екі есе көп сома алады. "Алтын парашют" терминіне қатысты жаңалықтардың көлемі 2008 жылдың соңында, әлемдік экономикалық дағдарыс және 2008 жылғы АҚШ президенттік дебаттары кезінде күрт өсті. Экономиканың қиын жағдайына қарамастан, 2012 жылға дейінгі екі жыл ішінде Alvarez & Marsal кәсіби қызметтер фирмасының зерттеуі АҚШ басшыларына берілетін "қызметтен босатылғандағы үстеме төлемдердің" құны 32%-ға өскенін көрсетті, сонымен қатар жылдық жалақыдан үш есе жоғары сомаға арнайы салық салынды. 1990-шы жылдары АҚШ-та "қызметтен босатылғандағы үстеме төлемдерді" төмендетуге бағытталған бірқатар мемлекеттік шаралар қабылданды. 1996 жылдан бастап Ішкі кірістер кодексінің 280G тармағы корпорацияға жұмыстан кеткен қызметкерге төленген артық "парашют төлемінен" түскен кірістен шегерім жасауға тыйым салады, ал 4999 тармағы алушыға қалыпты табыс салығы мен әлеуметтік қорғау салығынан өзге, шегерілмейтін 20% акциз салығын жүктейді. 2010 жылғы АҚШ-тың Додд-Франк заңы акционерлердің акционерлік қоғамдардың алтын парашютты қабылдауына қатысты болашақ дауыс беруіне қатысты ережелерді қамтиды. Швейцарияда 2013 жылдың 3 наурызында "акционерлерге атқарушы органдардың жалақы жоспарларын, соның ішінде алтын парашюттарды вето құқығын беруге мүмкіндік беретін" референдум өтті. Дауыс берушілер бас директордың жалақысын шектеу және алтын парашюттарды заңсыз деп жариялау шараларын мақұлдады.

Зерттеулер мен есептер

Бір зерттеуде алтын парашюттердің сатып алу ұсынысын алу немесе сатып алыну ықтималдығының артуымен, сатып алу жағдайында акция бағасындағы сыйлықақының төмендеуімен және жоғары (шартсыз) күтілетін сатып алу сыйлықақыларымен байланысты екені анықталды. Алтын парашюттерді қабылдаған компаниялардың нарықтық құны компания активтерімен салыстырғанда төмендеуі және алтын парашюттерді қабылдаған кезде және одан кейін құнының төмендеуі жалғасатыны белгілі болды. 1995 және 1997 жылдар аралығында жүзеге асырылған 311 ірі компанияны сатып алу кезінде сатып алушылар төлеген қосымша төлемдерді зерттеген зерттеуде, сатып алынған компаниялардың бас директорлары сатып алудан кейін жоғары лауазымды басқарушылық қызметке ие болуге уәде берілген жағдайда, сатып алу сыйлықақысын төмендетуге келіскені анықталды. Алтын парашюттер көбінесе сатып алудан кейін жоғары басшылыққа берілетін үлкен төлемдерге байланысты артық деп есептеледі. Бұл, басқа мүдделі тараптар сатып алу кезінде жұмыстан босатылуы мүмкін болғандықтан, одан әрі артықшылық ретінде қарастырылады. Алтын парашюттер барлық мүдделі тараптар үшін компанияның құндылығын сақтап қалуға мүмкіндік береді және бас директорларды ықтимал сатып алу жағдайларында қорғау мақсатында құрылады. 2013 жылдың 24 маусымында The Wall Street Journal басылымы McKesson Corporation төрағасы және бас директоры Джон Хаммергреннің 159 миллион долларлық зейнетақысының «жеке компанияның қазіргі басшысы үшін тіркелген ең үлкен зейнетақы және, әрине, Америка корпоративтік тарихындағы ең үлкен зейнетақы» рекордын жаңартқанын хабарлады. 2012 жылы атқарушылардың жалақысын қадағалайтын GMI Ratings жүргізген зерттеуде S&P 500 компанияларының бас директорларының 60%-ы зейнетақыға ие екені және олардың құнының орташа есеппен 11,5 миллион долларды құрағаны анықталды. 2013 жылдың 29 маусымында The New York Times газеті зерттеу нәтижелері бойынша «мұндай келісімдерге жылдар бойы наразылық білдірілсе де, миллиондаған долларлық тоқтату ақылары әлі де кең таралған» екенін және олардың «күрделене түсіп, түсініксіз бола бастағанын» жариялады.