Кіріспе

Америкалық биші (c1825–c1852/3)

Жүба шебері (шамамен 1825 – шамамен 1852 немесе 1853) – 1840 жылдары белсенді болған афроамерикалық биші. Ол АҚШ-тағы ақ аудиторияның алдында сахнада билеген алғашқы қара нәсілді орындаушылардың бірі және сол дәуірде ақ минстрель тобымен гастрольдемелеген жалғыз адам болды. Оның нағыз аты Уильям Генри Лейн болған деп саналады, ал ол Диккенстің «Америкалық жазбаларында» сипаттағаннан кейін «Боздың Жюбасы» деп те белгілі болды. Жасөспірім кезінде Манхэттеннің «Бес бұрыш» ауданындағы қатал салондар мен би залдарында мансабын бастады, кейін 1840 жылдардың ортасында минстрель шоуларына көшті. «Мастер Жюба» жиі ең жақсы ақ бишілерге қарсы шығып, оларды жеңіп, оның ішінде сол кездегі сүйікті Джон Даймондты да жеңді. Америкалық мансабының шыңында Жюба сол кездегі танымал бишілердің сериясын еліктеді және өзінің стилінде өнер көрсетті. Қара нәсілді адам болғандықтан, ол ақ минстрель бишілерін қара биді карикатуралап еліктейтін топтармен бірге өнер көрсетті, қара жүзімен өзінің этникалық сәйкестігін жасырды. Америкада жетістікке қол жеткізгеніне қарамастан, оның ең үлкен жетістігі Англияда болды. 1848 жылы «Боздың Жюбасы» «Эфиопиялық серенадалар» тобымен бірге Лондонға сапар шекті. «Боздың Жюбасының» биі Ұлыбританияда сенсация тудырды. Ол 1848 жылғы маусымдағы сыншылардың сүйіктісі және ең көп жазылған орындаушысы болды. Дегенмен, Британ аралдары арқылы оны пайдалану элементі ілесіп, жазушылар оны көрмеге қойылған экспонат ретінде қарастырды. Жазбалар бойынша 1850 жылдардың басында Жюба Англия мен Америкада болды. Оның американдық сыншылары оған мейірімділік танытпады, ал Жюба көпшілік назарынан тыс қалды. Ол 1852 немесе 1853 жылы, әрине, шаршап, дұрыс тамақтанбағаннан қайтыс болды. Бастапқы дереккөздерде егжей-тегжейлі мәліметтер аз, ал екіншілік дереккөздер – олардың көпшілігі оның өлімінен кейін бірнеше жыл өткен – күмәнді. Би тарихшысы Мариан Ханна Винтер Жюбаның 1825 жылы немесе одан кейін ерікті ата-аналардан туғанын ұсынды. Шоумен Майкл Б. Левитт 1912 жылы Жюбаның Род-Айленд штатының Провиденс қаласынан келгенін жазды, ал театр тарихшысы Т. Аллстон Браун оның нағыз атын Уильям Генри Лейн деп атады. 1895 жылы 11 тамыздағы «Нью-Йорк геральды» газетінің бір мақаласына сәйкес, Жюба Нью-Йорктің «Бес бұрыш» ауданында тұрған. Ирландиялықтар мен қара нәсілділер бір-бірімен араласып, бір-бірінен халықтық мәдениеттің элементтерін алды. Бір алмасу аймағы би болды, ал ирландиялық джиг қара халықтық қадамдармен араласты. Осы ортада Жюба өз құрдастарынан билеуді үйренді. Винтер болжағандай, шамамен 15 жасқа келгенде Жюбаның отбасы болмаған. «Жюб» және «Жюба» осы кезеңде құлдарға, әсіресе билеу немесе музыкалық дарыны бар деген қауесет тараған. Мысалы, 1840 жылы Льюис Дэвис деген адам «Мастер Жюбер» деген атауды қолданып, «штаттар арқылы саяхаттап, негр экстравагансаларын, бұзылуларын және т.б. билеп, өмір сүрді». Ол Нью-Йоркте ұрлық жасағаны үшін тұтқындалды. 1841 немесе 1842 жылдың басында «Sunday Flash» таблоидтық газетінде жазылған анонимді хатта Жюбаның шоумен П. Т. Барнум үшін жұмыс істегені айтылған. Жазушы Барнумның 1840 жылдан бері бишіге менеджерлік еткенін, ол баланы ақ нәзік орындаушы ретінде маскировкалап, оны Нью-Йорктің Воксхолл бағында қойып отырғанын айтты. 1841 жылы Барнум өзінің ісін сол кездегі ең әйгілі биші ирландтық-америкалық Джон Даймонд ретінде таныстырды. Хатта Барнумды басқа орындаушыларға қарсы жасалмалы би байқауларында Жюбаны Даймонд ретінде кіргені үшін айыптайды: Бала он бес немесе он алты жаста; оның есімі «Жюба»; және оған әділдік жасау үшін ол өте әділ биші. Ол зиянсыз және зиянсыз сипаты бар, және ол емес, менің шынайы сенемін, қара ниеттілігі мен дерлігі алаяқ, ол қазіргі уақытта бір партия болып табылады. Күнделікті есептерде айтылатын ставкалар туралы айтатын болсақ, олар оның қалған бизнесі сияқты - барлығы алдап жүр. Бірде-бір доллар ойнатылмайды, ал осы тамашаға қатысатын төрешілер - жай ғана көңілділер. Жазушы Томас Лоу Николс 1864 жылы әлеуметтік тарих кітабында әңгіменің кейбір бөліктерін қолдады. Ол 1841 жылы Даймонд Барнумның жұмысында биші болып жұмыс істеуден бас тартқанын және оның орнына «нағыз негр» келді, оны Барнум «дүниедегі чемпион негр бишісі» деп атады. Николс бидің Жюба екенін ешқашан айтпаған, бірақ кейінірек жазушылар бұл бала биші болған деген тұжырымға келді. Тарихшы Эрик Лотт бұл жағдайдың қарапайымдылығын анықтады: қара адам ақ адамды қара адамды еліктейтінін еліктеді. 1840 жылдардың басынд...

