Кіріспе

Англиядағы Дольмен

Кішкентай Киттің Коти үйі, сондай-ақ Төменгі Киттің Коти үйі және Сансыз тастар деп те аталады, ол оңтүстік-шығыс Англия графтығы Кенттегі Айлсфорд ауылының жанында орналасқан камералы ұзын қабір. Б.з.д. 4000 жыл шамасында, британдық тарихқа дейінгі ерте неолит кезеңінде салынған, қазіргі күні ол қираған күйінде сақталған. Археологтар ескерткіштің Еуропадан Ұлыбританияға егіншілік енгізілгеннен кейін көп ұзамай мал өсіруші қауымдар салғандығын анықтады. Киттің Коти үйі неолиттік Еуропада кеңінен таралған ұзын қабірлер салу сәулеттік дәстүрінің бір бөлігі болғанымен, ол Медуэй өзені маңында жасалған қабірлердің жергілікті аймақтық түріне жатады, қазір ол Медуэй мегалиттері деп белгілі. Олардың ішінде Киттің Коти үйі мен Тас-көбіне жақын орналасқан. Медуэйдің батысында тағы үш сақталған ұзын қабір бар: Аддингтон ұзын қабірі, Каштандар ұзын қабірі және Колдрум ұзын қабірі. Қазір жартылай көмілген сарсен тастарының үйіндісі, ол Колдрум тастары сияқты қабір болған деп есептеледі. Атау, құлаған қабірдің тас үйіндісін санау мүмкін болмағандығына байланысты пайда болған, және оған тырысқандардың тағдыры туралы әртүрлі әңгімелер айтылады. Коссингтон да неолит дәуірінен қалған жақын маңдағы тағы бір орын болуы мүмкін. Әртүрлі дереккөздерге сәйкес, онда 19 мен 21 арасында тас бар. Олар XVII ғасырда, ешқандай антиквариаттық қызығушылық тумай тұрып, құлатылған. Уильям Стукли XVIII ғасырда зақымдалған қабірдің жоспарын қайта құруға тырысты. 1989 жылғы археологиялық зерттеулер қабірді жабу үшін материал алу үшін әдетте қазылатын, қоршаған карьерлік арықтың нақты дәлелін таппады.

Атауы және орналасқан жері

Кішкентай Киттің Коти үйі Төменгі Китс Коти және Сансыз тастар деп те аталады. Бұл орын темір қоршаумен қоршалған және келушілер үшін үнемі ашық. Бұл Медуэй Мегалиттерінің тағы бірі – Киттің Коти үйінен оңтүстікке қарай орналасқан. Ол Айлсфордтан солтүстік-шығысқа қарай шамамен орналасқан және Рочестер жолынан көрсетілген.

Контекст

Ерте неолит дәуірі – Ұлыбритания тарихындағы революциялық кезең. Б.з.д. 4500 және 3800 жылдар аралығында өмір салты кеңінен өзгерді, себебі Британ аралдарындағы қауымдар ауыл шаруашылығын негізгі күнкөріс түрі ретінде қабылдады, бұрынғы мезолиттік кезеңді сипаттаған аңшы-жинақшы өмір салтын тастады. Бұл континенттік Еуропалық қоғамдармен байланыс арқылы болды, бірақ бұл өзгеріске мигранттардың көптеп келуі әсер еткені ме, әлде континенттен ауыл шаруашылығы технологияларын қабылдаған жергілікті мезолиттік британдықтардың ықпалы болғаны ма, әлі анық емес. Қазіргі Кент аймағы, Теміз өзенінің сағасында орналасқандығы және континентке жақындығы себепті, континенттік еуропалық қоныс салушылар мен келушілер үшін маңызды болды. Британияның көп бөлігі орманды болды; Кентте кең ауқымды орманды тазарту тек Кейінгі қола дәуірінде (б.з.д. 1000-700 жылдар шамасында) жүрді. Медуэй өзені маңындағы, шамамен тас дәуіріне жататын Ақ жылқы тасының жанындағы экологиялық деректер, бұл аймақтың ерте неолитте де көбінесе орманды болғанын, емен, терек, жаңғақ/көлілді және миндаль туыстас өсімдіктерден тұратын ормандармен жабылғанын көрсетеді. Британияның көп бөлігінде осы кезеңнен дәнді дақылдарға немесе тұрақты тұрғын үйлерге қатысты айғақтар аз, археологтарды аралдың ерте неолиттік экономикасы негізінен мал шаруашылығына – мал өсіруге негізделген, көшпелі немесе жартылай көшпелі өмір салған адамдар болды деген сенімге жеткізеді.

