Кіріспе
Сөздің мәніне қатысты теорияларға негізделген анықтама. Теориялық анықтама – бұл академиялық саладағы терминді, белгілі бір құбылысты нақты бір тұрғыдан қарау ұсынысы ретінде түсіндіру. Теориялық анықтама – байланысты болатын оқиғалар туралы ойлаудың ұсынылған жолы. Терминнің теориялық анықтамасы, оны құраған саланың әдістемесіне байланысты, уақыт өте келе өзгеріп отыруы мүмкін. Нақтылайтын, тексерілетін операциялық анықтама болмаса, тұжырымдамалық анықтамалар білімді де, оған сүйенген теорияларды да қабылдануын талап етеді. Кез келген ғылыми ұғымның операциялық анықтамасы болуы керек, бірақ операциялық анықтамада тікелей байқаулар да, көрінбейтін айнымалылар да қолданылуы мүмкін.
A theoretical definition defines a term in an academic discipline, functioning as a proposal to see a phenomenon in a certain way. A theoretical definition is a proposed way of thinking about potentially related events. A theoretical definition of a term can change, over time, based on the methods in the field that created it. Without a falsifiable operational definition, conceptual definitions assume both knowledge and acceptance of the theories that it depends on. Every scientific concept must have an operational definition, however the operational definition can use both direct observations and latent variables.
Табиғи ғылымдар
Табиғи ғылымдардағы ұғым – байқаулар негізінде жасалған абстрактілі қорытынды.
Пәндер аралық
Көптеген пәнаралық салалар нақты әлемдегі нақты мәселелерді шешу мақсатында құрылған, ал пәнаралық салалардағы теориялық анықтамалардың мәртебесі әлі де дамып келеді.
Табиғи ғылымда
Заттардың атомдардың әртүрлі құралымдары ретінде берілген анықтамалары теориялық сипатта, ал түстердің шағылысқан жарықтың нақты толқын ұзындықтары ретінде берілген анықтамалары да сондай.
Физика
Арнайы салыстырмалылық теориясының бірінші постулаты – вакуумдағы жарық жылдамдығы барлық инерциялық бақылаушылар үшін бірдей (яғни ол тұрақты шама, демек ұзындықты өлшеуге қолайлы). Қызығы, осы теориялық ұғым метрдің ұзындығын анықтаудың операциялық негізі болып табылады: "бір секундтың 1/299 792 458 бөлігі уақыт ішінде вакуумда жарық жүріп өткен қашықтық". Осылайша, біз "метрді" қазіргі ғылыми теорияның басқа да идеяларына сәйкес анықтадық. Теориялық анықтаманың негізінде жатқан теорияны жобау, оны қабылдамайтындармен пікір таластыру үшін анықтаманы күштен шығарады – екі тарап та бір-бірі қабылдамайтын терминдерді қолдану арқылы өз ұстанымын жақсарта алмайды. Жылу табиғаттың әртүрлі заңдарын түсіндіреді және нақты нәтижелерді болжайды.
Heat explains a collection of various laws of nature and that predict certain results.
Қазақстан Республикасы
Психологияда интеллект ұғымы белгілі бір танымдық тапсырмаларды орындаудағы өзара байланысты түсіндіру үшін қолданылады. Жаңағы модельдер интеллектпен байланысты бірнеше танымдық процестердің қатысуы мүмкін екенін көрсетеді. Дегенмен, жалпы алғанда, "g" немесе жалпы интеллект факторы зерттеулермен салыстырмалы түрде қолдауға ие, бірақ оған да қатесіз емес.
Философия
"Ойлаудың" әртүрлі теориялық анықтамалары жасанды интеллект философтары арасында дау тудырды, мысалы, қытай бөлмесі экспериментіне берілген әртүрлі жауаптар оны көрсетеді. Кейбір философтар "ойлауды" тек "басқа адамды өзіңнің ойлай алатыныңа көндіру қабілеті" деп қарастырады. Осы теориялық анықтамаға сәйкес келетін операциялық анықтама қарапайым әңгімелесу сынағы (мысалы, Тьюринг тесті) болуы мүмкін. Ал басқалары жақсырақ теориялық және операциялық анықтамалар қажет деп есептейді.