Кейінгі өмір және өлім, 1850-1854 жылдар

АҚШ-қа оралғаннан кейін Джуба жұмысшы сыныбының музыка залдарында, концерттерде және Нью-Йорктегі есімсіз театрларда жеке өнер көрсетеді: ол беймәлімдіктен танымал болашаққа, содан кейін қайтадан беймәлімдікке ұшырады. Екі аптадан соң Дублинде «Жумбо» деген сахналық есіммен танымал болған орындаушы қайтыс болды. Махар 1853 жыл десе, ол 20 жасқа жуық болған. 1854 жылдың қаңтар айында ағылшын газеті «Northern Daily Times» Ливерпульдегі Парадайс-стриттегі Корольдік Колизей театрындағы «Чарльз Диккенстің Америка туралы жазбаларында мәңгілікке кеткен атақты Боздың Джубасы» туралы қойылымға жарнама жариялады. 1854 жылы Ливерпульде холера эпидемиясы басталып, көптеген адамдардың өліміне әкелді. 1854 жылдың 3 ақпанында қалада «Боис Джуба» деген есімді адамның қайтыс болғаны тіркелді, ал Оксфордтың ұлттық биографиялық сөздігі «Боис Джубаны» «Боздың Джубасы» деп жазылуындағы қате деп санайды, осы есіммен Джуба Англияда ең жақсы танымал болған. Өлім куәлігіндегі басқа да мәліметтер – марқұмның 30 жастағы американдық музыкант болғаны – Джубаның өмірбаянымен сәйкес келеді. «Боис Джуба» Ливерпульдегі Браунлоу Хилл ауруханасының инфекциялық бөлімінде қайтыс болды және 1854 жылдың 6 ақпанында жақын жердегі Сент-Мартин шіркеуінің зиратының тегін бөлігіне жерленді. Винтер оның «адам күшіне келмейтін кестесін» және «энергиясын мен денсаулығын тоздырып жібергенін» кінәлі деп атады. Егер барлық Джубалар бір адам болса, деректер Джубаның 1839 жылдан 1850 жылға дейін 11 жыл бойы тынымсыз жұмыс істегенін көрсетеді. Әсіресе, бастапқы жылдары Джуба тамақ үшін жұмыс істеді, сол кездегі тавернадағы әдеттегі тағам – қуырылған бақа және сыра – берілді. Мұндай ауыр еңбек, нашар тамақ және ұйқының жетіспеуі Джубаның ерте қайтысына себеп болды. Тағы бір автор «оның санымен, ерекшелігімен және орындалу жылдамдығымен сипаттау қиын болған қадамдар сериясы» туралы жазды. Дегенмен, мұндай салыстыруларды Джубаның жеке стилінің нақты белгісі деп қарауға болмайды. Blackface министрасы болғандықтан, ол пародист ретінде осындай билердің саналы пародияларын өнеріне енгізген болуы мүмкін. Чарльз Диккенс Нью-Йорктегі жас қара нәсілді биші туралы «Ол ешқашан қызық жүздер жасауды тоқтатпайды» деп жазды. Лондондық көрермен, Джубаны Воксхолл бағында көргеннен кейін: «Ол аяқтарын қалай осындай түйіндерге байлап, оларды соншалықты бейсауаттықпен лақтыра алады, немесе оның аяқтарын энергиясымен көзден таса болғанша жылтырата алады?» деп таң қалды. «Mirror» және «United Kingdom Magazine» былай деп мәлімдеді: «Бұлшықеттердің осындай икемділігі, буындардың осындай икемділігі, осындай секірулер, осындай сырғанаулар, осындай айналулар, осындай саусақтар мен осындай тобықтар, осындай артқа және алға жылжулар, осындай позалар, осындай табанның беріктігі, бұлшықеттің осындай икемділігі, осындай қозғалыс өзгеруі, осындай күш-жігер, осындай әртүрлілік, осындай табиғи сұлулық, осындай төзімділік, осындай пастерннің күші». Манчестерлік сарапшы Джубаның өнерінің ырғағын былай түсірді: «Шүбәсіз, ол ет пен қаннан емес, әлдеқайда нәзік заттан жасалған болуы керек, әйтпесе ол қалай айналып, жіпке айналып, бұралып, айналып, секіріп, секіріп, қағып, аяғын шауып, оның жылдамдығы молниямен жасырын ойнап жатқандай сезім тудырады? Тобықтарында немесе саусақтарында, жерде немесе жоғарыда, Джуба үшін бәрібір; оның дене мүшелері электр сымдарымен толтырылғандай қозғалады».

