Кіріспе

Оңтүстік-батыс Зимбабве аймағы

Рози империясы

10 және 11 ғасырларда банту тілінде сөйлейтін бакаланга/вакаранга оңтүстіктен келіп, Лимпопо және Шаши өзендерінің аңғарларындағы Мапунгбуведе қоныстанды. Кейін олар солтүстікке қарай Ұлы Зимбабвеге көшіп барды. 15 ғасырға қарай бакаланга/вакаранга Хамиде Длембеу атты күшті билеушінің басшылығымен мықты империя құрды. Бұл империя 15 ғасырдың соңында бөлініп, кейін нгуни халқы тарапынан басып алынды.

Ндебеле патшалығы

1830-шы жылдардың аяғында Мзиликази Хумало Нгуни және қазіргі Оңтүстік Африкадан келген басқа да этностар тобын Бакаланганың Розви империясына бастап әкелді. Бакаланга халқының көп бөлігі Ндебеле патшалығы деп аталған үлкен мемлекет құру үшін біріктірілді. Шаканың бұрынғы генералы Мзиликази осы этникалық құрамы әртүрлі ұлтты әскерилендірілген полк қалалары жүйесіне ұйымдастырды және астанасын Булавайода ("өлтіру орны") орнатып, құрды. Мзиликази – зор беделді мемлекет қайраткері болатын, көптеген бағындырылған тайпаларды күшті, орталықтандырылған патшалыққа біріктіре алды. 1840 жылы Матабелеленд құрылды. 1852 жылы Трансваальдегі буралар үкіметі Мзиликазимен шарт жасасты. 1867 жылы солтүстік Ндебеледе алтын кені табылды. Бұл аймақты Мвенмутапа патшалығының қалдықтары – Зезуру халқы қоныстандырды, ал еуропалық державалар аймаққа үлкен қызығушылық таныта бастады. Мзиликази 1868 жылдың 9 қыркүйегінде Булавайоның жанында қайтыс болды. Оның ұлы Лобенгула патшалық таққа отырды. Лобенгула байлық пен қару-жарақ алмасу шартымен ағылшыздарға бірнеше жеңілдіктер берді, бірақ олардың ең маңыздысы – 1888 жылғы Радд жеңілдігі Сесил Родске Лобенгуланың негізгі аумағынан шығысқа қарай жатқан көптеген жерлерге эксклюзивті минералдық құқықтарды берді. Алтынның бар екені бұрыннан мәлім болған, бірақ Раддтің концессиясы арқылы Родс 1889 жылы Британдық Оңтүстік Африка компаниясын құруға рұхсат беретін патшалық жарлықты алды.

Британдық Оңтүстік Африка компаниясы

1890 жылы Родс Машоналендке «Пионерлік колонна» деп аталатын қоныс аударушылар тобын жіберді, олар онда Солсбери фортын (қазіргі Хараре) құрды. 1891 жылы Кеңес бұйрығымен Матабелеленд және Машоналенд Британдық протектораттар деп жарияланды. Родс аймақтағы ақтардың қоныстануын одан әрі кеңейтуге мүдделі болғандықтан, енді заңдық негізмен қамтамасыз етіліп, 1893 жылы Форт-Виктория (қазіргі Масвинг) маңында ндебелелердің шоналарға жасаған қатыгез шабуылын Лобенгула патшалығына шабуыл жасау үшін сылтау ретінде пайдаланды. Сондай-ақ 1893 жылы сэр Джон Суинбернге берілген концессия Матабелелендтен бөлініп, Бечуаналанд протекторатының британдық резидент комиссары басқаруына берілді. Осы аумақ 1911 жылы ресми түрде Бечуаналандқа қосылды және қазіргі Ботсвананың бір бөлігі болып табылады, ол «Тати концессиялық жерлер» деп белгілі.