Медуэй мегалиттері

Батыс Еуропа бойынша ерте неолитте адамдар алғаш рет монументалды құрылымдарды салған. Бұл құрылымдардың ішінде камералы ұзын дөңгелектер, төртбұрышты немесе сопақ пішінді топырақ үйінділері болды, олардың бірінде камера салынған. Кейбір камералар ағаштан салынған, ал басқалары ірі тастардан тұрғызылған, қазір олар "мегалиттер" деп аталады. Бұл ұзын дөңгелектер көбінесе қабірлер ретінде пайдаланылып, ішінде өлгендердің дене қалдықтары сақталған. Ерте неолитте адамдар көбінесе жалғыз жерленбеген, оның орнына өздерінің қауымдастарымен бірге ұжымдық жерлеу рәсіміне қатысқан. Бұл камералы қабірлер Батыс Еуропаның теңіз жағалауында, оңтүстік-шығыс Испаниядан Швецияның оңтүстігіне дейін, Британ аралдарының көп бөлігінде салынған. Сәулеттік дәстүр континенттік Еуропадан Ұлыбританияға біздің заманымыздан бұрынғы төртінші мыңжылдықтың бірінші жартысында келген. Қазіргі Түркиядағы Гёбекли Тепе сияқты олардан бұрын салынған тас ғимараттар болғанымен, камералы ұзын дөңгелектер адамзаттың тас пайдаланып салу дәстүрінің алғашқы және кең таралған үлгісін құрайды. Қазір бәрі де қираған күйде және бастапқы көрінісін сақтамаса да, салынған кезде Медуэй мегалиттері Ұлыбританиядағы ең ірі және көзге түсетін ерте неолиттік жерлеу ескерткіштерінің бірі болған. Медуэй өзенінің бойында, Солтүстік Даунс арқылы өтетін жерде орналасқан, олар Британ аралдарындағы мегалиттік ескерткіштердің ең оңтүстік-шығыс тобын және Шығыс Англиядағы жалғыз мегалиттік топты құрайды. Археологтар Брайан Филп пен Майк Дютто Медуэй мегалиттерін Кенттегі "ең қызықты және танымал" археологиялық орындар деп атады, ал археолог Пол Эшби оларды "Оңтүстік Англиядағы ең әсерлі және ұлы құрылыстар" деп сипаттады. Медуэй мегалиттерін екі бөлек топқа бөлуге болады: біреуі Медуэй өзенінің батысында, екіншісі Блю Белл төбесінде, екі топтың арасындағы қашықтық – және батыс тобына Колдрум Ұзын Дөңгелегі, Аддингтон Ұзын Дөңгелегі және Каштандар Ұзын Дөңгелегі кіреді. Шығыс тобы Смит мегалиті, Кит Коти үйі және Кіші Кит Коти үйінен тұрады, ал өзеннің шығыс жағындағы әртүрлі тастар, ең бастысы Табут тасы мен Ақ Жылқы тасы, сондай-ақ осындай құрылымдардың бөлігі болуы мүмкін. Олардың барлығы бір уақытта салынған ба, әлде бірінен соң бірі салынған ба белгісіз, сондай-ақ олардың әрқайсысы бірдей мақсатта қолданылған ба, әлде қолданылуында иерархия болған ба белгісіз. Медуэйдің ұзын дөңгелектерінің барлығы бірдей жалпы жоспарға сәйкес келеді және барлығы шығыстан батысқа қарай бағытталған. Олардың әрқайсысының үйіндісінің шығыс жағында тас камерасы болды және кіреберісінің екі жағында тас қасбеттері болған болуы мүмкін. Олардың ішкі биіктігі 3 метрге дейін жетеді, бұл оларды Ұлыбританиядағы көптеген басқа ұзын дөңгелектерден биік етеді. Камералар сарсеннен салынған, ол Кент аймағында кең таралған, тығыз, қатты және берік тас, ол эоцен дәуіріндегі құмнан пайда болған. Ерте неолиттік құрылысшылар жергілікті жерден тас блоктарын таңдап, содан кейін оларды ескерткіш салынатын жерге тасымалдаған. Медуэй мегалиттері арасындағы ортақ сәулеттік ерекшеліктер Британ аралдарындағы басқа жерде тікелей үлгілері жоқ, күшті аймақтық байланысты көрсетеді. Дегенмен, басқа аймақтық топтамалар сияқты, мысалы, Оңтүстік-Батыс Британиядағы Котсуолд-Северн тобы, әртүрлі ескерткіштерде әртүрлі ерекшеліктер бар, мысалы, Колдрумнің тікбұрышты пішіні, Каштан Ұзын Дөңгелегінің қасбеті және Аддингтон мен Кит Котидегі ұзын, тар үйінділер. Бұл айырмашылықтар қабірлердің пайдалану барысында өзгертілуіне және бейімделуіне байланысты болуы мүмкін, бұл жағдайда ескерткіштер жиынтық құрылымдар болар еді. Бұл ескерткіштерді салған адамдарға бұрыннан бар, олар білетін қабірлер әсер еткен болуы мүмкін. Бұл адамдар жергілікті жерде өскен бе, әлде Медуэй аймағына басқа жерден көшіп келген бе белгісіз. Олардың сәулеттік жобаларының стильдік талдауына сүйене отырып, археолог Стюарт Пиггот Медуэй мегалиттерінің жоспары Төмен елдер аймағында пайда болды деп ойлады, ал оның әріптесі археолог Глин Дэниел сол дәлелдер Скандинавияның ықпалын көрсетті деп сенді. Джон Х. Эванс олардың Германиядан шыққандығын, ал Рональд Ф. Джессап олардың Котсуолд-Северн мегалиттік тобынан пайда болғандығын айтты. Эшби олардың бір аймақта тығыз орналасуы континенттік Солтүстік Еуропаның мегалиттік қабір-ғибадатхана дәстүріне ұқсас екенін атап өтті және Медуэй мегалиттерінің ерте неолиттік Еуропа бойынша кең таралған дәстүрдің аймақтық көрінісі екенін баса айтты. Дегенмен, қолда бар дәлелдермен нақты шығу тегін көрсету мүмкін емес екенін де атап өтті.