Перкуссиялық аспаптар

Жүбаның өнер көрсету кезіндегі перкуссиялық дыбыстар оның биін стандартты ирландтық джигтерден ерекшелендіретін тағы бір элемент болды. Заманауи сыншылар көбінесе осы дыбыстарға сілтеме жасады. Ливерпульдегі бір сыншы оның қимыл-қозғалыстарын сүйекте ойнайтын Пеллмен және банжода ойнайтын Бриггспен салыстырды. Сипаттамаларда оның биінде қол қимылдарының да элементтері бар екені көрсетілген. Жүба биін қарқынмен үйлесімді шапшаң күлкімен сүйемелдеді. Анонимді лондондық сыншы былай деп жазды:

"[Ж]үбаның күлкісінен артық күлкі ешқашан болған емес – оның ішінде елу комедиялық пантомиманың шоғырланған күлкісі бар; ол әдеттегі күлдірумен де, әсіресе атақты жылқы күлкісімен де ешқандай қатысы жоқ; мүлде жоқ – ол ерекше күлкі, бөлек күлкі, жеке күлкі – айқын, саңлақ, қайталамалы, дыбысты, үйлесімді, қуанышқа толы және зор қызықпен, ыстық әзілмен; оны табиғаттың үнемі естілетін гулындай естіп көруге болады, ол кеңістіктің әр жеріне сіңіп кіреді; ол сіздің жүрегіңізге еніп, сіз де іштен күліп аласыз – ол сіздің құлағыңызға жабысып, сізді қоршайды, ал кейінгі барлық дыбыстар осы күлкіге толы болып естіледі." "Жүбаның күлкісі ғажап болса, оның биі туралы не айтуға болады?"

Аутентиктілігі

Джуба биінде шынайы қара мәдениетінің элементтері болғаны анық, бірақ олардың дәрежесі белгісіз. Джуба стилінің элементтері қара би эстетикасының бөлігін құрайды: соқпалы аспаптар, өзгермелі такт, денені құрал ретінде пайдалану, ырғақ пен қарқынның ауысуы, шектен тыс қимылдар мен поздар. Джуба Африканың салқын эстетикасын – тыныш мінез бен күштілік-ті көрсете алған болуы мүмкін. Тарихшылар британдық сыншылардың Джуба стилін сипаттауға келмеуін британдық орта тапқа беймәлім африкалық формаларды қолданғандығымен байланыстырады. Оның өнері туралы ақпараттар Кариб аймағы мен АҚШ-тағы құлдардың билерінің ұқсас сипаттамаларын көрсетеді. 1840 жылдары Лондондық бір бақылаушы Оңтүстік Каролинадағы плантациядағы құлдардың билерін көргенде, оларды "Джубаның аяқпен жасаған қимылдарымен салыстырғанда, әлсіз қимылдар" деп атады. Джуба биі африкалық және еуропалық үлгілердің қосындысы болуы мүмкін. Диккенстің Нью-Йорк бишісі туралы жазғанда тек аяқ қозғалыстарын ғана сипаттаған, ол ирландтық джигке сілтеме жасайды, бірақ сонымен қатар Джубаның қара мәдениетінен алынған бір және екі қадамды шайқау билерін орындағанын да айтады.