Бірінші Матабеле соғысы

Бірінші шешуші шайқас 1893 жылғы 1 қарашада өтті, онда Имбизо және Ингубо полктері Бембези өзенінің жанындағы ашық жерде лагерге шабуыл жасады. Лагерьде 670 британдық сарбаз болды, олардың 400-і атты әскер, ал қалғаны жергілікті одақтастардың шағын тобымен бірге болды. Сэр Джон Уиллоубидің мәліметінше, олар Имбизо және Ингубо күштерін, жалпы саны 1700 жауынгерге жететін күшті жеңіске бұйырды. Лагерьде шағын артиллерия болды: 5 Максим пулеметі, 2 жеті фунттық зеңбірек, 1 Гарднер пулеметі және 1 Хотчкисс зеңбірегі. Максим пулеметтері Шангани шайқасындағы жергілікті күштерді жоюда маңызды рөл атқарды. Лобенгуланың күштерінде 8000 найзагер мен 2000 мылтық қолданушы болғанмен, Британдық Оңтүстік Африка полициясының 700-ден аспайтын сарбаздарына қарағанда, ндебеле жауынгерлері британдық пулеметтерімен теңесе алмады. Леандер Старр Джеймсон Лобенгуланы тұтқындау үшін әскерін Булавайоға жіберді, бірақ король қашып, Булавайоны қираған күйінде қалдырды. Король мен оның әскерін бағынуға мәжбүрлеу әрекеті 1893 жылғы желтоқсанда Шангани өзенінде майор Аллан Уилсон басқарған Британдық Оңтүстік Африка компаниясының патрулін Ндебеле Импинің жеңуіне әкелген Шангани патрулінің апатына соқты. Фредерик Расселл Бернхам мен екі барлаушы күшейтуге жіберілгеннен басқа, патруль толығымен қоршалып, жойылды. Бұл оқиға Матабелелендтің ұлттық сезімі мен қарсылық рухына зор әсер етті, ал осы шайқаста қаза тапқан отарлаушылар Джеймсон мен Сесил Родспен бірге Матобо төбелеріне жерленді. Ақ Родезия тарихында Уилсон шайқасы АҚШ-тағы Литтл Биг Хорндағы генерал Кастердің соңғы тұруымен теңестіріледі. Матабеле жауынгерлері қаза тапқандардың ерлігіне құрмет көрсетіп, оларға салют жасады және корольға: "Олар еркектер еді, олардың әкелері де еркектер еді" деді. Лобенгула 1894 жылғы қаңтарда түсініксіз жағдайда қайтыс болды. Бірнеше айдың ішінде Британдық Оңтүстік Африка компаниясы Матабелелендті бақылауға алды және ақ қоныс аударушылар келуін жалғастырды.

Екінші Матебеле соғысы

1896 жылғы наурыз айында ндебеле тайпасы қазіргі Зимбабведе Бірінші Чимуренга, яғни Бірінші тәуелсіздік соғысы деп аталатын Британдық Оңтүстік Африка компаниясының билігіне қарсы көтерілді. Ндебелелердің рухани/діни көшбасшысы Млимо осы қақтығысқа себеп болған наразылықтың көп бөлігін тудырды деп есептеледі. Ол ндебелелерді сол кезде елде болған құрғақшылық, шегіртке шабуылы және ірі қара малдың обасына (риндепест) ақтардың (онда шамамен 4000 адам болған) кінәлі деп сендірді. Млимоның шайқасқа шақыруы өте орынды болды. Осыған дейін бірнеше ай бұрын Британдық Оңтүстік Африка компаниясының Матабелелендтегі бас әкімшісі Леандер Старр Джеймсон көптеген әскерлерін және қару-жарағын Трансвааль Республикасына қарсы күреске жіберді. Бұл елдің қауіпсіздігін әлсіз қылды. 1896 жылдың маусым айында шона тайпасы да соғысқа қосылды, бірақ олар көбінесе қорғанысқа шықты. Британдықтар ндебелелер мен шоналарды басып тастау үшін дереу әскер жіберді, бірақ аумақта қайтадан бейбітшілік орнағанға дейін бұл айларға созылып, жүздеген адамның өмірін құрбан етуге әкелді. Американдық барлаушы Фредерик Рассел Бернхэмтың қолынан Млимоның қаза болғанын естігеннен кейін Сесил Родс қарусыз Матобо төбелеріндегі ндебеле бекінісіне кіріп, импиді қаруларын тастауға көндірді, осылайша 1896 жылдың қазан айында соғыс аяқталды. Матабелеленд және Машоналенд Родезияның ірі мемлекетінің құрамындағы провинциялар ретінде қала берді.