Дизайн және құрылыс

2005 жылы Филп пен Дютто осы жерде шамамен 21 тас бар екенін байқады. Джессап оны "шатасқан топ" деп сипаттады, ал археолог Тимоти Чемпион оны "құлаған тастар жиынтығы" деп атады. Олардың көпшілігі бір кезде ұзын, тіктөртбұрышты топырақ үйіндісінің шығыс жағындағы камераның бөлігін құраған болуы мүмкін. Филп пен Дютто кейбір тастар ұзын шұңқырдың камерасынан, ал қалғандары оның алдыңғы жағынан алынған деп санайды, сонымен қатар қайсысы екенін анықтау "мүмкін" екенін қосты. Кішкентай Киттің Коти үйінен табылған сарсендер Медуэй мегалиттері арасындағы ең ірілерінің бірі болып саналады. Олардың өлшемдерін негізге алған Эшби камераның ұзындығы 5 метр, ені 2 метр, биіктігі 3 метр болғанын ұсынды. Оның сөзіне göre, ескерткішке шығыстан қарағанда тастардың бастапқы орналасқан жерінен солтүстікке қарай құлағаны анық көрінеді. Егер қазба жұмыстары толыққанды жүргізілсе, сарсен тастарының тұрған шұңқырларын анықтап, Chestnuts Long Barrow-дағыдай камераны қалпына келтіруге болады деп сенді. Джессап бастапқы құрылыстың пішінін анықтау "мүмкін емес" екенін айтты. Эшби бұл бір кезде Медуэй мегалиттерінің арасында "ең ірілерінің" бірі болуы мүмкін деп ойлады, Чемпион да келісіп, ұзын шұңқырдың ені кем дегенде және ұзындығы болуы мүмкін екенін мәлімдеді. Үйіндіге арық жасалып, кейіннен тау суымен толған болуы мүмкін.