Мұра және тарихнама

Жүба бишісі және жүба биі терминдері Жүба шебері оларды танымал еткеннен кейін түрлі театрларда кеңінен қолданыс тапты. Актерлер, минестрель орындаушылары және Жүба мен басқа минестрель орындаушыларынан шабыт алған британдық клоундар қаралап, "Қайғылы Негр Баласы" деп аталатын сахналық кейіпкер ретінде Жүбаның биіне ұқсас билерді орындады. Бұл кейіпкер 1860 жылдан бастап Францияға және 1865 жылдан бастап Бельгияға британдық цирктердің гастрольдік сапарлары арқылы тарады. Осы билердің элементтері 1940 жылдарға дейін британдық ақ жүзді клоундардың репертуарында кездесе берді. Манчестерде Жүбаға жасалған жылы қабылдау, бұл қаланың кейіннен Ұлыбританиядағы би орталығы болуына себеп болуы мүмкін. Алайда, Жүба ақ нәсілді көрермендер арасында қара нәсілді музыканттар туралы нәсілшілдік стереотиптерді күшейтті. Жүбаның есімі би тарихына енгенімен, өзінің тұлғасы көптеген жылдар бойы ұмытылып кетті. Уильям Генри Лейн қаралап билеу өнерінің алғашқы шеберлерінің бірі саналады. Ол 1854 жылы Ливерпульдегі кедейлер үйінде қызбадан қайтыс болды. Ол қайтыс болғаннан кейін 90 жылдан астам уақыт бойы Жүба бишілер мен тарихшылар тарапынан көбінесе естен шығарылды, тек минестрельдік тарихы сияқты еңбектерде қысқаша айтылды. Стивен Джонсон бұл ақ нәсілді орындаушылар мен тарихшылар Жүбаның маңыздылығын әдейі азайтып көрсеткен болуы мүмкін, немесе Жүбаның оның кезінде осылайша ықпалды болмағанын көрсетеді деп болжайды. 1947 жылы би және халық мәдениеті тарихшысы Мариан Ханна Винтер "Жүба және американдық минестрельдік" атты мақаласымен Жүбаның беделін қайта жандандыруды бастады. Винтердің сөзіне сүйенсек, Жүба кәсіби биші ретінде табысқа жету үшін нәсілдік және әлеуметтік кедергілерді жеңіп өтті. Винтер алғаш рет Жүбаны африкалық би элементтерін батыс терминологиясына енгізген және осылайша ерекше американдық би стилінің қалыптасуына ықпал еткен адам ретінде сипаттады. Осылайша, Винтердің пікірінше, Жүба афроамерикандықтар үшін 19 ғасырдағы Американың нәсілшілдік мәдениетінен ұрланған элементтерді қайтарып алды және осы процесте степ биін ойлап тапты. Винтер "[Қазіргі кез келген степ бишісінің репертуарында оның театрлық тұрғыдан қалыптастырған элементтері бар" деп жазды. Музыка тарихшысы Эйлин Саузерн оны "соғысқа дейінгі кезеңнің маңызды қара кәсіби минестрелі және ақ әлем мен шынайы қара мәдениеті арасындағы байланыс" деп атайды. Ғалымдар Жүбаны американдық би мен театрға қара мәдениетінің элементтерін енгізген алғашқы афроамерикандық ретінде көрсетеді. Осылайша, Жүба қаралап билеу өнерінің минестрельдік шоудың басқа элементтерінен гөрі шынайы африкалық екенін қамтамасыз етті. Уоллес Жүбаны "қара еркек би тарихының атасы" деп атады және "форманың бастамашысы және анықтамасы" – қара еркектігінің қиын диалектикасын көрнекті түрде бейнелейтін форма. Алайда, Джонсон бұл интерпретацияға қарсы шықты. Оның негізгі дереккөздерді оқығанда Жүбаның биінде прото-степ немесе джаз биінен гөрі эксцентриктік элементтердің көп екенін байқады.