Скауттардың туған жері

Матабелеленд аймағында Екінші Матабеле соғысы кезінде, кейіннен скаут қозғалысын құрған Роберт Баден-Пауэлл және британдық армияның скауттар бастығы, америкалық Фредерик Рассел Бернхэм алғаш рет кездесіп, өмір бойына созылған достық қарым-қатынас орнатты. Баден-Пауэлл 1884 жылы «Тыңдау және скаутинг» атты кітабын жариялаған болатын. 1896 жылдың маусым айының ортасында Матобо төбелерінде скаутинг жасап жүрген кезде Бернхэм Америкада алған ағаш өңдеу шеберлігінің кейбір аспектілерін Баден-Пауэллге үйретті. Осы Бернхэммен бірге өткен уақытта болашақ скаут бағдарламасының тұқымы қаланып, Баден-Пауэллдің 1899 жылғы «НКО және сарбаздарға арналған скаутингке көмек» және кейін (1908) «Ұлдарға арналған скаутинг» кітаптарында қалыптасқан құрмет кодексінің негізі салынды. «Ұлдарға арналған скаутинг» кітабы Мафекинг қамалындағы жігіттердің пайдалылығы мен сенімділігін көргеннен кейін жазылды. Ағаш өңдеу шеберлігі Американың көне батысындағы шекарашылар мен Американың жергілікті халықтары арасында кең таралған, бірақ британдықтарға көбінесе беймәлім болды. Осы дағдылар ақырында қазіргі скауттық іс-әрекеттің негізін құрады. Баден-Пауэлл Африкадағы соғыстардың күрт өзгеретінін және британдық армияның бейімделуі қажеттігін түсінді. Сондықтан бірлескен скаутинг миссиялары барысында Баден-Пауэлл мен Бернхэм жас адамдарды зерттеу, із кесу, далалық дағдылар мен өзіне сенуге үйрететін, ағаш өңдеу шеберлігіне негізделген кең ауқымды оқу бағдарламасы туралы пікір алмасты. Матобо төбелеріндегі скаутинг миссиялары кезінде Баден-Пауэлл алғаш рет Бернхэм сияқты шапанды кие бастады. Кейін Баден-Пауэлл скаутинг туралы бірнеше кітап жазды және тіпті жасөспірім ұлдарды оқытып, оларды пайдалануды бастады, ең танымал мысалы – Екінші Буер соғысы кезінде Мафекинг қамалы.

Британдық билік

Родезияның британдық қоныстануы жалғасты, ал 1923 жылдың қазанында Оңтүстік Родезия аумағы Британдық тәжге қосылды. Осылайша ндебеле халқы британдық азаматтарға айналды, ал колония алғашқы негізгі конституциясын және алғашқы парламенттік сайлауын өткізді. Он жыл өткен соң, Британдық Оңтүстік Африка компаниясы аумақтың үкіметіне 2 миллион фунт стерлингке минералдық құқықтарын өткізді. 1930 жылдардағы үлкен экономикалық төмендеуден кейін, соғыстан кейінгі британдық иммиграцияның өркендеуі басталды. Өзін-өзі басқару құрылғаннан кейін Оңтүстік Родезиядағы маңызды мәселе – ақ қоныс аударушылар мен ндебеле және шона халықтары арақатынасы болды. Оның бір маңызды салдары – ақ қоныс аударушылар жерді пайдалануға қатысты кемсітуші заңдарды қабылдады. Жерді бөлу және жерді ұстау туралы заңдар жердің 45% -ын қатаң түрде ақтардың меншігіне берді. 25% "Тайпалық сенімдік жер" деп белгіленді, онда бұрыннан қоныстанған фермерлер бірлесіп жұмыс істеуге мүмкіндік алды, бірақ жеке меншік құқығы берілмеді. 1965 жылы премьер-министр Иан Смит басқаратын Родезияның ақ үкіметі Ұлыбританиядан бір жақты тәуелсіздік жариялады – бұл 1776 жылы АҚШ жариялағаннан кейін екінші мемлекет болды. Бастапқыда мемлекет Елизавета II-ге «Родезия королевасы» ретінде адалдыққа берік болды (бірақ ол бұл атаққа ешқашан келіспеді), бірақ 1970 жылға қарай тіпті бұл байланыс та үзілді, және Родезия тәуелсіз республика деп жариялады. Бұл әлемдегі ешбір мемлекет тарапынан мойындалмады; заңды тұрғыдан Родезия британдық колониясы болып қала берді.