Мағынасы мен мақсаты

Британияның ерте неолит дәуіріндегі қауымдастықтар өлгендерді ритуалды түрде жерлеуге, мезолит дәуіріндегі ата-бабаларына қарағанда көбірек мән берген. Археологтар бұл құбылысты ерте неолиттік британдықтардың ата-бабаларға табынушылыққа берілуімен, өлгендердің рухтарына сенуімен және олардың тірі ұрпақтарының игілігі үшін табиғат күштерімен араласа алатынына нануымен байланыстырады. Археолог Робин Холгейт Медуэй мегалиттерінің жай ғана қабірлер емес, "оларды салған және пайдаланған қауымдар үшін әлеуметтік функцияны атқаратын қоғамдық ескерткіштер" екенін атап көрсетті. Сондықтан, ерте неолиттік адамдар қабірлерге – олардың ғибадатхана немесе киелі орын ретінде қызмет атқаруы мүмкін – өлгендерді құрметтеу және олардан көмек сұрау үшін ритуалдар өткізуге кіргені айтылады. Осы себепті тарихшы Рональд Хаттон осы ескерткіштерді "мазарлық киелі орындар" деп атады, олардың екі мақсатын көрсетеді. Британияда бұл қабірлер көбінесе көрнекті төбелер мен беткейлерде, мүмкін, әртүрлі аумақтардың шектесетін жерлерінде орналасқан. Археолог Каролина Малоун қабірлердің "аумақ, саяси адалдық, меншік және ата-бабалар" туралы ақпарат беретін әртүрлі жер белгілерінің бірі болғанын атап өтті. Көптеген археологтар осы мазарлық киелі орындардың әртүрлі тайпалар арасындағы аумақтық белгілер болғанын жақтайды, ал басқалары мұндай белгілердің көшпелі малшылар қоғамына көп пайдасы тимейтінін айтады. Оның орнына, олардың мал өткелдерін көрсететін белгілер екені ұсынылған. Археолог Ричард Брэдли осы ескерткіштердің құрылысы жерді бақылау және меншікке алу әрекетін көрсетеді, бұл аңшы-жинаушы мезолиттен ерте неолиттік малшылыққа өту нәтижесінде пайда болған ойлау жолының өзгеруін көрсетеді. Басқалар осы ескерткіштердің мезолиттік аңшылар мен жинаушылар қасиетті деп санаған жерлерде салынғанын болжайды.

Зақымдану және бұзылу

Ерте неолит кезеңінен сақталған барлық мегалитикалық қабірлер күтімсіздікке ұшырап, егіс шаруашылығының салдарынан зардап шеккен. Кішкентай Киттің Коти үйі бірнеше рет бұзылған. 1773 жылы Дугласқа шаруаның ескерткіштің тастарын жолға төсеу үшін бөлшектегені, бірақ тастар бұл үшін тым ірі болып шыққаны айтылды.

Фольклор, халықтық дәстүр және қазіргі заманғы пагандық

1722 жылы антиквар Геркулес Айлвей досына, антиквар Уильям Стуклейге жазған хатында Төменгі Киттің Коти үйі мен Киттің Коти үйі Кенттің екі соғысқан патшасының қазасына орай салынған деген жергілікті нанымды айтты. Археолог және фольклоршы Лесли Гринселл сансыз тастар мотиві тек бөлме құлағаннан кейін ғана қолданылған деп есептеді, ол шамамен 1690 жылы болған деп болжады. Гринселлдің сөзіне қарағанда, ХХ ғасырдың ортасына дейін бұл халық әңгімесі сақталған, түрлі тастарға әкпен жазылған сандардың табылуы осыны көрсетеді. Медуэй мегалиттерінде бірнеше қазіргі заманғы неопаган діндері таралған, олардың ең танымалдары – друидтер. 2014 жылы осы друидтер арасында жүргізілген зерттеулер Кішкентай Киттің Коти үйінде друидтік амалдардың болғанын көрсетті, бірақ кем дегенде бір друид жақын жердегі қуат кабелінен келетін шуға байланысты онда ритуалдар өткізуді ұнатпады.

Антикварлық және археологиялық зерттеулер

Джон Обри антиквары өзінің 1663-1693 жылдар аралығында жазылған «Monumenta Britannica» қолжазбасында Ұлыбританиядағы тарихи алдындағы кезеңге жататын көптеген орындарға сілтеме жасаған. Ол бұл қолжазбада Лондондағы Сент-Пол мектебінің директоры доктор Томас Гейлден алған хаттан үзінді келтіреді. Гейл хатында былай деп жазды: «Айлсфордқа жақын орналасқан осы [Киттің Коти үйі] жанындағы егістікте 13 немесе 14 үлкен тас бар; жетісі тік тұр, барлығы бір үлкен таспен жабылған, ал қалғандары құлап кеткен. Жергілікті халық бұл орынды Киттің Коти үйі деп те атайды». Обридің кітабы бірнеше ғасырдан кейін ғана жарық көрді, және Гейлдің хатынан кейінгі жылдары осы орынға одан әрі зақым келген болуы мүмкін. 1722 жылы антиквар Уильям Стукли бұл аймаққа келді. Осы кезде тастар бұзылған еді; Геркулес Айлвей сол жылы оған жіберген хатында бұл орынның шамамен отыз жыл бұрын бөлшектелгені көрінеді. Айлвей былай деп жазды: «Менің есте сақтағаным бойынша, қабырғаны құрайтын тастар бір-біріне тығыз жанасып, тігізілгендей болған, ал есік батыс жағында, жолға қарай орналасқан». Стукли осы орынның бірнеше суретін жасады, олар автор қайтыс болғаннан кейін жарияланды. 1722 жылғы қазан айында жасалған және қоғамдық суреттің негізі ретінде пайдаланылған суретте алдыңғы планға Кіші Киттің Коти үйі, ал артқы планға Киттің Коти үйі – оның обасымен бірге бейнеленген. Алайда, оның осы екі суретіндегі ескерткіштің бейнесі өзгеше, сондықтан олардың дұрыстығына сенімділік жоқ. Сондай-ақ, Стуклидің суреттеріндегі кіреберіс Айлвейдің айтуынша батыс жағында емес, бұл да қиындық тудырады. 1782 жылы Эдвард Хейстед осы орын туралы мәліметтерді жариялады, мүмкін, бұл ақпаратты Уильям Бойзден алған. Оның басылымында осы орынның гравюрасы бар; кейін Ашби бұл суреттің «романтикалық» екенін атап өтті. Хейстед бұл орынды қазына іздеушілердің зақымдағанын болжады. Сол ғасырдың соңында Кіші Киттің Коти үйі туралы У.Х. Ирландия мен Джон Торп жариялаған еңбектерінде де айтылған. Торп ескерткіштің тастары кемежайда төселген болуы мүмкін деген пікір білдірді. 1824 жылы «Gentleman's Magazine» журналында Эдвард Рудж осы орын туралы жазба жариялады. Ол осы орынның суретін де қосты. Ол бұл орынды «бес-алты кромлехтен тұратын друидтік ескерткіш» деп сипаттап, бір тастың астынан қазғанда адам сүйегі мен қару-жарақ табылғанын айтты. 1840 жылдары бұл орынды алғаш рет «Сансыз тастар» деп атаған бірнеше қысқаша сілтемелер пайда болды. 1840 жылдардың басында пастор Бил Пост Медуэй мегалиттерін зерттеді және оның нәтижелерін жарияланбаған қолжазбаға түсірді; оған Кіші Киттің Коти үйі де кірді. Ол Хейстед пен Торптың ескерткіштің қирауы туралы идеяларын жоққа шығарды, оның орнына қабір қуысы құлап, содан кейін ауа райының әсерінен камера қирағанын айтты. 1871 жылы Эдвин Дункин осы орынның жоспарын жариялады; оның жоспары Рудждікінен өзгеше, бұл аралықта орынға өзгерістер енгізілгенін көрсетеді. 1883 жылы осы орынға және Киттің Коти үйіне археолог Август Питт Риверс келді. Ол жер иесі Х.А. Брассимен сөйлесіп, екі орынды да 1882 жылғы Ежелгі ескерткіштерді қорғау туралы заңға сәйкес қорғау керектігіне көндірді. 1897 жылы бұл орын қорғалатын ескерткіш деп жарияланды, Киттің Коти үйінен екі жыл өткен соң. Осы арада 1893 жылы антиквар Джордж Пэйн өзінің «Collectanea Cantiana» еңбегінде осы ескерткішті атап өтті, оны «құлаған кромлех» деп сипаттап, жақын маңдағы әр түрлі мегалиттердің бар екенін атап өтті, бұл ескерткіштің бөлігі немесе басқа ұқсас, жойылған ескерткіш болуы мүмкін. 1907 жылы Ф.Дж. Беннетт «Сансыз тастардың эскиздік жоспарын» жариялады, ал 1908 жылы Джордж Клинч оның суретін жариялады. Клинчтің суретінде 1930 жылдарға дейін сақталған, бірақ кейіннен алынып тасталған орынға жақын орналасқан үлкен ағаштар бейнеленген. 1924 жылы Кент туралы жариялағанда археолог О.Г.С. Кроуфорд, ол кезде Ordnance Survey археологиялық офицері болып жұмыс істеді, Төменгі Киттің Коти үйін басқа Медуэй мегалиттерімен қатар тізімдеді, Беннетт оны Сансыз тастар деп атады. 1994 жылы осы орынның қасында құбыр орғылы қазылып, оның ішінде жер астындағы жер және тау асты суларынан ағып келген арық табылған.