Тәуелсіз Родезия

Биліктегі ақ Родезия үкіметі халықаралық мойындылыққа ие болмады және санкциялар салдарынан ауыр экономикалық қиындықтарға тап болды. Оңтүстік Африка және Португалия сияқты кейбір мемлекеттер Родезияның ақшыл үкіметін қолдады. 1967 жылы Зимбабве Африка халықтарының одағы Родезияның ақшыл үкіметіне қарсы ұзақ мерзімді қарулы күресті бастады, бұл ақ родезиялықтар тарапынан "Буш соғысы" деп, ал көтерілісшілерді қолдаушылар "Екінші Умвеккала" (ндебеле тілінде көтеріліс) деп аталды. Қытайдың қолдауымен шона тайпасы көршілес Мозамбик арқылы жеке соғыс фронтын құрды. 1979 жылы Родезия үкіметі атысты тоқтатуға келісті. Родезия қысқа мерзімге британдық колония мәртебесіне қайта оралды, ал 1980 жылдың басында сайлаулар өтті. Шона тайпасының тәуелсіздік көшбасшысы Роберт Мугабе басқаратын ZANU партиясы халық арасында беделді ндебеле үміткері Джошуа Нкомоны жеңіп, тәуелсіз Зимбабведегі билігін бекітті. Бұрынғы Матабелеленд және Машоналенд енді Зимбабве провинциялары ретінде сақталып қалды.

Гүкурахунди қырғыны 1983-1987 жылдар

Гукурахунди – негізінен солтүстік ндебеле халқы (бұрынғы матабеле) қоныстанған аймақтардағы адамдарға жасалған жаппай қырғын. Бұл қырғынды 1983 жылдың басынан 1987 жылдың соңына дейін Солтүстік Кореяда оқытылған, қазір таратылған бесінші бригаданың әскери элементтері жасады деп айтылады. Халықаралық геноцид зерттеушілер қауымдастығы 20 000-нан астам адамның қаза тапқанын бағалап, осы қырғынды геноцид деп санайды. Үкімет осы қырғынды еске алу үшін орнатылған жергілікті ескерткіш тақталарды бірнеше рет жойды. 1984 жылдың басында осы әскери элементтер Матабелеленд аймақтарында азық-түлік жеткізілімін тоқтатты деген күдік бар, нәтижесінде зардап шеккен аймақтардағы тұрғындар азық-түлік тапшылығына ұшырады. Роберт Мугабе мен Джошуа Нкомо 1987 жылдың соңында саяси келіспеушіліктерін шешіп, татуласты. Дегенмен, келіспеушіліктердің түбірі сақталды және Мугабе билігі 21-ғасырға қарай күшейе берген сайын, олар тіпті артты. 1990 жылдардың басында Мугабе үкіметі көбінесе ақ нәсілділерге тиесілі коммерциялық шаруашылық жерлерін сатып алып, оларды туған африкалықтарға қайта бөлуді көздейтін Жерді сатып алу заңын қабылдады. Үлкен Матабелелендтің құнарлы орталық жазықтары Замбези және Лимпопо өзендерінің салаларымен суғарып тұрады, осының арқасында мал шаруашылығымен айналысып, мақта мен жүгеріні мол өндіруге болады. Бірақ Мугабе бағдарламасы аясында жерді басып алу, заңсыз қоныстану және ірі коммерциялық шаруашылықтарды қайта иелендіру ірі шаруашылықтардың өнімділігін 90%-ға төмендетті, жұмыссыздық деңгейінің өсуіне және гиперинфляцияға алып келді.